اكادەميك سابدەننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى سان سالالى, وتپەلى ءداۋىر سۇرانىسىنا باعىتتالعان. ۇلتتىق ەكونوميكانى قايتا قۇرىپ باسقارۋ, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قالىپتاستىرۋ, عىلىم, ءبىلىم دامۋىنىڭ ءتيىمدى جولدارىن انىقتاۋ, ءححى عاسىرداعى ادامزات ومىرشەڭدىگىنىڭ ءتيىمدى باعىتتارىن سارالاۋ, قازاقستانداعى پارلامەنتاريزم مەن زاڭناما ماسەلەلەرى − عالىم شىعارماشىلىعىنىڭ باسىم باعىتتارى.
و. سابدەننىڭ پروفەسسور ا.اشيروۆپەن جازعان «ادامزاتتىڭ ءححى عاسىرداعى ءومىر ءسۇرۋ ستراتەگياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى» دەپ اتالعان ەڭبەگى 2016 جىلعى قاراشادا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (انگليا) حالىقارالىق كىتاپ كورمەسى اۋقىمىندا عىلىمي قاۋىمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ارنايى تۇساۋ كەسەرى ءساتتى ءوتتى. اۆتورلار ءححى عاسىردا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ بولمىسىنا نازار اۋدارىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولدارىن ۇسىنادى. كىتاپ باسپادان اعىلشىن تىلىندە شىعىپ, شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى قۇلاعدار بولۋدا.
زامان تالابىنا ساي ەلىمىزدىڭ كيەلى وڭىرلەرىن كوتەرىپ, ولاردىڭ رۋحاني, وندىرگىش بايلىقتارىن قوعام يگىلىگىنە جاراتۋ عالىم ىزدەنىسىنىڭ بيىك نىسانى. و.سابدەننىڭ حالىقارالىق ءمانى بار «تۇركىستان ءوڭىرىن جىبەك جولى ۇستىندەگى رۋحاني-تەحنولوگيالىق كلاستەر رەتىندە قالىپتاستىرۋ» اتتى ۇسىنىسى قوعامدىق دارەجەدە قولداۋ تاۋىپ, اتاقتى ولكەنى مادەنيەت, عىلىم, ءبىلىم, دامىعان تەحنولوگيا ورتالىعىنا اينالدىرىپ, ەۋرازيا ينتەگراتسياسى يدەياسىنا ساي دامىتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. بۇل ماڭىزدى شەشىم ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ قۇرامىندا قازاقستاندىق قوعامدى ىزگىلەندىرۋ جولىنداعى حالىق قولداۋىمەن قابىلدانعان باعدارلاما بولارى كۇمان تۋعىزباسا كەرەكتى.
بۇگىندە ەلىمىزدە ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالار تابيعي ۇيلەسىم تاۋىپ, جاڭا قارقىن الۋ ءۇشىن بىردەن-ءبىر باسىمدىلىق ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جاريالانىمىندا تۋعان حالقىمىز وسكەلەڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ىسكەرلىك قابىلەتىن بارىنشا دامىتۋ نەگىزىندە ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ساناتىنان كورىنۋى ستراتەگيالىق ماقسات دەپ تانىلۋدا. وسى سالادا ورازالى سابدەننىڭ اباي تاعىلىمىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ءححى عاسىرعا نە لايىق, كەلەشەكتە قازاق قوعامىن نە كۇتىپ تۇر, بايىرعى گرەك ميفولوگياسىنداعى ستسيللا مەن حاريبدا توسقاۋىلىنان قالاي مۇدىرمەي ءوتۋ جولدارىن تاڭداۋىمىز كەرەك دەگەن سۇراقتارعا شارق ۇرىپ جاۋاپ ىزدەگەنى ورىندى, ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدەگى مازالى ويلارىمىزدىڭ قىلاۋىن باسقانداي. 2016 جىلى «اباي قازاقستاننىڭ بولاشاعى جانە الەمدىك تسيۆليزاتسيا» اتتى اۆتوردىڭ ەڭبەگى ءۇش تىلدە جارىق كوردى. جاڭا داۋىردە ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى قالاي قالىپتاسىپ, حالقىمىز عالامدىق ۇدەرىسكە ىلەسىپ, قانداي دەڭگەيىنەن كورىنۋ كەرەك دەگەن ۇلى يدەيا بۇگىندە اسا قاجەتتىلىك تانىتۋدا. وسىعان بايلانىستى اۆتور قازاقستاندىقتاردى الەم وركەنيەتىنە, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزگە باسقاشا, جاڭا باعىتقا كوز تىگىپ, ءوز مۇمكىنشىلىگىمىزدى تولىق پايدالانۋدى ۇسىنادى.
ارينە, بۇگىندە قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى جاھاندانۋ پروتسەسىمەن تىعىز بايلانىستا. ءبىز بۇرىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ تاۋەلدى وتارى بولا تۇرا, سوناۋ اقىن-جىراۋلار, حاكىم اباي, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ مازاسىز ىزدەنىستەرىنىڭ وزەگى بولعان ۇلت, مەملەكەت تاعدىرى بۇگىنگى تاڭدا ۇلى ماقسات توڭىرەگىندە مۇلدە جاڭاشا ءورىس الۋدا. كەزىندە اباي قازاق قوعامىنىڭ كەمشىن احۋالىن سىن كوزبەن ءجىتى قاراپ, سىناۋشى عانا بولماي, ديالەكتيكا زاڭدىلىعىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, اسا ويشىلدىق تانىتقان ەدى. ونەر-ءبىلىم, كاسىبي ىسكەرلىگى اسقان ەلدەرمەن قالاي تەڭەسەمىز, مەشەۋلىكتەن ارىلۋ جولدارى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ شارق ۇردى.
ورازالى سابدەن ماسەلەنى كەڭىنەن قويىپ, ۇلت تاعدىرىن الەم قۇبىلىسىمەن بايلانىستىرادى. وكتەمدى ءححى عاسىردا نە بولامىز, وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الامىز با, ەل بايلىعىن, ادامي كاپيتالدىڭ بولمىسىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋعا مۇمكىنشىلىك بولا ما دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, وڭىنان شەشۋ جولدارىن جاڭا تۇرعىدان قاراستىرىپ, وزىندىك بولجام-ۇسىنىستارىن العا تارتادى. ابايدىڭ دۇنيەتانىمىن عىلىمي نەگىزدە ۇسىنىپ, دۇنيەجۇزىلىك وي-وركەنيەتىمەن ۇشتاستىرۋ – بۇگىنگى ءداۋىر تالابى دەپ تانۋىمىز تالاس تۋعىزباسا كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ جەر بايلىعىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ەكونوميكا مەن تەحنولوگيا سايكەستىگىن قامتاسىز ەتۋ, ۇلتتىق گەنەفونىمىزدى ساقتاپ, ونى ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق باعامىمەن وركەنيەت دارەجەسىندە دامىتۋ – ءبىزدىڭ باسىمدىلىقتارىمىز دەپ تانيدى «اباي جانە قازاق بولاشاعى» تۋىندىسىنىڭ اۆتورى.
جەر بايلىعى ەلىمىزدە الدىمەن قازبا كەندەرىمەن تانىلادى. وسىعان بايلانىستى حالقىمىزدىڭ كوكەيىندەگى ءبىر ارمان-ساۋال وسى كەنىشتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەرى. الدىمەن ۇلت يەلىگىنە كوشىرىپ, كەزىندەگى ۇشقارى, اسىعىس شەشىمدەردى تۇزەتۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ, و.سابدەننىڭ قۋاتتى ۇلتتىق كومپانيالار قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى جالپى قوعامدىق پىكىرمەن ۇندەسۋدە. بۇل بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلە قوياتىن ماسەلە دەپ قاراۋ ورىنسىز پىكىر ەكەنى بەلگىلى. تامىرىن تەرەڭ جايعان اكتسيا ءبولىسى, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى – مۇنىڭ ءبارى شەتەل كاپيتالىنىڭ مۇددەسى دە قۋاتى. بۇل سالاداعى مەنشىك ماسەلەسىن شەشۋ پروبلەماسى تالاي قيىندىقتارمەن بايلانىستى ەكەنى ايدان ايان, جالعىز عانا جولى – ۇلتتىق مەنشىكتەگى اكتسيالار ۇلەسىن ۇلعايتۋ (ارينە, بىرتىندەپ ساتىپ الۋ جولىمەن).
ونىمەن قاتار قازبا بايلىعىنىڭ تاعى ءبىر دۇرىس يگەرىلمەي جاتقان جۇيەسى – تاۋ-كەن كوزدەرىنىڭ رەنتالىق ءتۇسىمى, ياعني كەنبايلىعى قۇنىنىڭ مول مولشەرى ەسەپكە الىنباي, شيكىزات قۇرامىندا تىكەلەي ەكسپورتقا شىعارىلىپ, شەتەل كومپانيالارىنىڭ پايداسىنا ىلىگۋى. بۇل پروبلەما ءاربىر كەن ورىنىنىڭ وزىندىك قۇنىن عىلىمي نەگىزدە تولىق دالەلدەپ, ءابسوليۋتتى, ديففەرەنتسيالدى رەنتا تۇرىندە دۇرىس بولىسكە تۇسۋىندە. جالپى رەنتا كولەمى قازبا بايلىعى قۇنىنىڭ 60-70% قۇرايدى (جەكە كەن ورنىنان جاسالعان تۇيىندەر بويىنشا). كەن بايلىعىمىزدىڭ تازا مولشەرىن الساق, رەنتا ءتۇسىمى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ دەنىن قۇراۋعا ءتيىستى. رەنتا ماسەلەسىن ەكونوميست-عالىمدار بۇرىن-سوڭدى كوتەرىپ تە ءجۇر, بىراق ماسەلە شەشىمىن تابۋدان ءالى دە الشاق جاتقان ءۇردىس. بۇل جاعداي رەسەي ەكونوميكاسىنا دا ءتان پروبلەما.
ءار تاۋەلسىز ەلدىڭ بولمىسىن قۇرايتىن زياتكەرلىك الەۋەتىن انىقتاپ, مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق رۋحاني باسەكەدە مۇمكىندىگىن اشاتىن عىلىم دەڭگەيى ەكەنى اكسيوما, تالاس تۋدىرماسا كەرەك. وسىعان بايلانىستى اباي ارمانى – حالىق زياتكەرلىگى تۇرعىسىنان و.سابدەن ەڭبەگىندە كەڭىنەن تولعانادى. ونىڭ ۇسىنىستارى, اسىرەسە بۇل ۋاقىتتا شاشىراندى عىلىم وشاقتارىن جۇيەلەۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ پارمەنىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى كوڭىلگە قونىمدى. عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, شوعىرلاندىرۋ ماسەلەسىمەن اۆتورىمىز كوپ ۋاقىتتان بەرى تۇبەگەيلى اينالىسىپ ۇكىمەت دەڭگەيىنە قۇندى ۇسىنىستار جاساعانىنا ءوزىمىز كۋاگەرمىز. عىلىمدى باسقارۋ, قارجىلاندىرۋ جونىندە پىكىر الىسۋ, قوعامدىق دارەجەدە شىن تيىمدىلىك تۇرعىسىنان تالقىعا سالۋ تولعاعى جەتكەندىگى انىق.
و.سابدەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە جاناشىرلىقپەن اۋىل جاعدايىن تولعايدى. ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىن قۇرعان حالقىمىزدىڭ 42-44% اۋىل تۇرعىنى دەپ تانىساق, ۇلى اباي قامىعا مۇسىركەپ «قايران ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەگەن تولعانىسى ءاربىر ۇلت ازاماتىن بەي-جاي قالدىرماسا كەرەك. شىن مانىندە اۋىل ماسەلەسىن شەشۋدەگى بىردەن-ءبىر تالاس تۋدىراتىن جايت – اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن, ونىڭ ىشىندە جۇمىستىڭ ۇيىمداسقان كووپەراتسيا نەگىزىندە قامتاماسىز ەتۋ. اۋىلدا وندىرىستىك, تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەر, اكتسيونەرلىك ۇجىمدار, كومانديتتىك سەرىكتەستىكتەر ت.ب. ۇجىمشارلىق ۇيىمدار ارقىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنى ايدان انىق. بۇل جاعدايدا ەلدى مەكەندى قارجىلاندىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ۇجىمشار تيىمدىلىگى دەگەن جۇيەلەر ءوز سالاسى بويىنشا شەشىمىن تاۋىپ, تولعاعى جەتكەن ءۇردىس.
بەلگىلى عالىم-ەكونوميست, قوعام قايراتكەرى و.سابدەننىڭ «اباي جانە قازاق بولاشاعى» دەگەن ەڭبەگى عىلىمعا نەگىزدەلگەن پۋبليتسيستيكا رەتىندە تانىلۋدا. كىتاپتا كوتەرىلگەن پروبلەمالار وقىرمانداردىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, كۇردەلى ماقساتتاردى مەڭزەيدى.
جالپى كولەمى 680 عىلىمي ەڭبەگى بار, سونىڭ ىشىندە 81 مونوگرافياسى مەن كىتاپتارى جارىق كوردى. جاس عالىم رەتىندە عىلىمي ەڭبەكتەرىنە 1980 جىلى عىلىم جانە تەحنيكا جونىندە لەنين كومسومولى سىيلىعى بەرىلدى. 2003 جىلى «قازاقستاندا نارىق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ كونتسەپتۋالدى نەگىزدەرى» اتتى 11 مونوگرافيالىق عىلىمي ەڭبەكتەرىنە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى.
و.سابدەننىڭ نەگىزگى عىلىمي ىزدەنىستەرى ونىڭ تاياۋدا جارىق كورگەن 25 تومدىق «ەكونوميكا: تاڭدامالى ەڭبەكتەرىندە» باياندالعان. ولار مىنا ماسەلەلەرگە ارنالعان: ۇلتتىق ەكونوميكانى باسقارۋ; باسەكەلەستىك ەكونوميكا; يننوۆاتسيالىق جانە ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكا; ونەركاسىپتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى; لوگيستيكا; شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ; عىلىم, ءبىلىم جانە ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەر; XXI عاسىر جانە ودان كەيىنگى عاسىرداعى ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جولى; جەر شارىنداعى ءومىردى جۇيەگە سالۋ; قوعامنىڭ رۋحاني دامۋ جانە جاھاندانۋ ماسەلەسى; مەملەكەتتى «تورتتىك سپيرال» نەگىزىندە باسقارۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى; قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ جانە ونى جاڭا زاڭدارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب.
اۆتوردىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي ىزدەنىستەرى ۇكىمەتتىڭ 1973-2017 جىلدارداعى عىلىمي گرانتتىق باعدارلامالاردا كورسەتىلگەن. اۆتور عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەلباسى جانە ۇكىمەت اتىنا باعىتتالعان 30-دان استام كونتسەپتۋالدى عىلىمي ۇسىنىستار بەردى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ىسكە استى, قالعان بولىگى ءوز ۋاقىتىن كۇتۋدە.
رەسپۋبليكامىزدا ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىندە شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر بارشىلىق. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز تەحنولوگيا داعدارىسى الدىندا تۇر. جاڭا كەزەڭدە قارقىندى ەڭبەك ونىمىنە جەتۋدىڭ شەشۋشى كىلتى – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا. دامىعان ەلدەر ەكونوميكا داعدارىسىنىڭ وزىندە 35% ينۆەستيتسياسىن جاڭا تەحنولوگياعا جۇمىلدىرىپ, كەلەشەكتەگى دامۋ قارقىنىن ۇدەرتىپ, باسەكەلەستىكتە جەڭىسكە جەتۋ جولدارىن قامتاماسىز ەتۋ قامىندا. ورتا تاپتى وسىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستىرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋحاتىن بەكىندىرۋ ماقساتىن كوزدەۋدە. بۇل الەۋمەتتىك كەلىسىم تىنىشتىقتىڭ كەپىلى رەتىندە قابىلدانۋدا. كەڭىنەن, جوعارى دەڭگەيدەگى زاماناۋي تەحنولوگيامەن قارۋلانعان قوعام قۇرىپ, ءىجو-ءنىڭ (ىشكى جالپى ءونىم) وزىق ەلدەردەگىدەي 50-60 پايىزىن قامتيتىن ونەركاسىپ ارقىلى قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرۋى − الداعى ستراتەگيالىق مەجە. وسى ايتۋلى باعدار شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ زيا-
لى قاۋىمىنىڭ بەلسەندى وكىلى و.سابدەننىڭ الداعى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» ساناتىندا ءوسىپ-وركەندەۋىنە قوساتىن عىلىم سالاسىنداعى ۇلەسى مولىعا بەرمەك.
امانجول قوشانوۆ,
اكادەميك
الماتى
