ءسوزى – ءوزى

«جاقسى ادامعا جاقىن ءجۇر­­­سەڭ, ءوزىڭ دە جاقسىلىققا جاقىن جۇرەسىڭ», دەگەن ءسوزدى كىمنەن ەستىگەنىم ەسىمدە جوق, ايتەۋىر, ەستىگەن ساتتە كوڭىلىمە قونىپ, جا­نى­ما جاعىپ, سانامدا ساقتالىپ قال­دى. ەستىگەن بويدا: «مەن وسى كىمدەردىڭ جانىندا ءجۇرمىن؟» دەگەن ويدىڭ جەتەگىنە ءتۇستىم دە كەتتىم. ويلاپ وتىرسام, ءوزىم بىلەتىن, ءوزىم سىيلاساتىن ازامات­تار­دىڭ كوپشىلىگى جاقسىلاردىڭ قاتارىنان ەكەن. كوڭىل-كۇيىم كا­دىمگىدەي كوتەرىلىپ سالا بەردى. ويىمدى وي قوزعاپ, وسى تىرشىلىكتە قاتار جۇرگەن ادامدارمەن بىرگە وتكىزگەن كۇندەر, ءتۇرلى وقي­عالار تىزبەكتەلىپ جۇرە بەردى. سونداي ءوزىم ءۇشىن ارداقتى سا­­­نالاتىن ازامات­­تار­­دىڭ الدىڭعى قاتا­رىن­دا زا­­مانداسىم ءارى ارىپتەسىم تال­عات باتىرحاننىڭ كەلبەتى ەرەكشە كولبەڭدەي بەردى. ول – جۋرناليست. جۇرەگى قا­لاعان ماماندىعىنىڭ ادال ق ۇلى. جۋرناليستيكادا جاڭالىق اشقان جوق. قاي ساياساتقا بولماسىن بەلسەندى ەمەس. بىراق, قۇداي بەرگەن قابىلەتىنە قاراي, بار بىلەتىنى, بار بىتىرەتىنى ءومىر بويى يلەگەن گازەت اتتى الەمنىڭ «ساياساتىن» كە­رەمەت جۇرگىزەدى. ءيا, بىلگەن ادامعا گازەت دەگەنىڭىز ناعىز سايا­ساتتىڭ الاڭى. مۇندا مەملەكەتتىك, ۇلتتىق, سا­لالىق مۇددەنىڭ ءبا­رى قامتىلادى, ايتىلادى. گازەتتەگى ءبىر سوزدەن كەتكەن قاتە ءۇشىن قانشاما ءتىل­شى­نىڭ, قانشاما باسشىنىڭ تاعدىرى باسقاشا بول­­عانىن ەستىپ تە, ءبىلىپ تە ءجۇرمىز. دەمەك, جۋرناليست كا­سىبى وت پەن سۋدىڭ ورتاسىنداعى جۇمىس دەسەك بولادى. كەيىپكەرىم تالعات باتىرحان جۋرناليستيكانىڭ ات اۋىستىرىپ كورمەگەن يەسى بولعاندىقتان با, وسى ماماندىقتىڭ قاسيەتى جاي­ىندا بۇرىن ءمان بەرمەگەن ويلار تارقاتىلىپ كەتكەندەي. جالپى, باسپاسوزگە تالاپ كوپ قويىلاتىن سياقتى: قالىڭ وقىرماننان, قو­عام­نان, بيلىكتەن, باسپاحانادان, تىپتەن كەيدە مەكتەپتەگى وقۋشى­دان دا... دەمەك جۋرناليسكە جۇك­تەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك دەگەن جەتەرلىك. ال وسىنداي مىندەتتى ابى­رويمەن اتقارۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟! ءجۋرناليستىڭ قاسيەتى قان­داي بولماق؟ ءوز ويىمشا, بىرىنشىدەن, ءبىلىم دەر ەدىم. ءيا, جاقسى جۋرناليست بولۋعا تەرەڭ ءبىلىم, كوپ وقۋ كە­رەك-اق. ەكىنشىدەن, ىزدەنگىشتىك-ەڭ­بەكقورلىق. ودان ءارى.., ودان ءارى قانداي قاسيەت قاجەت دەسەڭىز, با­تىلدىق پەن ساقتىق دەپ ايتۋ قا­جەت. ال وسى قاسيەتتىڭ بارىنە يەلىك ەتسەڭىز, ارينە جاقسى-اق. قا­لاي يەلىك ەتەسىز؟ ونىڭ كىلتى – مىنەزدە. مەن بىلەتىن تالعات باتىرحان­نىڭ قاسيەتى – كىسىلىك مىنەزى. قا­شان كورسەڭ, قاباعى – اشىق, كو­ڭىلى – كەڭ, پەيىلى – اق. ءبىرىنشى كورىسىپ, تانىسقاندا سولاي بولىپ كورىنگەن ەدى, ءالى دە سول قال­پىن­دا. اسىقپاي جۇرەدى, جۇرەگىمەن كۇلەدى, اڭگىمەسىن كوسىلتىپ ايتا­دى, جۇمىسىن دا جاسايدى. پەندە ەمەس پە, كۇندەلىكتى ءىس بارىسىندا اشۋلانىپ قالاتىن كەزدەرى دە بولادى. وندايدا قىسقا سويلەي­دى, بىراق باتىرىپ ايتىپ جىبەرەدى. ايتقاندا دا ءسوزدىڭ سالماق­تى­سىن تاۋىپ, ەستىگەن ادامنىڭ ءسۇ­يە­گىن سىرقىراتىپ جىبەرگەندەي بولادى. كەرەك دەسەڭىز, ءبىر-اق اۋىز مىسالمەن كىمنىڭ بولسا دا مىسىن باساتىنى بار. ءوزىمنىڭ تۇيسىگىمدە ونىڭ مۇنىسىن ەشكىم كەمشىلىگى دەپ ايتىپ جاتپايدى. تاكەڭ نەگىزى ءبىلىمپاز ازامات. اڭداعان ادامعا كوپ وقىعانىن, كوپ وقيتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قاي كەزدە, قاي جاعدايدا ادەبيەت جايىندا, ارينە, جازۋشى-اقىن­دار تۋرالى اڭگىمە وربىسە, ءبىزدىڭ تاكەڭ قامشى سالدىرمايدى-اۋ. ماسەلەن, شەرحان مۇرتازا, ورالحان بوكەي, ءابىش كەكىلباي, دۇكەنباي دوسجان, تولەن ابدىك, ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى, تاعى قايسى جازۋشىلاردىڭ قاي اڭگى­مەسى, قاي رومانى جايىندا اڭگى­مە قوزعالسا, سول شىعارمانىڭ كەز كەلگەن وقيعاسىن اينىتپاي ايتا جونەلەدى. ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن دە قوسىپ-قوسىپ قويا­دى. مۇنداي ساتتەرگە كۋا بول­عا­نىمدا ءوز باسىم ارىپتەسىمە قى­زى­عىپ تا, قىزعانىپ تا قاراي­مىن. ول ءوزى تالعامپاز دا. جاڭا كىتاپتى, جاقسى كىتاپتى ىزدەپ ءجۇ­رەدى, سۇراپ جۇرەدى. جانە سول ىزدەگەنىن تاپقانشا قويمايدى. سوڭعى كەزدەرى تالعات باتىر­حان تۋرالى بىرنەشە ماقالا وقىپ شىقتىم. سوندا: «تالعات از جا­زادى, بىراق ساز جازادى», دەگەندى ۇعىندىم. قازىر سولاي شىعار. الايدا تاكەڭنىڭ بۇرىن جاس كەزىندە, ياعني تىلشىلىك قامىتى موي­نى­نان ۇزىلمەي جۇرگەندە جازىپ تاستاعان تالاي-تالاي ماقالا­لا­رىن كورگەنبىز. بەرگىنى ايتپاي-اق, سول ەڭبەك جولىن باستاعان تال­دىقورعان وبلىستىق «جەرۇيىق», رەسپۋبليكالىق «حالىق كەڭە­سىن­دە» جازعاندارى از با؟! ءار جىل­داردا ءار ەلدەردە تۇرىپ, اسقا­را­لى ابىرويعا يە بولعان قازاقتىڭ قايراتكەر ۇل-قىزدارى تۋرالى ما­قالالارى كىمدى قىزىقتىر­ماي­دى؟! قيلى-قيلى تاعدىرلى تانى­مال تۇلعالار تۋرالى وي-تولعام­دارى «كوڭىل كوكجيەگى» اتتى كى­تاپقا ارقاۋ بولدى. وسى ءبىر جا­زۋى جەڭىل, سالماعى اۋىر تانىم­دىق-تاعىلىمدىق جيناقتاعى كەيىپكەرلەردى تانىعان سايىن قازا­عىڭنىڭ تەكتى حالىق ەكەنىنە كو­زىڭدى جەتكىزە ءتۇسىپ, ۇلتتىق رۋحىڭ كوتەرىلىپ قالادى. تاكەڭنىڭ «وي­ماقتاي وي» جازاتىن ءتاسىلى دە بار. كىپ-كىشكەنتاي دۇنيەدەن اۋ­قىم­دى وي سالاتىن, كەرىسىنشە, دا­بىرايعان دۇنيەدەن شاپ-شا­­عىن وي الاتىن قابىلەتى دە قىزىق­تىرماي قويمايدى. اينالىپ كەلگەندە, تاكەڭ از جازسا دا, ساز جازسا دا, كوپ ويلانىپ, قاۋزاعان تاقىرىبىن ابدەن ءپىسىرىپ بارىپ جازاتىن قالامگەردىڭ ءوزى. تاكەڭ ناعىز قازاقى جىگىت. تۇلا بويىنان اۋىل بالاسىنىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. اتاسى مەن اجەسىنىڭ قولىندا وسكەنىن ايت­پاي-اق اڭعاراسىز. تالعات باتىر­حاندى جاي عانا قازاقى جىگىت دەۋى­مىز از, ول ۇلتتىق نامىسى ناي­زا­عايداي ازاماتتىڭ قاتارىنان. قا­زاق بالاسىنىڭ ونەردە, عىلىمدا, باسقا دا سايىستان بايگە ال­عا­نىن كورگەندە كادىمگىدەي قۋانىپ, مار­قايىپ كەتەدى. ادام نامىسىن قايرار سپورتتىڭ ءبىر دەگەن بەساسپاپ بىلگىرى. وسى سالاداعى ساڭ­لاق­تاردى سومكەسىنە سالىپ وقىپ جۇرەتىن «سوۆەتسكي سپورت», «سپورت-ەكسپرەسس», «قازاق سپور­تى» ارقىلى ءبىلىپ, قۋانعانىن سەزدىرىپ جۇرەدى. كۇندەگى جۇمىسى ءار كابينەتتى ارالاپ ءجۇرىپ: «ءيا, قازاقتارىم, قالايسىڭدار!» دەگەن سوزبەن باستالىپ جاتادى. ارىپتەسىمنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى كوپشىلدىگى دەر ەدىم. ولاي دەيتىنىم, تاكەڭدى كوپ ادام ىزدەيدى. جۇمىستان بولەك جاي اڭگىمە­لە­سۋگە كەلەتىن ادامداردىڭ ءوزى ءبىر توبە دەر ەدىم. قاشان كورسەڭ ونىڭ بولمەسىنە كىرگەن ادام­دار­دىڭ اڭگىمەسى جاراسىپ كەتە بارا­دى. كوپشىل ادامنىڭ دوسى دا كوپ بولاتىنى زاڭدىلىق قوي. وسى ورايدا تالعاتتىڭ ءوزى اسا قۇر­مەتتەيتىن اعا-جولداستارىنا قا­راپ تاعى دا قىزىعىپ قويامىن. ماسەلەن, جانبولات اۋپباەۆ, كەن­جەعالي مىرجىقباي, كامال ءابدىراحمانوۆ, قونىسباي ءابىل سەكىلدى اعالارى, جاقىن جۇرەتىن دوس-سىرلاستارى نۇرتورە ءجۇسىپ, باۋىرجان ومار ۇلى, سايىن ەس­ماعي, مۇراتبەك توقتاعازى, امان­تاي ءشارىپ, ديحان قامزا­بەك ۇلى, ەرلان بەكقوجين, قى­دىر­بەك رىس­بەك ۇلى... قايسىن ايتساڭ دا اتا­عىنان ات ۇركەتىن, ناعىز «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن ازاماتتار. بۇلار مەنىڭ بىلەتىندەرىم عانا. تاكەڭنىڭ ۇيدە, تۇزدە, باسقا دا كۇيدە ارالاسىپ-قۇرالاساتىن سىي­لاس زامانداستارى كوپ-كوپ ەكەنىن ءىشىم سەزەدى. سوڭىنا ىلەسكەن, «اعالاپ» جاعالاپ جۇرەتىن جاندوس بەسبوعدا, امانگەلدى قياس, ازامات ەسەنجول سىندى ارىپتەس ىنىلەرىن قالاي عانا سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەر دەمەسسىڭ. ءيا, بۇگىندە «استانا اقشامى» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تالعات باتىرحان ناعىز ەردىڭ جاسىنا كەلىپ وتىر. تال­دىقورعاننان تۇلەپ ۇشقان, ال­ماتىدا ارمان قۋعان ەلگەزەك جىگىت بۇگىندە استانادا, باس قالانىڭ باسىلىمىندا ءباسپاسوزدىڭ ماي­تال­مانى بولىپ قالىپتاستى. ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس, ول بولاشاق ەلورداعا اقمولا كە­زىن­دە-اق تابان تىرەگەن ازاماتتىڭ بىرەگەيى. 1998 جىلعى كوكتەمدە كەلگەن ەدى. بۇگىندە قۇتتى مەكەنىنە اينالعان وسى شاھارعا العاش كەلگەندە ەسىگىن اشقان شىعار­ما­شىلىق شاڭىراعى «اقمولا اق­شا­مى» گازەتى بولاتىن. جۇمىستى باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بو­لىپ باستادى. ودان كەيىن «استانا اقشامى» بولدى. 2002 جىلى تاكەڭ ويلاماعان جەردەن «قازاق­ستان تەمىرجولشىسى» گازەتىنە اۋى­سىپ كەتتى. العاشقىدا استانا­لىق گازەتتى سالالىق باسىلىمعا قالاي قيىپ كەتتى ەكەن دەپ وي­لانىپ تا قالعان ەدىك. سويتسەك, قتج باسشىلىعى اپتاسىنا ءبىر-اق رەت شىعاتىن شاعىن گازەتىن ۇلكەيتۋدى ويلاستىرعان ەكەن. باس رەداكتور بولىپ بارعان تالعات باتىرحان «قازاقستان تەمىرجول­شىسىن» ۇلكەن فورماتقا كوشىرۋ, اپتاسىنا 5 رەت شىعاراتىن پروتسەستى اتقارىپ شىقتى. ونىمەن قوسا جاڭا دۇركىرەپ شىعا باستا­عان «ايقىن» گازەتى باس رەداك­تورىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە استاناداعى تىلشىلەر قوسىنىن اشىپ, شىعارماشىلىق توپقا جەتەكشىلىك ەتتى. بەس جىلدان كەيىن تاكەڭ «استانا اقشامىنا» قايتا ورالىپ, سول قۇتتى ورنىنا قايتا ورنىقتى. رەداكتسيا قۋانىپ قار­سى الدى. وسىلايشا ول جاس ەلور­دا­مىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە ءتۇ­گەل­دەي كۋاگەر بولىپ كەلە جاتىر. ءيا, ادام بالاسى ءۇشىن بۇل جال­عاننىڭ ءمانى دە, ءسانى دە ءار­كىمنىڭ ءومىر-داريادا ءوز ورنىن تاپ­قانى دەر ەدىم. بۇل رەتتە مەنىڭ كەيىپكەرىم تالعات باتىر­حاندى جۇلدىزى جانعان ازامات دەسەك جاراسادى. ولاي دەيتىنىم, جان جۇرەگى قالاعان ماماندىعى – جۋرناليستيكانىڭ جەمىسىن تەرىپ ءجۇر, جان شۋاعىن تەربەتكەن بەرەكەلى وتباسىنىڭ تىرەگى بولىپ كەلەدى. جان سارايىن جادىراتقان اعايىن-دوستارىنىڭ اراسىندا ابىرويعا يە بولۋدا. وسىنىڭ بارىنە تالعات زامان­داسىم قالاي يە بولىپ ءجۇر؟! ونىڭ سىرى قاراپايىمدىلىقتا, تابيعيلىقتا. ال ول كەڭدىككە جول اشارى انىق. سوعان يە بولعان ادام كەم بولمايدى ەكەن. سون­دىق­تان دا تالعات باتىرحاننىڭ جۇرگەن جولى دا, جۇرگەن ورتاسى دا كەڭ ساراي دەپ بىلەمىن. عالىم قوجابەكوۆ. استانا.