«قازاقتى» ساقتايىق!

اپىراي دەسەيشى! عاسىرلار بويى ۇلت تىلىندە نە گازەت, نە جۋرنال بولماعان جالپاق قازاق ەلىندە وتكەن حح عاسىردىڭ باستاپقى جىلدارىندا اتاقتى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاق» گازەتىن شىعارۋى «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعانمەن» (س.تورايعىروۆ) تەڭ قۇبىلىس بولعانىن قازىرگى ۇرپاق سەزىنەر مە ەكەن, بىلەر مە ەكەن؟! احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن وزگە دە كوزى اشىق, ساۋاتتى, ءبىلىمپاز سەرىكتەرى ءبىراز جىل شىعارعان سول گازەت كەيىن جابىلىپ تىندى. ايتسە دە, احمەتتىڭ وزىنەن باستاپ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, حالەل عابباسوۆ, ت.ب. الاش ارىستارى اتالمىش باسىلىمدا ايتارىن ايتىپ, كەۋدە كەرنەگەن وي-تولعامدارىن جاريا ەتتى. 1912 جىلى شىققان «پراۆدا» گازەتىنىڭ وكتيابر رەۆوليۋتسياسىن جاساۋعا وراسان ىقپال ەتكەنىندەي, «قازاق» گازەتىنىڭ دە الاش اۆتونوميالى مەملەكەتىن قۇرۋدا ءرولى زور بولدى. عۇمىرى قىسقا مەملەكەتتە الاشوردانىڭ وبلىستىق, ۋەزدىك بولىمدەرى قۇرىلدى. بولشەۆيكتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اسكەري كەڭەس اشتى, ساربازدار جينادى. الاش اۆتونومياسى باسشىلارىنىڭ وزدەرىنە سەنگەنى سونشا, توراعا ءا.بوكەيحانوۆ, مۇشەلەرى م.تىنىشباەۆ, ح.عابباسوۆ باسقارعان جيىندا سوۆەت بيلىگى شىعارعان بارلىق دەكرەتتەر زاڭسىز دەپ سانالعان قاۋلى قابىلدادى. البەتتە, ۇزاماي بولشەۆيكتەر ولاردى تاس-تالقان ەتتى. الاشوردا قايراتكەرلەرى ءبىرى ەرتە, ءبىرى كەش تۇگەلدەي اتىلدى, اسىلدى, جوق ەتىلدى. ءاليحان بوكەيحانوۆ 1937 جىلى 6 تامىزدا ىىحك تەرگەۋشىلەرىنە بەرگەن جاۋابىندا: «مەنى قازاقتىڭ بۋرجۋازيالىق ينتەلليگەنتسياسى ۇلت كوسەمى دەپ تانيدى... مەن قازاق حالقىن سوۆەت بيلىگىنە قارسى كۇرەسكە كوتەردىم...» دەپ تايسالماي, اشىق ايتتى. ۇستالعان كۇنى قىزى ليزاعا: «ليزا! سەن اندا-مۇندا جۇگىرمە. ودان ەشتەڭە شىقپايدى. بۇل بارسا-كەلمەستىڭ كومانديروۆكاسى», – دەدى سابىرمەن. بۇل كورەگەندىك بولجاۋ ەدى. قاسيەت! قازاق قاسيەتى! الاشوردا باسشىلارى الاش اۆتونوميا­سى تاراتىلعان كەزدەن باستاپ, قۋدالاندى. بۇعان پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانىندا تۋىپ, 1920 جىلى 27 جاسىندا قايتىس بولعان قازاقتىڭ اسا دارىندى بۇقاراشىل اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ مىنا ولەڭى دە ايعاق: دۋلاتوۆ, بايتۇرسىنوۆ, بوكەيحانوۆ, بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن. كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى, ءبىرى – كۇن, ءبىرى – شولپان, ءبىرى – ايىم. سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى, قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن؟ «قازاق». الاش ارىستارىنىڭ كوزىندەي گازەتتى قوعاباي سارسەكەەۆ جىلدار وتكەندە قايتا ءتىرىلتىپ, ءبىراز جىل ءوزى باسقارىپ شىعاردى. ەڭ قۋانىشتىسى, گازەت قوعاباي ومىردەن وزعان سوڭ دا جاناشىر, قايراتكەر, ەل قامىن ويلايتىن ازاماتتار, ءوزى تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىنىڭ ارقاسىندا «قازاق» اتىنا ساي شىعىپ جاتىر. دەڭگەيى, ساپاسى قالپىندا. مازمۇنى تۇشىمدى. تەك... احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي وسىناۋ گازەتتى... بۇگىنگى بارشا قازاق جازىلىپ, الىپ تۇرعانى ماردىمسىزداۋ ەكەنى ويلانتادى. جانعا باتادى دەسە دە بولادى. سوعان كوز جەتكەن سوڭ, ءبىراز باسىلىم باسشىلارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن اقىلداسا كەلىپ, وسىلايشا باستاما كوتەرىپ, جار سالۋدى ءجون كوردىك, ورىندى سانادىق. «قازاق» شىعىپ جاتىر, اعايىن. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاعى». ارۋاق سىيلايتىن قازاق ەمەسپىز بە؟ ارۋاق ءۇشىن ايانبا! احمەت ءۇشىن! الاش ارىستارى ءۇشىن! «قازاقتى» ساقتايىق!.. ول ءۇشىن... «قازاققا» جازىل! ءار ۇيدە «قازاق» بولسىن! زاكىر اساباەۆ, جازۋشى الماتى