جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى
_______________________
ويدى وي قوزعايدى. بىردەڭە وقىعان سوڭ ويىڭا بىردەڭە ءتۇسىپ جاتادى. التى جاسىمىزدا مەكتەپكە بارىپ, قىرىق ەكى ءارىپتى تۇگەل تانىعالى كىتاپ جاستانىپ جاتامىز. ءبارىن وقيمىز. ونىڭ ىشىندە مارحابات بايعۇتتى دا. باستاپقىدا: ول كىسى جازا, ءبىز وقي باستاعاندا بايعۇتوۆ پەن ولجاەۆ ەدىك. «جالىن» الماناعىنا جاريالانعان, باس كەيىپكەرى قوسالقى كەيىپكەرىمەن بالاسىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, پەرپەنديكۋليار بولاتىن العاشقى حيكاياسىنان-اق سۇيىكتى جازۋشىلاردىڭ ساپىنا كىرگەن. تاعى بىردە بالدىبەرەك اۋىلىنان شىققان ءۇش دوس تۋرالى حيكاياسىنا تامساندىق. وندا باس كەيىپكەر جول بويىندا ساۋىسقان اتاتىن. جولاۋشىلار دامىلداۋعا ءتۇسىپ جاتقان اۆتوبۋستىڭ الدىنان مىلتىعىن كەزەپ شىعا كەلىپ, اۆتوكولىككە سوعىلىپ ولگەن قاناتتاسىنىڭ دەنەسىن شوقىپ جاتقان ساۋىسقاندى جالپ ەتكىزەتىن. قولىمىزدا قۇزىرەت تۇرسا, مەملەكەتتىك سىيلىقتى ويلانباي بەرەتىن تۋىندى ەدى. ودان بەرىدە ۇلكەندى-كىشىلى قانشاما شىعارماسى بار. تۇستەپ-تۇگەندەۋگە ادەبيەت سىنشىسى ەمەسپىز. جاياۋ جارىستىڭ شاڭىن شىعارىپ جۇرگەن سپورتشىنى شتانگا كوتەرۋگە قاتىستىرا قويمايدى عوي. كەيىن مارحابات كوكەمىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستانداعى» ماقالالارىن وقىعاندا, كوزىمىز قىزىققانى نە, قولىمىز قىشي باستاعان. كەزىندە ءبىز جايلاعان ءورىس ەدى. ونەردە ءورىستىڭ ءبارىن بىردەي مەنشىكتەي المايسىڭ, ەندى باسەكەلەس ەمەس, تىلەكتەس بولىپ قالا بەردىك. باسەكەلەستىڭ سۇمدىعىن قازىر جازامىز.
«شيەم, كىم سەنىڭ يەڭ؟»
سۇرتورعايعا قاتىستى ءبىرىنشى ساۋال وسى.
سول مارحابات كوكەمىز باۋىر باسقان «ەگەمەنىندە» 2011 جىلدىڭ 16 تامىزى كۇنى «كۇلەسىڭ, كەيدە كۇرسىنەسىڭ...» دەگەن تاقىرىپپەن ءبىر شوعىر شاعىن ماقالالارىن جاريالادى. جانرى – ەتيۋد. ءتىلى جەڭىل. بوياۋى قانىق. ومىردەن سول قالپى ويىپ العان كورىنىستەر. شوعىردىڭ باسقى ءتورتەۋىن ەزۋ تارتا وقي سالدىق. بەسىنشىسى «الاقانات. الاياق. الاپات» دەپ اتالادى ەكەن. مۇنى وقىدىق تا, اتىپ تۇردىق. دەنەڭدى سولقىلداتقان سىزداۋىعىڭدى بىرەۋ بايقاماي, بىراق اياۋسىز باسىپ كەتكەندەي. ول ءتۇبى زيان ەمەس, پايداعا شىعادى. ءوزىڭنىڭ قولىڭ باتپاي جۇرگەن بىتەۋ جاراڭ جارىلىپ, سوقتاسى اعىپ, سوسىن جازىلىپ كەتەدى. وقىرمان, ءتىپتى, مارحابات اعامىزدىڭ ءوزى تەڭەۋىمىزدى كەشىرەر, ءبىزدىڭ بىتەۋ جارا تۋرا وسى «الاقانات» بولاتىن. وقىرمانبىز دەدىك. ازداپ جازارمانبىز. قولعا ديپلوم العالى قىزمەتكەرمىز. وسىنىڭ بارىنەن قول قالت ەتكەندە باقشا ەگەمىز. الماتىنىڭ ۋ-شۋىن الدىڭعى, ەر جەتكەن بالالارعا قالدىرىپ, قالا ىرگەسىندە ءۇي سالعالى بەرى. باقشاعا جۇمىستان كەيىن كەشكى بىرەر ساعات, قىزمەتكە كەتەرگە دەيىن ەرتەڭگى بىرەر ساعات بار. جەكسەنبىدە كەشكە دەيىن. كەش – قازاقتىڭ ايتەۋىر, ءبىر تويى. بارماساڭ وكپەلەيدى. سەبەبىن ايتىپ «باقشا سۋعاراتىن ەدىم» دەسەڭ, ماسقارا, گالستۋگىنە اسىلىپ قالۋى مۇمكىن. باقشانىڭ كولەمى التى سوتىق. باياعى كەڭەستىك ولشەم. ودان ۇلكەنىن يگەرۋگە ۋاقىت جەتپەيدى. سوندا ءار قىزمەتكەردىڭ شاماسى ارتىق-كەمى جوق التى سوتىق جەردى يگەرۋگە كەلەرىن ءدال ەسەپتەگەن سوۆەت وكىمەتى قانداي اقىلدى بولعان. كەكەگەن ەمەس, يمانداي شىنىمىز. ال, ءمۇيىزىمىز شىقسا, كەڭەستى تالاي كەكەپ ەدىك. باقشاعا مىناۋ ايار تىرشىلىكتەن كىرلەپ كىرىپ, تازارىپ شىعامىز. باسقا نەبىر تۇنىق يدەيالار كەلەدى. سول ءۇشىن كەتپەن ۇستايمىز. مارقۇم قادىر اعامىز اقىن عانا ەمەس, اۋليە كىسى ەدى: تاماشا, تاماشا ەمەس بىراق تۋىس, ءبىر اۋىق قولعا كۇرەك ۇستاماسا. مارحابات كوكەنىڭ ماقالاسىنداي شاعىن باۋ-باقشامىزدىڭ ەرمەكتەن كەيىنگى كەرەگى – كەنجە بالالار مەن ولارعا تەتەلەس ءوسىپ جاتقان نەمەرەلەر وسىرگەنىڭدى تالاسىپ-تارماسىپ جەيدى. نەگىزى وسى ءۇشىن-اق وسىرۋگە بولادى. الدىمەن قۇلپىناي پىسەدى. قۇلپىنايدان كەيىن – شيە. شيەدەن سوڭ كەزەك قىزىلقاتقا كەلەدى. جەمىس-جيدەك ىشىندەگى ەڭ بەرەكەلىسى. قاراقات قىزىلقاتتان ءسال كەيىن پىسەدى. ال سولتۇستىك جاقتاعى قورشاۋدىڭ ىشكى كۇن كوپ تۇسەر تۇستىك بەتى – جاپپاي تاڭقۋراي. العاشقى ءۇش جىل بەرى قاراي شابۋىلداپ, ورتاداعى قيار, پوميدور, بۇلعار بۇرشاعى, باكلاجان, پياز, ءسابىز سىندى كوكونىستىڭ مازاسىن كەتىرگەن. تاڭقۋراي – تامىرى وسكىن بەرەتىن قۋ. ءار جىلدا العاشقى ەككەن تۇستان كەمى ءبىر قادام جەردى جاۋلاپ وتىرادى. ايتپاقشى, قاراقات پەن تاڭقۋرايدىڭ اراسىندا توشالا پىسەدى. بالا كەزىمىزدەگى ەڭ سۇيىكتى جيدەگىمىز. تارباعاتايدىڭ قاپتالىن قۇرايتىن وكپەتى, قىزىلتاس سىندى قويناۋلارى كەڭ, وزەن-بۇلاعى كوپ تاۋلارىنان قاراقات, توشالا, تاڭقۋراي, دولانا, مويىل, يتمۇرىن تەرەتىنبىز. باقشادا توشالا مەن قاراقاتتىڭ اراسىنان شىققان بۋدان بۇتانىڭ جەتى ءتۇبى جانە بار. بۇل جەۋگە بولماسا, توساپقا جارامايدى. ايتەۋىر, جەگەنگە ءتاتتى. جىلقىنىڭ بۋدانىن بالا كەزدەن بىلەتىنبىز. كەيىن جاستار گازەتىنە ءتىلشى بولىپ, تىڭ وبلىستارىن ارالاعاندا بيدايدىڭ بۋدانى تۋرالى ءبىراز ماقالا جازساق كەرەك. ەندى ۇمىت بولا باستاعان ازاماتتىق پەن اگرارلىق پارتيالار قوسىلعاندا ساياساتتىڭ بۋدانىن دا كورگەنبىز. بىزدەگى بۋدان قوجاقات پەن تاڭقۋرايدىڭ اراسىنان شىققان. سوندىقتان ورىسشا اتى – «ەجەمالينا». مۇنىڭ اكەسى تاڭقۋراي جايىن جوعارىدا ءبىراز جازدىق. شەشەسى قوجاقات تا بىزدە ءوسىپ تۇر. بۇل بۋداننان كەيىن جەمىس-جيدەكتىڭ سوڭعى كەزەگى – جۇزىمدە. شىعىس جاق شەتكە, دۋالدان ءبىر جارىم مەتر بەرىرەككە ءۇش ءتۇبىن ەككەنبىز. مىنە, وسىنشا سانامالاپ شىققان جەمىس-جيدەك ءبىزدىڭ بالالار مەن نەمەرەلەردىڭ اۋزىنا وسكەن قالپى تيسە, شىركىن. وعان كەيىنگى بەس جىلدا جاۋ پايدا بولعان. ول – سوناۋ شىمكەنتتەگى مارحابات كوكەمىزدى كۇرسىندىرىپ وتىرعان الاقانات. نەمەرەلەرىمىزدىڭ جاسىندا تالاي تاقپاق بىلەتىن ەدىك. سونىڭ ءبىرى: شيە-شيە, شيەمىن, پىسكەندە باس يەمىن. پىسپەي تۇرىپ تيىسسەڭ, تىلىڭە ۋداي تيەمىن. تۋرا سول تاقپاقتاعىداي, ءبىزدىڭ باقشاداعى شيەدەن جۇزىمگە دەيىن باس ءيىپ, جەمىسىن ۇسىنادى. بىراق, ءيىلىپ تۇرعان جەمىستىڭ كوبىن ەرتەلى-كەش الگى مارحابات اعامىزدى كۇيىندىرگەن, كۇرسىندىرگەن الاقانات, ەل ىشىندە «افگانكا» اتالاتىن سۇيكىمسىز سۇرتورعاي توناپ ءجۇر!«قارلىعاشىم, كەتتىڭ بە؟»
سۇرتورعايعا قاتىستى ەكىنشى ساۋال وسى.
ءبىزدى ورنىمىزدان اتىپ تۇرعىزعان ماقالاسىندا مارحابات كوكە «مىنەكيىڭىز, شىلدەنىڭ سوڭىندا قۇس بازارى قىزىپ جاتاتۇعىن قۇلبايشوقىنىڭ باۋرايىن ارالاپ ءجۇرمىز. كيەلى سانالار كوكقۇس, قۇرقىلتاي, قارلىعاش, ناۋرىزەك, كەپتەر اتاۋلىدان تۇك تە جوق. ءبارىنىڭ ۇيالارىن دا, ۇيلەرىن دە, قۋىستارىن دا الاقانات, قوڭىرقوشقىل قۇس جايلاپ العان» دەپ جازادى. سوسىن «توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان تىنىمباي نۇرماعامبەت ۇلى مەن جۇسىپبەك قورعاسبەك سىندى سۋرەتكەرلەرىمىز وسى قاسكوي قۇس تۋرالى كەرەمەت ءارى قورقىنىشتى كوركەم اڭگىمەلەر جازعان-تۇعىن... جۇسىپبەك پەن تىنىمباي جازعالى بەرگى كەزەڭدە بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتىلىپ, وڭدەنە, وزگەرە تۇسكەن» دەپتى. جەتپەي تۇرعانى مۇحتار ماعاۋين شىعار. كەززەپ تۇمسىعىنان كەسپىرسىز تىرناعىنا دەيىن قۇستان تۇك قالدىرماي سيپاتتاسا; بەرىدەگى جازىقسىز تۋىسى بوزتورعايدان ارىداعى ءازىر قامسىز اعايىنى كەپتەرگە دەيىنگى جەتى اتاسىن تۇگەندەسە; ءبىز سياقتى ءبىر باقشانىڭ قورشاۋىندا قالماي تۇتاس ۇلتقا اكەلگەن زالالدارىن سانامالاسا – اشىپ تۇرعان جاراعا كىلەگەي جاعىپ بەرگەندەي ريزا بولىپ قالار ەدىك. اتتەڭ! دون مەن دۋنايدان ءارى اسىپ كەتكەن اعامىزدىڭ الدە جەكەمەنشىك باقشاسى جوق, الدە بۇدان گورى بۇلتى قالىڭ ۇلىستىق تاقىرىپتاردان قولى تيمەي جاتىر-اۋ, سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ تىربانۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. تىرباندىق. الدىمەن الا تاڭنان كورىنەتىن قاراقشى قويدىق. بالا كەزىمىزدە اقسۋاتتىڭ شەت جاعىنا باقشا سالاتىن نەمىستەر سويتەتىن. ول كەزدەگى قۇستار قاراقشىدان قورىققان شىعار, ال الاقاناتىڭىز ءتۇس اۋا قاراقشىنىڭ باسىنا قونىپ وتىردى! سوۆەتتەرمەن سوعىس كەزىندە تاعى ءبىر اەرودرومعا يە بولعان فاشيستەردەن كەم ماسايراسا, كانە. وزىمىزگە ۇقساتىپ جاساعان, بىركيەر دەمەسەك تە, يىققا ىلۋگە جارايتىن كيىمىمىزدى كيگىزىپ قويعان قاراقشىنىڭ قاۋقارى جارتى كۇننەن اسپادى. ەكىنشى جولى تاس لاقتىرىپ قۋماق بولدىق. اتقان تاسىمىز ولاردىڭ بىزدەن قاشىپ قوناقتايتىن بيىك اعاشتىڭ باسىنا جەتپەدى. ول داراق التى سوتىقتىڭ باتىس جاق شەتىندە وسەتىن. ءتۇس اۋا كولەڭكەسى بۇكىل باقشانى جاۋىپ تۇراتىن بولعان سوڭ بىرنەشە جىل بۇرىن قابىعىن بالتامەن قىرىپ, سۇرەگىن جارتى مەتردەي جالاڭاشتاپ تاستاعانبىز. كانىگى كورشىلەردىڭ كەڭەسى راس ەكەن. قۋرادى. باقشا مەنشىگىمىز بولسا دا ىڭعايسىزداندىق. قارااعاشتىڭ بوداۋىنا سىرتقا, كوشە جاق بەتكە بەس ءتۇپ تۇت, ءۇش ءتۇپ قايىڭ, ونى قورشاپ توعىز ءتۇپ تال ەكتىك. جاۋىن تىيىلعان ماۋسىمنان باستاپ ون كۇن سايىن سۋعارىپ ءجۇردىك. تۇت پەن قايىڭدى تامىر تۇرماق, ءبىر كۇبى بولار تۋعان توپىراعىمەن وتىرعىزدىق. تالدى ەگۋ وڭاي, باجامىزدىڭ كۇرەك پەن ايىرعا ساپ بولار دەپ ءوسىرىپ وتىرعانىنان ىلگەرىدە ءبىر مەتردەن كەسىپ الىپ, قاراقاتتىڭ شىعىس جاعىنا قاعا سالعانبىز. ولار ءۇش جازدا كولەڭكەلى نۋعا اينالعان. ەندى سودان جانە كەسىپ, باقشا سىرتىنا قاقتىق. راس, ەكەۋىن مال ايداعاندار سۋىرىپ الىپتى, وقا ەمەس, باسقا جەتەۋى جايقالىپ كەتتى. تاعى بىردە ءۇش قايىڭنىڭ ءبىرىن الدەكىم ورتان بەلىنەن سىندىردى. وكىنىشتى ەدى, باسقا بۇتاعى بەلسەنە شىعىپ, بايعۇس ءوسىپ كەتتى. ال, تاعدىرى تارازىنىڭ ەكىنشى تاباعىندا قالعان قۋراعان ءداۋ قارااعاشتى جاپپاي «افگانكا» جايلاپتى. بىزدەن ۇرىككەندە سوندا جينالادى. وزدەرى ءبىر پارتيالى پارلامەنتتەي ۇيىمشىل. شۇرقىراسىپ جاتىپ, تومەنگە قاراي ساڭعىتادى. جارتىسى توپىرلاپ ءبىزدىڭ جەرگە ءتۇسىپ, جارتىسى باتىس جاق كورشىنىڭ جازعى شاتىرىنا ءتيىپ, تىرسىلداپ جاتقانى. ءبىزدىڭ شەپتەن بومبىلاۋعا ۇشىرايتىن – توعىز قاتار قۇلپىنايدىڭ شەتكى ەكى قاتارىنىڭ ەتەگى, شامامەن ونشاقتى ءتۇپ; قۇلپىنايدىڭ قالامشالارىن شەكتەپ تۇرعان تەمىر قالقاننىڭ جيەگىندەگى «ءتۇن حانشايىمى» اتتى ءبىر ءتۇپ گۇلگە قالقا بولسىن دەپ ەگىلگەن, بالالار «پالما» اتايتىن, انىق اتى بەلگىسىز, جاپىراعى جايىلعان قولشاتىرداي جالپاق, جۋان ساباعى توبىلعىعا ۇقساس كۇرەڭ, ۇشىنداعى شوعىر ءتۇيىندەرى ارشانىڭ قىلقانىن ەسكە سالاتىن, ونداعى شاعىن كۇلتەلى قىزىل گۇلدەرى قوڭىز تارىزدەس ءۇش ساندىك وسىمدىكتىڭ ەكەۋى; سوسىن جىلدا باسقالاردى اششى ەتىپ جىبەرمەسىن دەپ باقشانىڭ شەتىنە ەگىلەتىن بەس اششى قىزىل بۇرىشتىڭ ەكى ءتۇبى. مايدان كومانديرىنىڭ «دونەسەنيەسى» وسىلاي بولار, بىلەم. «افگانكامەن» اياۋسىز ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقاندا امالسىز اسكەري تەرمينگە جۇگىنەسىڭ. كۇنى بويى شيە جەگەن قۇستىڭ ساڭعىرىعى قىسىممەن اتىلىپ شىعاتىندىقتان ساندىك وسىمدىكتىڭ جالپاق جاپىراقتارى شۇرق تەسىك, جاعال-جاعال. تۇسكەن داعىن سۋمەن جۋارمىز-اۋ, ال جاپىراقتىڭ تەسىگىن قايتىپ جاماپ بەرەرسىڭ؟! ءسويتىپ, قارااعاشتىڭ باسىنا لاقتىرعان تاسىڭ جەتپەيدى, ال قارسىلاسىڭ ساڭعىتقان شيەنىڭ سۇيەگى بايقاماساڭ كوزىڭدى شىعارۋى مۇمكىن. باقشانى ۇرلايتىنى از بولعانداي. سوسىن جازۋشى تاناش داۋرەنبەكوۆ مارقۇمنىڭ ەرتەرەكتە قولىمىزعا تيگەن «سىر بالالارى» اتتى كىتابىندا ەگىنگە تيىسكەن تورعايلاردى ساقپاننىڭ تاسىمەن اتاتىنى ەسكە ءتۇستى. الگىندە تىلگە تيەك بولعان قادىر اعانىڭ ساقپانمەن تورعايدى كوزدەپ, تەرەزەنى قيراتقان بالا تۋرالى ولەڭى بار ەدى: بالالاردىڭ ءسوز دەسە ءتىلى قىشىپ تۇرماي ما؟ تەرەزەنى كوزدەسەڭ تيەر دەدى تورعايعا. قوش, بالا كەزىندە تەنتەكتەۋ بولعان بالدىزىمىزعا ساقپان, ياعني روگاتكا جاساتتىق. ەندى تاس جەتەتىن بولدى. اتتەڭ, جاپىراقسىز قالسا دا بۇتاقتارى بار اعاشتا كەدەرگى كوپ ەكەن, تيمەيدى. انالار شۇر-شۇر ەتىپ ۇشىپ كەتەدى. بىراق, قالاي ءبىز ۇيگە قايتامىز, سولاي باقشاعا ۇيمەلەيدى. تاعى قايتپەك كەرەك؟ تۇزاق. باياعىدا اكەلەرىمىز اتتىڭ قىلىنان جاساعان تۇزاقپەن كەكىلىكتى جىپىرلاتىپ ۇستايتىندارى تۋرالى ايتقاندارى ەستە. كورشىمىز ءال-اۋقاتتى كىسى, الپىس-جەتپىس جىلقى بايلايدى. ايەلى ءبىزدىڭ ەلدەن ەكەن, جەزدەلىگىن كولدەنەڭ تارتىپ اتقوراسىنا كىرىپ, جۋاس دەگەن بيەنىڭ قۇيرىعىنان ۇزىن قىلدى ج ۇلىپ الدىق. تۇزاق قۇرىلدى. ءبىر ۋاقىتتا قۇلپىنايدىڭ ءۇستى اپىر-توپىر بولعانىن كورىپ, جۇگىردىك. ءبىز بارعانشا جابىلىپ تۇزاقتى تۇمسىقتارىمەن قىرقىپ, كەپىلگە كەتە جازداعان تۋىستارىن قۇتقارىپ الىپتى. ەندى ءبارى قارااعاشتىڭ باسىندا سوڭعى جاڭالىقتى تالقىلاپ جاتىر. قاقپان. بار ەدى. ۇيگە الدەقالاي قاڭعالاقتاپ كىرىپ كەتكەن جالعىز تىشقاندى ۇستاپ بەرگەلى كەرەكسىز جاتقان. الىپ شىعىپ ورتاسىنا شيەنىڭ قىپ-قىزىل ءدانىن سالىپ, اشىقتاۋ تۇسقا قۇرىپ تاستادىق. ءتۇستى. بىرەۋى. باسقاسى قورقىپ ۇشقان نە, بۇل جولى دا كومەككە كەلدى. ەكەۋى انانى ەكى قاناتىنان تارتقىلاسا, ءۇش-تورتەۋى قاقپاننىڭ ءجۇزىن تۇمسىقپەن ۇرعىلاپ جاتىر. بىراق, پلاستماسسا قاقپان اتتىڭ قىلى ەمەس, جىبەرمەدى. ءسويتىپ, ءتىرى بىرەۋى قولعا ءتۇستى. مۇنى باسقالارعا ۇلگى بولسىن دەپ, باياعى قاراقشىمىزدىڭ باسىنا ىلدىك. ەجەلگى قىتايدا ما, پارسىدا ما, باسقا جۇرتتى شوشىتۋ ءۇشىن كوتەرىلىسشىلەردى كوشەنىڭ كورنەكى جەرىنە دارعا اسىپ قوياتىن. باقشامىزدا ءوزىمىز – يمپەراتور, قالعان قۇس قورىقسىن دەدىك. اتاسىنىڭ باسى. جارتى كۇننەن سوڭ «افگانكانىڭ» شابۋىلى قايتا باستالدى. بۇرىنعىدان وشپەندىلىكپەن تيىسەتىن بولدى. پالەلەر تۇزاق پەن قاقپانعا جولامايدى. ال التى سوتىقتىڭ ءار شارشى سانتيمەترىنە قاقپان مەن تۇزاق قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. اناۋ, الدىمەن قاقپانعا ءتۇسىپ, سوڭىنان دارعا اسىلعان سورلىنىڭ ساسىپ, قۇرتتاي باستاعان دەنەسىن ءوزىمىز قۇرتتىق. ەندىگى امال – مىسىق. قاڭعىپ جۇرگەن جەرىنەن سىلاپ-سيپاپ باقشاعا جىبەردىك. «كوشەدە جۇرگەن پاقىردى, اكىم بول دەپ شاقىردى». ۇمىتپاساق, اۋەزوۆ تەاترى وسىنداي اتپەن قويىلىم كورسەتەتىن. سونىڭ كەرى بولدى دا شىقتى. باستاپقىدا ۇيرەنسىن دەپ ءسۇت, سوسىن دۇكەننەن «ۆيسكاس» بەرىپ باۋلىدىق. جەرسىندى. ەگەۋقۇيرىق ۇستاپ العانىن كوردىك. ۇرعاشى ەكەن, سول باقشادا تۋدى. ەكەۋى وزىنە تارتقان كوكشۋلان, ءبىرى ءسىرا, ەركەك مىسىققا تارتسا كەرەك, قاپ-قارا ءۇش مارعاۋ پايدا بولدى. بالالار قايتا ءسۇت تاسىدى. اتتەڭ, بۇل مىسىق باقشانى «افگانكادان» قورعاۋ ورنىنا بۇكىل اۋلەتىمەن باس ساۋعالاعانى. قالاي مىسىق اشىق تۇسقا شىعادى, سۇرتورعايلار شۇرقىراسىپ سوعان شۇيىلەدى. مىنادا ەش قايران جوق, كۇندىز باسپالاپ بالالارىمەن قاراقات ىشىندە جاتادى. قاراقاتتى سۋعارعاندا تاڭقۋرايدىڭ اراسىنا كىرەدى. تەك باقشاعا بىرەۋ بارىپ, سۇرتورعاي شۇرقىراپ ۇشىپ كەتكەن سوڭ اياققا وراتىلادى. سولاي, مىسىق جەڭىلدى. جەڭىمپاز «افگانكا» اعاش نەمەسە سىم باسىندا «مياۋلاپ» مازاقتاعاندا مىسىققا جەر باسىپ ءجۇرۋ قيىن شىعار دەدىك. باسقا كۇرەس قۇرالى قالماعان ءبىز دە جەڭىلدىك. توڭىرەككە قاراساق, الدىمەن ادام ەمەس, قارلىعاش جەڭىلىپتى. العاش ءۇي سالعان جىلدارىمىزدا ەكى, ودان ءتورت قارلىعاش ۇيا سالعان. قادىردىڭ: قۇسبەگى قارتتار كوپ مۇندا قۇمارلىعى ءالى قانباعان. قازاقتىڭ ءۇيى جوق مۇندا قارلىعاش ۇيا سالماعان, – دەگەن ولەڭ جولدارى اسپانعا جات جەرلىك باسقىنشى جەتپەگەن مامىراجاي جىلداردى سيپاتتايتىن. قازىر ماڭايدا ەمگە قارلىعاش جوق. قۇيقىلجىعان داۋىسى, الدىڭدى وراي اينالىپ ۇشقانى قانداي ەدى. ساعىناسىڭ. ونىڭ ۇياسىن «افگانكا» تارتىپ العان. قارلىعاشىم, كەلدىڭ بە, قارشىعادان ساۋمىسىڭ؟ امان-ەسەن جەتتىڭ بە, ايىرقۇيرىق ناۋ قۇسىم, – دەيتىن مۇقاعالي جارىقتىق. ەندى مارالتايلارعا قارلىعاشتى جوقتاپ جىرلاۋ قالعان شىعار. ايتپاقشى, بىرنەشە جىل بۇرىن كوكەك شاقىراتىن. كوكتەم سايىن. داۋىسى تاماشا ەدى. قازىر ول دا بەزىپ كەتىپ, جايلى مەكەنىندە تۇرپاتى ۇسقىنسىز, جاۋىز ەكەنى بولمىسىنان بايقالاتىن باسقىنشى قۇس بەزدەڭدەپ ءجۇر. ەرتە كەلەتىن قاراتورعاي دا كورىنبەيدى. مۇلدە. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا الەۋمەتشىل بولعان, كەيىنگى زوبالاڭ كەزدەرىندە زەرتتەۋشىلەر «اعارتۋشى» دەگەن توپقا قوسىپ ءبىراز ولەڭدەرىن رەپرەسسيادان ساقتاعان اقىنىمىزدىڭ عاجاپ تۋىندىسىنىڭ ءبىرى: بوزتورعاي زورلىق كورىپ تۇرىمتايدان, تايانىش تابا الماپتى قىردان-ويدان. بولىپتى زارىن ايتپاق, مۇڭىن شاشپاق قىرعيدى جولىقتىرىپ كورسە قايدان, – دەپ باستالاتىن. ارادا تۋرا ءبىر عاسىر ءوتتى, اقىن جىرى قوعامداعى جاعدايدى سيپاتتاۋدا ءالى كۇنگە وزەكتى بولسا دا, مىسال رەتىڭدە كەلتىرگەن وقيعاسى مۇلدە باسقاشا قالىپتاستى. بۇل زاماندا بوزتورعاي تۇرىمتايدان ەمەس, اۋعان تاۋلارىنان اۋىپ كەلگەن سۇرتورعايدان زورلىق كورىپ ءجۇر. جەڭىلگەننىڭ جانە ءبىرى – بابىسەك. سىعان قاتىننىڭ بەلدەمشەلەرىندەي ءتۇرى الەم-جالەم, باسىندا جەلكىلدەگەن ايدارى بار ەرەكشە قۇس ەدى. ۇياسى مۇڭكىپ تۇراتىندىقتان, ەل ىشىندە ونى «ساسىق كوكەك» دەپ اتايدى. جاعىمسىز ءيىس شىعاراتىنى – قورعانىستىڭ ءبىر ءتۇرى. جىرتقىش قۇس, جۇگىرگەن اڭ, جورعالاعان جىلان بەتتەي المايدى. تۇمىلدىرىق تاقپاساڭ, ۇياداعى بالاپانىن كورە المايسىڭ. سول بابىسەكتىڭ ۇياسىن تارتىپ العان «افگانكاعا» نە داۋا؟! بۇل سۇمپايى ءتىپتى, ساسىق يىستەن شىمىرىكپەيدى ەكەن. بابىسەك, قاراتورعاي, كوكەك, قارلىعاشتى ادالاپ بىتكەن سۇرتورعايعا ازىرگە ساۋىسقان ءتوزىپ تۇر. ول دا سۇيكىمدى قۇس ەمەس, بىراق مىنانىڭ قاسىندا «اينالايىن» دەگىڭ كەلەدى. بايقاعانىمىز, مىنا زالىم باسەكەدە ساۋىسقاننىڭ ءوزىن ىعىستىرىپ شىعاتىن سياقتى. بىردە جۇمىسقا كەتۋگە كيىنىپ جاتىپ سىرتقا كوز سالعانبىز. الدىندا عانا يتكە تاماق قۇيعانبىز. ءبىزدىڭ يت ىدىستاعى تاماقتىڭ ىشىندەگى سۇيەكتى بولەك شىعارىپ قويادى. الدىمەن تاماقتى جالاپ-جۇقتاپ جەپ, سوسىن سۇيەكتى اسىقپاي كەمىرەدى. ونىڭ دا ءوز ءتارتىبى بار. سۇيەكتى ىڭعايلى جەرگە كولدەنەڭ سالادى. ۇستىنە جۇققان تاماقتى جاقسىلاپ جالايدى. قالعان-قۇتقان ءسىڭىر, شاندىرىن تازالاپ جەيدى. سوسىن ەكى اياقپەن باسىپ الىپ, كەمىرەدى-اي كەلىپ. تۋرا ءوزىڭ ءمۇجىپ جاتقانداي قاراپ تۇرىپ راحاتتاناسىڭ. بۇل جولى باقشاداعىنىڭ ءبارىن تاۋىسقان «افگانكانىڭ» ەندى ءيتتىڭ تاماعىنا ورتاقتاسقىسى كەلگەنىن بايقادىق. جالعىز ەمەس, قاسىندا باسەكەلەسى ساۋىسقان بار. الدىنداعى تاماقتان ايرىلاتىن ءبىزدىڭ يت تە الجىعان ەمەس, ەكى-اق رەت قار باسقان جاس توبەت. ءبىر كوزى ىدىستاعى تاماقتا بولسا, ەكىنشى كوزى ىڭعالاپ قويعان سۇيەكتە. بىرەۋ-مىرەۋ سۇيەككە جاقىنداسا, تاماقتى تاستاپ ارس ەتە قالماق. جۇمىستان ون-ون بەس مينۋت كەشىكسەك تە, مىنا باسەكەنى باقىلاۋ كەرەك بولدى. اقىرى ساۋىسقان بۇل جەردەن ناپاقا تاپپاي, يتتەن قورقىپ ۇشىپ كەتتى. ال مىنا سۇرقيا قايتتى دەيسىز؟ پىر ەتىپ سۇيەككە ۇشىپ باردى. يت ارس ەتىپ سولاي قاراي سەكىرگەندە كەرى سەرپىلىپ, ىدىستاعى تاماقتى ءبىر شوقىپ ۇلگەردى. يت ورالىپ ىدىسقا باس قويعانشا دۋال ۇستىندە باقىلاپ تۇردى. سوسىن جاڭاعى ارەكەتتى قايتالاپ, ىدىستان جانە ءبىر شوقىپ ۇلگەردى. بۇيتە بەرسە مارحابات كوكەنىڭ «الاقانات الاياعى» باقشانى توناعاندى قويىپ, ءيتىمىزدىڭ ءوزىن اش قالدىرعانداي-اۋ.«وزبەگىم, قانشا سۇمدى كوزدەدىڭ؟»
سۇرتورعايعا قاتىستى ءۇشىنشى ساۋال وسى.
باقشاعا جاۋداي ءتيىپ جاتقان بۇل قۇستىڭ عىلىمداعى اتى – ماينا. ءاۋ باستاعى تاريحي وتانى – بيرما, ءۇندىستان. الگى ءبىزدىڭ تاڭ الدىندا اتامەكەنىن اڭساپ شاقىراتىن تاۋىقپەن جەرلەس. كەيىن بەرىرەكتەگى اۋعانستانعا دەيىن ىرگە كەڭەيتكەن. اۋىزەكى تىلدە «افگانكا» دەلىنەتىنى سودان. قاراتورعاي تۇقىمداس. ءبىر پاتشادان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ىعىستىرعانى جايىندا تاريحتا كوپ ايتىلادى, مىناۋ سونىڭ قۇس پاتشالىعىنداعى كورىنىسى. ءوزىن عالىمدار جاندىكتىڭ سينانتروپتى تۇرىنە جاتقىزادى. ونىسى – ادامنىڭ ماڭايىندا ءومىر سۇرەدى دەگەندى بىلدىرەدى. تاراقانىڭ مەن ەگەۋقۇيرىعىڭ دا سونداي. قۇستا: كوگەرشىن, قاراتورعاي, قارلىعاش سينانتروپتى. ۇزاق جىل اۋعانستاندى جايلاعان سوڭ ءامۋداريادان ۇشىپ ءوتىپ, وزبەك, تاجىك تاۋلارىنا جەتىپتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ: شەكارانى بىلمەيدى شەكاراداعى تورعايلار, – دەگەن ولەڭى بولعان. اقىننىڭ ايتقانىندا ەش جالعاندىق جوق, جەتپىسىنشى جىلدارى ماينا كەڭەستىك شەكارانى مويىنداماي, بەرگى بەتكە ۇشىپ كەلدى. باستاپقىدا از-مازى. ال سوۆەت وداعى ءوز-وزىمەن جاتقان اۋعانستانعا باسىپ كىرىپ, جويقىن سوعىس باستالعاندا بەيبىت حالىق پاكستان جاققا قاراي اۋسا, مىنا قۇستار كەرىسىنشە سولتۇستىك جاققا اۋادى. وسىلاي كەلىپ قالعان ماينانى زەرتتەۋگە ورتالىق قارجى دا بولگىزگەن. وداق ىدىراعان سوڭ, زەرتتەۋ توقتادى, ونىڭ ناتيجەسى ماسكەۋدە قالدى, بىزگە بەلگىسىز. ال, اۋعانستاندا سوعىس توقتامادى, ەندى باسقا جاتجەرلىكتەر وندا باسقا ءتارتىپ ورناتپاق. ماينا بولسا بۇل كەزدە وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا ءوز سوعىسىن جۇرگىزىپ جاتقان. باسقا قۇستارمەن ارادا. تەگى تورعاي بولعان سوڭ ماينا جىرتقىشتار قاتارىنا جاتپايدى. مۇنىكى – الداپ, جاسقاپ جەمىن بۇرىن جەپ كەتۋ, ۇياسىنا بەيمەزگىل كىرىپ, جۇمىرتقالارىن جارىپ تاستاۋ, سول ۇيانى بوساتپاي قويۋ. وسى ارەكەتتەر ارقىلى كۇشى وزىمەن شامالاس, بىراق يمەك تۇمسىعى مەن وتكىر تىرناعى جوق قاناتتاستاردى ىعىستىرۋ. تابيعاتتا ءبىر جەردى تۇراقتى مەكەندەيتىن جاندىكتىڭ كەلەسى جەرگە بارۋىنا كەيدە ادامدار كىنالى. كارتوپ ەگەتىندەردىڭ تۇنگى ۇيقىسىن ءتورت بولەتىن كولورادو قوڭىزىنىڭ اتامەكەنى – اقش-تىڭ باسقا شتاتى ەدى. ول الدەبىر ءشوپ تۇقىمىمەن كولورادوعا بارعان سوڭ ۇيرەنشىكتى ازىعى تابىلماي, كارتوپتىڭ جاپىراعىن جەۋگە ۇيرەنەدى. سول قاپتالعان كارتوپپەن مۇحيت كوكتەپ ەۋروپادان ءبىر-اق شىعادى. ازياعا ەندى جىل سايىن جىلجي ۇشىپ وتىرىپ جەتىپ العانى انىق. سول سياقتى «امەريكالىق» اتالعان تاراقاندى «موسفيلم» كينوستۋدياسى اقش-تان دەكوراتسياعا مەبەل اكەلەمىز دەپ ماسكەۋگە تاراتتى. نەمەسە ءيتتى اۆسترالياعا العاش وتارلاۋشىلار الىپ باردى. باسىندا پايداسى بولماسا زيانى جوق ءۇيدىڭ ءيتى. كەيىن بىرنەشەۋىنىڭ يەلەرى سوعىستا ءولىپ, بۇرالقى كۇيگە ءتۇستى. كەڭ دالادان ازىق تاپتى. ءوستى-ءوندى. سوسىن قالتالى اڭداردى قان قاقساتقان دينگو اتتى جابايى يت تۇقىمى بولىپ شىعا كەلدى. ويتكەنى, وڭاشا قۇرىلىقتا وعان باسەكەلەس ازۋلى اڭ جوق ەدى. مىسال كوپ, بىراق تاعىلىم از. جاندىكتەردىڭ ادام ارالاسپاي-اق كوشىپ ءجۇرۋى دە كەزدەسەدى, ول – تابيعي قۇبىلىس. ولاردىڭ سانى ءبىر ايماقتا شەكتەن تىس كوبەيگەن سوڭ جاڭا قونىستار قاجەت. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق قارا شەگىرتكەنى الىڭىز. ءبىر جەردى جايپاپ كەلەسى ايماققا تۇتاسا اۋىپ جاتپاي ما. ايتپاقشى, ماينانىڭ قاسيەتى – وسى قارا شەگىرتكەنى جەيدى. سول ءۇشىن ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايداسى كوپ دەۋشىلەر بار. ماينانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايداسى كوپ بولسا, جەرمەن كۇن كورىپ وتىرعان وزبەكستان ونى قىرىپ تاستاۋعا شەشىم قابىلدار ما. بىزدە باقشا ەرمەكتىك دەڭگەيدە بولسا, وزبەك ديقانىنىڭ باقشاسى – كۇنكورىس كوزى. 2003 جىلى وزبەكستاندا ۇكىمەت شەشىمىمەن «ماينا» قۇسىن تابيعاتتان شەكتەۋ ءتارتىبى بەكىتىلدى. ونىڭ الدىندا تاشكەنت حوكيمياتىندا جينالىس وتەدى. وزبەكستاندىق ارىپتەسىمىز, تەلەجۋرناليست ءابديمۋمين ءابدىساماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, شيە جينالاتىن تۇس ەكەن. جينالىستا سويلەۋشىلەر جاتجەرلىك قۇستىڭ شيە باۋلارىنان تۇك قالدىرماعانىنا شاعىمدانادى. حوكيميات حالىق ءسوزىن ۇكىمەتكە جەتكىزەدى. ۇكىمەت «قىرۋ كەرەك» دەگەن قاتال شەشىمگە كەلەدى. ءبىر اڭشىلىق ماۋسىمدا 952 مىڭ قۇس اتىلۋى كەرەك. «بۇل – رەسپۋبليكانى جاۋلاپ العان 1 ميلليون 360 مىڭ ماينانىڭ جەتپىس پايىزى» دەپ كورسەتىلەدى اتالمىش قۇجاتتا. تاشكەنتتەگى عالىمدار بولسا, ۇكىمەتتىڭ قولىنداعى دەرەك ءدال ەمەس, ەل استاناسىنىڭ ءوزىن ءۇش ميلليون «افگانكا» مەكەندەيدى دەسەدى. ماينانىڭ شيە, ءجۇزىم جانە باسقا جەمىستەرگە جاۋداي تيگەنى از بولعانداي, وزبەكستانداعى جابايى قۇستار اراسالماعىن ءوز پايداسىنا كۇرت وزگەرتكەنى وسى ماجىلىستە ءسوز بولعان. سامارقاند مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى سامەن فۋندۋكچيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان ونداعان جىل بۇرىن رەسپۋبليكادا قۇستىڭ 31 ءتۇرى جويىلۋ الدىندا تۇرسا, ەندى ول شەككە 48 قۇس جەتىپتى. بۇعان ادام ارەكەتىمەن قاتار ماينانىڭ قاپتاپ كەتۋى سەبەپ بولدى دەيدى عالىم. وسى ايماقتاعى حالىقتار جۇماق قۇسى سانايتىن كوكقۇستى, جازىعى جوق جاپالاقتى قۇرتىپ جىبەرگەن ماينا كورىنەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا ماينانى اتۋ ۇكىمەت شەشىمىنە دەيىن-اق قولعا الىنعان. ەل پرەزيدەنتىنىڭ دۇرمەندەگى رەزيدەنتسياسىنا وسى قۇستاردان كەلگەن زارداپتان سوڭ وققاعارلار اتشاپتىرىم جەردەگى رەزيدەنتسيا اينالاسىن «افگانكالاردان» الاستاۋدى باستاعان. بۇرىن اڭشىلار ماينانى اتپايتىن, ويتكەنى, ولەكسە جەپ, قوقىستان تاماق تاباتىندىقتان, ەتى ادال قۇس ەمەس. ەندى جاعداي وزگەردى. ماينانى قىرۋ ءۇشىن وزبەكستان ۇكىمەتى رەسەيدەن جارتى ميلليون پاترون ساتىپ الدى. كەڭەس وداعى تاراعالى وزبەكستاننىڭ 12-ءىنشى كاليبرلى پاترون اكەلىپ وتىرعانى وسى. بۇل – قۇس اتاتىن بىتىرا مىلتىقتىڭ پاترونى. قازاقتىڭ «ەكى ۇيگە – ءبىر كوسەۋ» دەگەن جۇمباعى بولاتىن. سول ايتپاقشى, ەكى قۇسقا – ءبىر پاترون. ەكى جۇپ اياعىن اكەسەڭ ءبىر پاترون الاسىڭ. بىتىرامەن بىردەن تورتەۋىن تۇسىرسەڭ, ءبىر پاترون ۇنەمدەيسىڭ. ماينانى قىرۋ رەسپۋبليكانىڭ اڭشىلار مەن بالىقشىلار وداعىنا مىندەتتەلدى. قۇس اتاتىندارعا پاترون بەرىلگەنمەن, جالاقى جوق. ونىڭ ەسەسىنە ماينانىڭ بەس ءجۇز اياعىن تاپسىرساڭ, اڭشىلىق جولداماسى جەڭىلدىكپەن بەرىلەدى. مىڭ قۇستىڭ اياقتارىن وتكىزگەندەر ءۇشىن اڭشىلىق ماۋسىم اقىسىز. ەرەجە بويىنشا ماينانى قالاعا ءبىر شاقىرىم, باسقا ەلدىمەكەندەرگە ءۇش ءجۇز مەتر جاقىن جەردەن اتۋعا بولمايدى. اراق ىشكەن, ەسىرتكىگە ەلتىگەن ادامداردىڭ قۇستى اتۋىنا تىيىم سالىنعان. – كەزىندە وزبەكستاندا بۇل قۇستىڭ بالاپانىن اۋعان جاقتان ارنايى تورمەن الىپ كەتىپ, شايحانالاردا ۇستاعان, – دەيدى ءابديمۋمين ارىپتەسىمىز. – شايحاناعا بىرەۋ باس سۇقسا, سۇرتورعاي «قوجايىن, مەحمان كەلدى» دەپ وزبەكشە سايراعان. ونى تىڭداماققا شايحاناعا كەلۋشىلەر كوپ بولاتىن. ءسويتىپ ماينا ءبىر كەزدە قۇرمەتكە دە يە بولعان دەڭىز. ايتتى نە, ايتپادى نە, «افگانكا» ىرعىن قىرعىنعا ۇشىرادى. بىرەر جىلدان كەيىن وزبەكتىڭ شيە, ءجۇزىمى قايتا جايقالدى. جوق جەردەن پالەگە ۇشىراعان سۇرتورعايدىڭ تۇقىمى بولسا, ەندى وزبەكستاننان ءوتىپ قىرعىزستان مەن قازاقستاندى جايلاۋعا كوشتى. بىراق وزبەكستاندا مۇلدە تاۋسىلعان جوق. ويتكەنى, بۇل قۇس ءبىر جازدا ... ءۇش رەت ۇيا باسادى. ءار جولى كەمى التى-جەتى بالاپاننان. بۇل قۇس ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ شاتىرىن دا مەكەندەيدى. وزدەرى ەشقاشان اعاشقا ۇيا سالىپ اۋرەگە تۇسپەيدى. قۋىسقا, ىنگە, بورەنەنىڭ باسىنا, سوسىن باسقا قۇستاردان تارتىپ العان دايىن ۇيالارعا جۇمىرتقا باسادى. قانشا جەردەن قياناتىنا ۇشىراساق تا شاتىرداعى ۇياسىن بۇزۋعا ءداتىمىز بارماعان. شامامەن قىرىق كۇندە ءبىر رەت بالاپاندارىن باۋلىپ جاتقانى. سوندا ەرتە كوكتەمدە ەكەۋ بولىپ كەلگەن قۇس قوڭىر كۇزدە جيىرما بولىپ قايتادى. جاپالاق, بابىسەك, كوكقۇس, قاراتورعاي, كوكەك, قارلىعاشتا مۇنداي ءوسىم جوقتىقتان ولار ىعىسىپ جاتىر. تابيعاتتا ون ەسە وسىمتالدىق تاراقان مەن ەگەۋقۇيرىققا ءتان. دەمەك, ادام نەعۇرلىم قىرسا, ولار سوعۇرلىم شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسادى. قىرعىزداردىڭ دا الاقاناتقا قارسى امالى جوق. جالالاباد وبلىسىندا «افگانكانى» اتۋعا نيەتتەنگەن ەكەن, بىراق ايماقتاعى مىلتىق داۋىسى ونسىز دا سەتىنەپ تۇرعان تىنىشتىقتى بۇزادى دەپ, ۇكىمەت رۇقسات ەتپەيدى. قۇسقا ەمەس, اتىستان قاجىعان حالىققا جانى اشىعاندىق شىعار. قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بيولوگيا-توپىراقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اناتولي ونيششەنكو فەرعانا القابىنان باستالعان ماينانىڭ شابۋىلى نارىن, شۋ مەن ىستىقكولدى تولىق جاۋلاپ الۋمەن تىنعانىن ايتادى. بۇل قۇس تاۋلاردىڭ ەكى جارىم مىڭ مەتر بيىكتىگىنە دەيىن مەكەندەيدى. دەمەك جازىقتاعى ءبىز سانامالاعان قۇستارمەن بىرگە تاۋداعى شاقشاقاي, قۇرقىلتاي دا سورلاپ جاتقانى داۋسىز. قازاقتا «قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي» دەگەن ادەمى تەڭەۋ بولاتىن. راس, ونىڭ ۇياسىنا مىنا باسقىنشى سىيا قويمايدى. بىراق, قۇرقىلتاي قۇرىعان سوڭ ونىڭ ۇياسى توزادى, جوعالادى. جوعالعان قۇسپەن بىرگە قازاقتىڭ تاماشا ءسوز تىركەسى كەلمەسكە كەتەدى. نە امالىڭ بار؟ مارحابات كوكەمىزدىڭ ماقالاسى: «بۇگىندە بۇلار بۇلبۇلشا سايرايدى, قاراتورعاي مەن قارلىعاش سەكىلدەنىپ قۇيقىلجىتا اندەتەدى, ناۋرىزەككە ۇقساپ «ءسۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت» دەپ قويادى. اسىرەلەپ, نەمەسە ازىلدەپ وتىرعان جوقپىز. شىندىعى وسىلاي» دەپ اياقتالعان ەدى. ءبىز دە «افگانكا» تۋرالى ەشتەڭەنى اسىرەلەمەي, ەشكىمگە ازىلدەمەي كورگەنىمىز بەن ەستىگەنىمىزدى جازىپ شىقتىق. بۇل جازعانىمىزدى ساياجايداعى باۋ-باقشاسىنىڭ جەمىسىن تەرىپ جەي الماي, اشىنعان ادامنىڭ اپشىعانىنا بالاماساڭىز دەيمىن, اعايىن. باۋ-باقشا دەگەن ەڭ الدىمەن جان ازىعى. «قورامسا تاۋلار قورشاعان قالا قاپىرىق, قاپىرىق قالا جاتادى سامال شاقىرىپ» دەپ كەڭشىلىك اقىن ايتاتىن الماتىنىڭ كوك تۇتىنگە كومىلگەن كوشەلەرىنەن قاجىعاندا تاۋ باۋرايىنا قاشىپ شىعىپ, جان ساۋعالايتىن مەكەن. ونداعى جەمىس-جيدەك تە بارىنەن بۇرىن وي ەڭبەگى مەن دەنە ەڭبەگىن جاراستىرۋعا دەگەن جانتالاسىمىزدىڭ جەمىسى. قىسقاسى, ازىق-ت ۇلىگىمىز الاقاناتقا قاراپ تۇرعان جوق قازىرشە. بىراق... بىراق, وسىنداي الاياق جاراتىلىستىڭ – قانىپەزەر قۇستىڭ كەيىنگى كەزدە ايى وڭىنان تۋىپ, الەمنىڭ ءبىر ەلىنەن كەيىن ءبىر ەلىن جايلاپ بارا جاتقانى ويلاندىرماي قويمايدى. نەگە؟! نەگە وسىندايلاردىڭ جولى بولىپ بارا جاتىر مىنا دۇنيەدە؟قاينار ولجاي, قازاقستان – پاكستان – اۋعانستان – وزبەكستان – قىرعىز رەسپۋبليكاسى.
