ءيا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى قازاق قوعامى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ادامزات بۇرىنعى ءوز تاريحىندا كەزدەستىرمەگەن سۇراپىل زۇلماتتى باسىنان كەشىردى, قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشتىقتا كىرىلدى. جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى الدان سمايىلدىڭ ايتۋىنشا, 1921 جىلى اشتىقتان 1,5 ميلليون, ال 1932 جىلعى اشتىقتان 2,5 ميلليون قازاق وپات بولعان. بۇل دەرەكتەر نەگىزسىز ەمەس, ارينە. ماسەلەن, مۇستافا شوقاي ۆتسيك-ءتىڭ تۇركىستان ىستەرى جونىندەگى ارناۋلى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, بولشەۆيك سافاروۆتىڭ ايعاقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, سىرداريا وبلىسىندا 1920 جىلى ميلليون قازاقتىڭ اشتان ولگەنىن ايتادى. سوندا ءبىر عانا سىرداريادا اشارشىلىقتان قازا تاپقان قازاقتار سانىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ولگەن قازاقتاردىڭ, اقش-تىڭ جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا 1945 جىلى تاستاعان اتوم بومباسىنان جەر قۇشقانداردىڭ سانىن ەكى وراپ الۋىن كوز الدىڭا اكەلۋدىڭ ءوزى سۇمدىق ەمەس پە؟ مالى جوعالسا ىزدەۋ سالاتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى بىزگە ءالى دە قازاقستاندا اشارشىلىق جانە ودان كە-
يىنگى ساياسي رەپرەسسيا كەزىندەگى مەرت بولعاندار سانىن انىقتاي ءتۇسۋ قاجەت بولادى. بىزگە تاريحقا دەگەن قۇنتسىزدىقتى توقتاتاتىن كەز جەتتى.
ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن رەپرەسسيالىق شارالار قازاق كوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراتتى. زياندى قوعامدىق «ەلەمەنتتەر» رەتىندە تەگەۋرىندى زياتكەرلىك قۋاتى بار قوعامنىڭ تۇتاستاي بۋىندارى قۇرتىپ جىبەرىلدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ساياسي ەليتاسىنىڭ العاشقى تولقىنى, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ۇيىتقىسى بولا العان, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءدىن ۋاعىزداۋشىلارى (يشان, يمام جانە مولدالار), شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيانىڭ وزىق بولىگى, ەكونوميكالىق بەلسەندى, ات- توبەلىندەي عانا اۋقاتتىلار (بايلار), بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, سول كەزدەگى قازاق بيزنەسمەندەرى بيلىكتىڭ كۇشىمەن جويىلدى. ۇلتتى تامىرىنان, وتكەنىنەن, قازاق حالقىن تاريحي ساناسىنان, ياعني ءتول وركەنيەتىنەن ايىرۋ ءۇشىن ەكى رەت قازاق ءالىپبيى كۇشتەپ وزگەرتىلدى. بۇل قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان مادەني گەنوتسيد اكتىسى ەدى.
قوعام مەن جەكە ادام تۇلعاسىنا جاسالىنعان قيانات ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن تەرەڭ كۇيزەلىسكە ۇرىندىردى. وسىعان قولدان كەلگەنشە قارسىلاسىپ باققان, قازاق حالقى ءۇمىت ارتقان رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ۇلتتىق ەليتانىڭ, 1917 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا الاش اۆتونومياسىن جاريالاپ, الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرعان الاش زيالىلارىنىڭ, الاش پارتياسىنىڭ كۇشىن السىرەتىپ, ەل ىشىندەگى ىقپالىن ازايتتى. ساياسي ەليتا توتاليتارلىق جۇيەگە ساياسي مۇمكىندىكتەرمەن قارسى تۇرا الماي قالعان شاقتا حالىق قولدارىنا قارۋ الىپ, باس كوتەردى. تاريحي ادەبيەتتەردەن 1929-1930 جىلدارى قازاقستاندا اياۋسىز باسىپ جانشىلعان 370-تەي حالىق كوتەرىلىستەرى (شارۋالار كوتەرىلىسى دەپ تە اتايدى) بولعانى تۋرالى مالىمەتتەردى كەزدەستىرەسىز. مىڭداعان ادام سوتتالدى, اتىلدى. كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ 1920-1930 جىلدارداعى ەكونوميكالىق, ونىڭ ىشىندە ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ جاپپاي قارۋلى كوتەرىلىستەرى – بۇل دا ءوزىنىڭ جاڭا تۇرعىداعى تاريحي باعاسىن الۋىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلە.
اراسىنداعى اشارشىلىقتاردى قوسىپ العاندا, سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردا باستالىپ, بىرتىندەپ كۇش العان ساياسي سۇرگىن اقىرىندا 1937 جىلدىڭ قاندى تەررورىنا ۇلاستى. ءسويتىپ, كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان گەنوتسيدتىك ساياساتىنىڭ سالدارىنان قازاق حالقى باسقارۋشى ساياسي تۇلعالارىنان, وزىق ويلى زيالىلارىنان ايىرىلدى. تاريحشىلاردىڭ مالىمەتى بويىنشا, ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاقستاندا كەم دەگەندە 22 مىڭ ادام اتىلىپ كەتكەن. ءتىپتى, ولاردىڭ ارتىندا قالعان جارلارى مەن بالالارى دا «حالىق جاۋىنىڭ» وتباسى بولعانى ءۇشىن اباقتىلارعا جابىلدى. قازاق جەرى «كارلاگ», «ستەپلاگ», «الجير» سياقتى لاگەرلەرگە تولىپ, قازاق ەلى كاتورگاعا اينالدى. ال مۇنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادى مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ءۇزىپ, ۇلتتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان جاڭا ۇرپاعىنىڭ ساناسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ورىن قالدىرمايتىن جاڭا كوممۋنيستىك دوگماعا بىرىڭعاي اۋدارۋ پيعىلىمەن جاسالعان جوسپارلى شارالار ەدى. الاش قايراتكەرلەرى: مۇستافا شوقايدىڭ وسى تاريحي قارالى كەزەڭدى قازاق ۇلتىن كوممۋنيستىڭ بالعاسىمەن جانشىپ, وراعىمەن ورىپ تاستاۋ كوزدەلگەن كەزەڭ دەپ باعالاۋى, ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءوزىنىڭ ءبىر ماقالاسىندا بولشەۆيكتەردىڭ بيلىككە كەلۋىن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» كەزىندەگى قاسىرەتتى كەزەڭمەن سالىستىرۋى ءتىپتى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس ەدى.
ەگەر ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارعا ءادىل باعا بەرىلمەيتىن بولسا, ءتا-
ۋەلسىزدىك جىلدارى تۋعان ۇرپاق ەگەمەندىكتى قازاق حالقىنىڭ عاسىرلارعا جالعاسقان كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى
ەمەس, وزدىگىنەن كەلگەن تاريحتىڭ تارتۋى دەپ قابىلداۋى ابدەن مۇمكىن. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى دە ۇلت ومىرىندەگى بۇل قايعىلى كەزەڭ ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ تاريحىندا, تاريح وقۋلىقتارىندا ء تيىستى دارەجەدە اشىلماي كەلەدى. ال حالقىمىزعا تاڭىلعان بۇل قاسىرەتتى قاجەتتىلىكتەن تۋعان ەكسپەريمەنتتىك شارا رەتىندە قاراستىرىپ, بولشەۆيكتەر بيلىگىنىڭ جاساعان قياناتىن اقتاۋعا تىرىساتىن كۇشتەر ءالى دە بار. قازاق حالقىنا جاسالعان زورلىق-زومبىلىقتىڭ ۇمىتىلماس دەرەكتەرىن كوزگە ىلمەۋدىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە ءتا-
ۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ وزىندە كەڭەستىك سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ 70 جىلدىقتارىنىڭ مەرەكەلەنگەنىن اتاۋعا بولادى. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, تاعى باسقا قازاق حالقىنىڭ تاڭ-
داۋلى ۇل-قىزدارىنا اتۋ جازاسىن بەرگەن كەڭەستىك سوتتىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس وتكىزۋ اقىلعا سىيىمدى ما ەدى؟ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردى قۋعىنداپ, اياۋسىز جۇرگىزىلگەن سوت پروتسەستەرى جادىمىزدان وشكەن جوق قوي ءالى.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولعاننان كەيىن دە, قازاقستاندا 18 ەلدى مەكەن, 449 كوشە مەن 15 ۇيىم ءالى لەنين ەسىمىمەن اتالۋدا. سوندا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم – يۋنەسكو دەڭگەيىندە مويىندالعان, الاشتىڭ ەڭ بەلگىلى, كورنەكتى قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسىمى قازاقستاندا بىردە-ءبىر رەت بولماعان ۆ.لەنيننەن 7,5 ەسە رەت سيرەك كەزدەسەتىن بولىپ تۇرعانى عوي. ن.كرۋپسكايانىڭ ەسىمىمەن ءالى كۇنگە دەيىن 36 كوشە مەن 7 ۇيىم; ف.دزەرجينسكيدىڭ ەسىمىمەن 35 كوشە مەن 3 ۇيىم اتالعان. ال ەندى قازاقستانعا لەنيننىڭ, كرۋپسكايانىڭ, دزەرجينسكيدىڭ اتىمەن اتالعان وسىنشاما كوشەلەردىڭ كەرەگى قانشا؟ بۇل جەردە اڭگىمە تەك ءا.بوكەيحان تۋرالى عانا ەمەس. قازاقستاننىڭ ءاربىر وڭىرىندە بولعان «الاشتىڭ» ونداعان, جۇزدەگەن باسقا دا قايراتكەر ارىستارى بار ەمەس پە؟ مۇمكىن, «الاشتىڭ» 100 جىلدىعىندا تەك 20-30 بەلگىلى كوشباسشىلاردى عانا ايتپاي, ولاردىڭ جولىمەن جۇرگەن مايدانداس سەرىكتەرى دا ايتىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ۇمىتىلعان ەسىمدەردى اشىپ, ولاردىڭ اتتارىن كوشەلەر مەن نىساندارعا بەرۋ كەرەك شىعار؟
الاشوردا كوشباسشىلارىنىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەر مەن ءتۇرلى نىساندارعا بەرۋ جونىندە جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستار جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس. دەگەنمەن, ەگەر ونىڭ ناتيجەلەرىن كەڭەس ءداۋى-
ءرىنىڭ ساقتالىپ كەلە جاتقان «مۇراسىمەن» سالىستىراتىن بولساق, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ويلاناتىن جايتتار بارشىلىق. بۇل دەرەكتەر حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى (اسىرەسە, 1920-1940 ج.ج.) كوممۋنيستەر باستاعان بيلىكتىڭ قازاق حالقىنا جاساعان قانقۇيلى قىلمىسىنا قاتىستى بەرىك ۇستانىمنىڭ ءالى دە قالىپتاسپاعانىن, سول سەبەپتى دە كەڭەستىك جۇيەنىڭ گەنوتسيدتىك ساياساتىن اشكەرەلەۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلمەي وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اشارشىلىق, ساياسي رەپرەسسيالار تاريحى بىرىمەن ءبىرى قابىستىرىلا قارالىپ, كەڭ اۋقىمداعى كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋ نىسانىنا اينالۋى ءتيىس. مۇنىڭ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەندىگى انىق.
ءسابيت بايدالى,
جۋرناليست, الاشتانۋشى
