باق-تاعى ءتىل تازالىعى

ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى 20 جىل ءوتىپ وتىر. ۇلكەن مەرەيتوي قارساڭىنداعى بۇل مەرزىم جەتكەن جەتىستىكتەردى اۋىز تولتىرىپ ايتا وتىرىپ, اتقارىپ جاتقان ىستەر مەن ءالى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەرىمىزدى ءتىزىپ ءوتىپ, ونى جويۋدىڭ جولدارىن دا بەلگىلەپ, ەسەپ بەرەتىن دە كەزەڭ دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا كۇندە­لىكتى تىرشىلىكتە كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ نەمەسە تىڭ­داۋدان قۇلاقتى مەزى قىلاتىن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. ءتىل ماسەلەسى مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ بۇگىنگى كۇنگى ءجايى مەن قو­عامىمىز­دا الىپ وتىرعان ورنى جونىندەگى تاقىرىپ كوزى قاراقتى, كوكىرەگىندە ۇلتتىق نامىسى بار, «مەن قازاق­پىن» دەپ تولعاناتىن ازاماتتار ءۇشىن تاپتاۋرىن دا بول­عان اڭگىمە. ارينە, بۇل ءما­سەلە باسى ۇكىمەتتەن باستاپ, مەم­لەكەتىمىزدىڭ ۇلكەندى-كىشىلى ور­گان­دارىنىڭ قايسىسىندا بولسا دا تىلگە تيەك بولىپ جاتقان شارۋا ەكەندىگى شىندىق. بىراق سونىڭ ءبارى ءىس جۇزىندە «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس­تىڭ» كەبىن كيىپ, ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسپاي جاتسا, تاپ­تاۋرىن دەمەگەندە نە دەيسىڭ! قۇرىلىسشىلاردا قاراجات ءبول­­گىزىپ, جىلدا سونى اقىرىن «كەمىرىپ» قويىپ, سالىنۋى جىل­دان-جىلعا ءسۇي­رەتىلىپ, نە بىتپەيتىن, نە قالمايتىن نىساندى «سا­قالدى» دەپ اتايتىن ءداستۇر بول­عان. مىنە, ءبىزدىڭ دە ءتىل تۋرالى پروبلەمامىز, جىل سايىن قان­شاما قاراجات جۇمسالىپ جاتسا دا, العا جىلجىمايتىن تابانداپ تۇر­عان ءبىر ماسەلە بولدى. شىن­دى­عىن ايتسا, ءتىپتى باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن دە ۇيات ەكەن, وسىلاي «سەن سالار دا, مەن سالارمەن» ءجۇر­گەندە ولار (باسقا ۇلت وكىل­دەرى) ءبىز­دىڭ شالا قازاقتاردان بۇرىن قازاق ءتىلىن يگەرىپ الىپ, مەملەكەتتىك قىز­مەتتە دە, باسقا دا اۋقىمداعى ء(اسى­رەسە باق سالاسىنا قۇلشىنىستارى ەرەكشە) جۇمىستاردا جايباراقات, ءوز ءتىلىن ءوزى مەنسىنبەيتىن «مار­قاس­قا­­لار­دىڭ» الدىن وراپ الاتىن ءتۇرى بار. مەن بۇل جەردە بۇعان كىنالى­لەردى ىزدەپ, ولارعا ايدار تاعۋدان اۋلاقپىن, بىراق انا ءتىلىمىزدىڭ ءوز مەملەكەتىمىزدە لاي­ىق­تى ورنىن الۋ ءۇشىن قابىل­دا­نىپ جاتقان شارا­لاردىڭ ءتيىمسىز­دىگىنىڭ سىرتىنداعى باستى فاكتور – قازاق جۇرتى ءوزى­مىزدىڭ ىن­تا­سىزدىعىمىزدىڭ ءناتي­جەسى ەكەنى شىڭعىرعان شىندىق. حوش, جالپىلامادان ناقتىعا كوشەيىك. ەجەلدەن بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە باسپا قۇرالدارى قازاق ءتىلىنىڭ جازىلۋ ەملەلەرىن ساقتاپ, سينتاكسيستىك, گرامما­تيكالىق بار­لىق ەرەجەلەرىن بۇزباي جازۋ جونىندە راديو مەن تەلەديدارلار ونىڭ ايتىلۋ, وقىلۋ ەرەجەلەرى مەن ءسوز سويلەۋ ىرعاعىنا دەيىن بارلىق ەلگە ۇلگى (ەتالون دەۋگە بولادى) بولىپ كەلگەنى, ول سوناۋ كەڭەستىك داۋىردەن جازىلماعان قا­عي­دا سياقتى ءۇردىستى ەشكىم ازىرگە ەش­قانداي قاۋلى-قارارمەن جوققا شى­عارماعانى حاق. شىن­دىعىندا دا, ءبىز جاسىراق كەزىمىزدە, قۇجاتتار داي­ىنداعاندا قان­داي دا ءبىر ءسوي­لەم, ءسوز تىركەسىنىڭ جازىلۋ دۇرىس­تى­عىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اپتالىق باسپا بەتتەرىنە جۇگىنەتىنبىز. قازىر قالاي؟ بۇگىنگى كۇنى باق قازاق ءتىلىن شۇبارلانۋدان, «ارام» سوزدەردەن ساقتاۋدا ءوزىن­دىك ءرول اتقارىپ كەلە مە؟ جا­سى­راتىنى جوق, سوڭعى كەزدە وتان­دىق تەلەارنالار رەسەيدىڭ, ءتىپتى بولماسا مۇحيتتىڭ ارعى جاعى­نان كوشىرىپ الىنعان ءتۇرلى شوۋ-حابارلارعا تولىپ كەتتى. وكى­نىش­كە قاراي, سول حابارلار­دىڭ ماعى­ناسىمەن بىرگە سىعالاپ, سىنا­لاپ قازاق تىلىنە جات, «ارام» سوزدەر دە قاپتاپ كەتتى دەسە دە بولادى. قازىر قاي ارنانى قوسىپ قالساڭ دا تىلگە جەڭىل, اۋىزعا ورا­لىپ تۇرعان «وتىرىق», «جا­تى­رىق», «ءدال قازىر» دەگەن سياقتى تىركەستەردەن باس كوتەرە المايسىڭ. سوڭعى كەزدە تەلەجۇرگىزۋ­شى­لە­رى­مىز بەن ديكتورلارىمىز ورى­س­تار­دىڭ وزدەرى دە ورىندى قول­دانا بەرمەيتىن «يمەلو مەستو» دەگەن تىركەستى ءمان-ماعىناسى كەل­سە دە, كەلمەسە دە ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە «ورىن الدى» دەپ تا­قىل­داتادى دا وتىرادى. ءبارىمىزدىڭ دە قازاق تىلىنەن وقىعان ەرەجەلەرىمىز ءبىر ەرەجە عوي, سوندا مۇ­عالىمىمىز ءسوز اراسىندا «كىل», «كىلكي» دەگەن سوزدەردى قوسپاڭ­دار, ول ساۋاتسىزدىققا جاتادى, ونىڭ ورنىنا «ۇنەمى», «قاشان­دا», «ىل­عي» دەپ سويلەۋ كەرەك دەيتىن ەدى. مەنىڭ بىلۋىمشە, سوڭعى جىل­دا­رى قازاقشا «ج» ارپىنەن باس­تالا­تىن سوزدەردىڭ الدىنان «د» ءارپىن قوسىپ جازۋدى دوعارۋ كەرەك دەگەن پارمەن بولدى (؟). ال سونى قولداپ, ءىس جۇزىندە قولدا­نىپ جاتقاندار تاعى دا شامالى. تەمىرجول, اۋەجاي, ساپارجاي قىز­مەتتەرى دە سول باياعى­سىنشا دجامبۋل, دجاركۋل, دجەز­كاز­عان, دجالتىر, دجانگەلدين دەۋدەن تانباي كەلەدى. سول مەكەمەلەردە قازاق تىلىنە ءمان بەرەتىن, قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ونىڭ قولدانىسىن تارتىپكە كەلتىرەتىن ءبىر قىزمەتكەر الۋعا ىنتالى ءبىر باسشىنىڭ بولماعانى ما؟! بولسا دا ادام, جەر, سۋ اتاۋ­لا­رىنا بايلانىستى ءسوز قوزعال­عا­سىن ايتا كەتەيىن, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ادىلەت مينيسترلىگىنە قا­راپ كەلگەن (قازىر كىمگە قارايتى­نىنان شاتىس­تىق, ەكى-ءۇش جىل سايىن اۋىسىپ وتىراتىن بولدى عوي) ازاماتتاردىڭ حال اكتىلەرىن جازۋ (احاج), تولقۇ­جات بەرەتىن مەكەمەلەردە قازاقشا ادام اتتا­رى مەن جەر, سۋ اتاۋلارى باياعى كەڭەستىك داۋىردەگىدەي قاتە-قاتە تولتىرىلىپ بەرىلىپ جاتىر. ونى كىم قاراپ, كىم جونگە سالاتىنى بەلگىسىز. ەندى بىرەر ءسوز بۇقارالىق ا­ق­پارات قۇرالدارىنداعى جارناما حاقىندا. ءبىزدىڭ قالاۋ-قالاماۋى­مىز­عا قاراماستان كۇنى ۇزاققا, ءتۇنى بويى ادامنىڭ نازارىن ەڭ كوپ اۋداراتىن دا وسى جارناما بولىپ تۇر. مۇنداعى ءبىر قي­سىن­سىز جاعداي – ورىسشا جارنا­مالاردىڭ ءوزى دە كوپشىلىگىندە ورىس ءتىلىنىڭ گرامما­تي­كاسىنان, ءتىپتى ادامي ويلاۋ لوگي­كاسىنان ال­شاق جاتادى. ال ونى قازاق­شاعا تىكەلەي اۋدارعاندا ءتىپتى تۇسىنىكسىز, اقىل-ويعا سىيمايتىن ءبىر ءسوز تىركەستەرى شىعادى. ءاري­نە, ءسوز قۋماي, ونىڭ ماعىنالىق اۋدار­ماسىن بەرگەن ءجون بولار ەدى. بۇل ارادا مىناداي ۇسىنىس جاسار ەدىم: جالپى باق-تاعى بولسىن, نە كو­شەدەگى جارنا­ما­نىڭ بولسىن قازاق­شاعا اۋدارى­لۋ­ىن قالالىق اكىمدىك­تىڭ مادە­ني­ەت جانە ءتىلدى دامىتۋ ءبولىمى ارقىلى ساراپتامادان وتكىزىپ با­رىپ رۇقسات ەتۋ جولىن ويلاستىر­ماسا, بۇل بىلىق پەن شىلىق ءالى دە جالعاسا بەرمەك. ادەتتە, تەلەكومپانيالار قۇ­رى­لى­مىندا جارناما قىزمەتى نەگىزگى شىعارماشىلىق توپتان ءبو­لەك بو­لىپ كەلەدى دە, ول كوم­مەر­تسيالىق ءبولىم باقىلاۋدان تىس, وزىمەن-ءوزى بو­لادى. دەگەنمەن دە, ولاردىڭ قازا­ق­شاعا شا­تىپ-بۇتىپ اۋدارعان جار­نا­ما­لارى سول ارنادان بەرىلەتىندىكتەن, تەلەكوم­پا­نيانىڭ شىعارما­شى­­لىق ۇجىمى دا ونى نازاردان تىس قالدىرماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. اتىن اتاماي-اق قويايىن, زەر سالعان ادام ءوزى دە كورەدى, ۇلتتىق تەلەديداردان بەرىلەتىن ءبىر جار­نا­ما­داعى ورىسشا «زاريادكا وگنەتۋشيتەلەي» ءسوزى «ءورت سوندىرگىش زاريادكالارى» دەپ اۋدارىلىپ, جا­ڭىلىسپاسام 3-4 جىلداي ءۇز­بەس­تەن شىعىپ كەلەدى. نەگىزگى دۇرىس ماعىناسى – ءورت سوندىرگىش ىدىس, قۇتىلارعا ارنايى سۇيىق (كوبىك) قۇيۋ, ياعني ولاردى تول­تىرۋ. شىركىندەر-اي, سوندا سول ۇجىمدا: «مىناۋ قازاقشاعا دۇ­رىس اۋدارىلماعان, ەل-جۇرتتان ماسقارا عوي!» – دەيتىن ءبىر پەن­دەنىڭ بولماعانى ما؟ مىنە, وسى­دان-اق ءبىزدىڭ انا تىلىمىزگە دەگەن كوزقاراستى تۇسىنە بەرىڭىز دە, باعاسىن دا بەرىڭىز. بۇرناعى جىلدارى حابار جا­ساۋشى ءھام تاراتۋشى ۇيىمداردا (تەلەراديوكوميتەتتەر) ادەبي كە­ڭەس, بولماسا ۇيىم باستىعىنىڭ شىعارماشىلىق جونىندەگى ورىن­باسارلارى بولاتىن ەدى. ولار ەفيرگە كۇندەلىكتى كەتەتىن جاڭا­لىقتاردان باستاپ, كولەمدى تە­لەحابارلارعا دەيىن قولدارىنا قىزىل قالامساپ الىپ رەداكتسيالاپ, كۇزەپ, نە تۇزەپ وتىرۋشى ەدى. ەفيرگە شىعاتىن نۇسقاسىن تىكەلەي قاراپ, تىڭدايتىن, سوسىن عا­نا رۇقسات بەرەتىن ەدى. بۇگىن­دەرى ول قىزمەتتەر دە كەڭەسپەن بىرگە قۇردىمعا كەتكەن بە دەپ ويلايسىڭ. قازاقتا «ىنتاسىزعا ءىس ىق­پاس» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. سون­دىقتان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز, ونى باسقالار دا سىيلاپ قۇرمەتتەسىن دەسەك كارى-جاسىمىز بار ەڭ ءبىرىنشى ءوزىمىز – قازاقتار ىنتا قويىپ, قۇر­مەت­تەۋىمىز كەرەك. سەرىكباي شايماعانبەتوۆ, «نۇر وتان» حدپ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ كەڭەسشىسى.