قۇمەكەڭنىڭ اتا-بابالارى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانى اۋماعىنداعى سارىكول اتتى جەردى مەكەن ەتكەن. اكەسى قايىرباي قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق كەزىندە كاسىپ ىزدەپ مۇناي ءوندىرۋدى جاڭا عانا باستاعان كورشىلەس ماقات اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. عۇمىر بويى بۇرعىشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, بالا-شاعاسىن وسى كاسىپپەن اسىراعان. نارمونداناق, جولدىباي كەن ورىندارىن پايدالانۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسقان ەكەن. ۇلى وتان سوعىسى باستالعان اۋىر كەزەڭدە مايدانعا اتتانعان اعالاردىڭ ورنىن باسقان يەگى تۇبىتتەنبەگەن بوزبالالاردىڭ اراسىندا, اتاقتى ۇستاز حامزا سانباەۆتىڭ 13 جاسار شاكىرتى قۇمار بالجانوۆ تا بار ەدى. كەيىننەن اتىراۋداعى مۇناي تەحنيكۋمىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, قۇلشىنىپ ەڭبەككە ارالاسىپتى. سوعىستان كەيىنگى مۇناي سالاسى بىلىكتى ماماندارعا اسا ءزارۋ ەدى. مۇناي كاسىپشىلىگىنىڭ باسشىلارى ماسكەۋدەگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىنا قۇجاتتارىن تاپسىراتىن تۇلەكتەردىڭ تىزىمىنە قۇمار بالجانوۆتىڭ دا ەسىمىن قوسادى. كاسىبي ينجەنەر-مۇنايشى ماماندارىن دايارلايتىن ەڭ ءىرى جوعارى وقۋ ورنىندا وتكىزگەن ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە ستۋدەنت ق.بالجانوۆ مۇناي عىلىمى كوريفەيلەرىنىڭ الدىن كورىپ, تاعىلىمىن الدى. ديپلومدى مامان اتانىپ, تۋعان ەلگە ورالدى. ءوزىنىڭ وزگەلەر قىزىعا قارارلىقتاي ايرىقشا تاعدىرىن ءوزى قالىپتاستىردى. 50 جىلدان استام ەڭبەك جولىندا ول باسقا سالاعا تابان اۋدارماي, مۇناي ءوندىرىسى اتتى اسقان جاۋاپكەرشىلىك پەن اۋىر بەينەتتەن تۇراتىن مارتەبەلى سالاعا جەگىلدى. اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارىنىڭ كوپتەگەن كاسىپشىلىكتەرىندە قۇمەكەڭنىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى قالدى.
وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان ەلسىز, سۋسىز جاپان دالاداعى پرورۆانى يگەرۋ كەڭ تۇردە قولعا الىنادى. ويداعىداي جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 1960 جىلى 11 تامىزدا №1 ۇڭعىمادان وتە جوعارى قىسىمدا مۇناي مەن گاز بۇرقاعى اۋەگە شاپشىدى. 1962 جىلدىڭ جازىندا №1, 5, 6, 7, 8, 9 ۇڭعىمالار سىناقتان ءوتىپ, مۇناي بەرۋگە دايىن تۇردى. دايىن ءونىمدى قابىلداپ الۋعا ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا سول كەزدەگى «ەمبىمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆ, باتىس قازاقستان گەولوگيا باسقارماسىنىڭ باس گەولوگى نارەن يماشەۆ باستاعان بىلىكتى مۇنايشىلار كىرەدى. بىلىكتى كوميسسيا مۇشەلەرى 1962 جىلدىڭ كۇزىندە پرورۆاعا كەلىپ, ۇڭعىمالاردى تەكسەرىپ, قابىلداۋ اكتىسىنە قول قويادى. 1963 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پرورۆا ءوز الدىنا ەنشى الىپ, مۇناي وندىرەتىن باسقارماعا اينالادى. ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تولىسقان قۇمار قايىرباي ۇلى باس ينجەنەر بولىپ تاعايىندالادى. پرورۆانى العاش يگەرگەندەردىڭ قاتارىنداعى مۇنايشىلاردىڭ ەسىمدەرى بۇگىندەرى ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىمال بولدى. اتاپ ايتساق, مۋتيعوللا ماتاشەۆ, حامزا قۋانتىروۆ, ناسىپقالي ماراباەۆ, قوجاباي داۋلەتوۆ, باعىت قاليەۆ, ساعيدوللا نۇرجانوۆ, ورىنعازى ەسقازيەۆ, ناۋرىزعالي بەشىموۆ, اسقار رزيەۆ, مۇقامبەت اققايىروۆ, بەركىن ىزتىلەۋوۆ, رايا ىزتىلەۋوۆا, ءسانتاي ءىدىروۆ, نۇرعازى قيتۋەۆ, ساتىبالدى ءادىلوۆ, قوجاس لۇقپانوۆ, ماقسوت ەسەنوۆ. راسىندا دا, پرورۆا سەكىلدى قالعىپ-مۇلگىگەن جاپان تۇزگە جان بىتىرگەن قۇمار قايىرباي ۇلى سىندى جوعارىداعى اتى اتالعان مايتالمان ازاماتتار بولاتىن. «پرورۆا» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىندا وتكىزگەن جىلدارىندا قۇمەكەڭ كوپشىلىكتىڭ ەسىندە ناعىز ءوندىرىس ءۇشىن جاراتىلعان جانداي بولىپ جاتتالدى. بۇرىن تۇرەن سالىنباعان تىڭ ولكەنىڭ ءتوسىن دۇبىرلەتىپ, مۇناي ءوندىرۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. باس ينجەنەر بولىپ قۇمەكەڭ بار بولعانى 3 جىلداي عانا جۇمىس جاساعان ەكەن. ءوزىن بىلىكتى مامان رەتىندە كورسەتە بىلگەن جاس ينجەنەردى «ەمبانەفت» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باسشىلارى اتالعان مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنا باسشى ەتىپ تاعايىندادى. ۇجىمنىڭ تىزگىنىن قولعا العان قۇمەكەڭ «پرورۆا» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىسىن اقساتىپ الماس ءۇشىن كوپتەگەن شارۋالاردى كەزەك كۇتتىرمەي شەشە ءبىلدى. جوسپارلى, كەشەندى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن جۇرگىزۋگە اسا ءمان بەردى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ساپالى جۇرگىزۋ ارقىلى دا مۇناي-گاز ءوندىرۋ كولەمىن ەسەلەي تۇسۋگە بولاتىنىن ءبىلدى. سونىمەن قاتار, بۇرىن بۇرعى سالىنباعان تىڭ ولكەدە جان-جاقتى دامىعان ينفراقۇرىلىمدا جوق بولاتىن. قۇمەكەڭ ۋاقىتپەن ساناسپاستان ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بۇرعىشىلاردىڭ تۇرمىستىق قاجەتىن دەر كەزىندە شەشتى. مۇنايشىلار مەكەنى سانالعان سارىقامىستا ول كەزدە بار بولعانى 2 قاتارلى 8 ءۇي عانا بولعان. حالىق اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەدى. وسى ارادا مىنا ءبىر اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەنى ەسكە الا كەتەيىك. قايبىر جىلى قازاق كسر كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى م.سولومەنتسەۆ مۇنايشىلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسايىنشى دەگەن ويمەن پرورۆاعا ات باسىن بۇرىپتى. سودان قۇلسارىعا تىكۇشاقپەن جەتكەن م.سولومەنتسەۆ كىدىرمەستەن پرورۆاعا تارتادى. جاپان تۇزدەگى مۇنايشىلاردىڭ بەينەتىن ءوز كوزىمەن كورگەن م.سولومەنتسەۆ كەزدەسۋگە كەلگەندەرمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرعاندا اياق استىنان كوز اشتىرماس قۇمدى داۋىل كوتەرىلەدى. قوشتاسار-قوشتاسپاستان جەلدەتكىشى بار كولىگىنە اپىل-عۇپىل جەتكەن ول جول بويى قاسىنداعىلارعا «ويپىرىم-وي, مىنانداي يت ارقاسى قياندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان مۇنايشىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كەۋدەسىنە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن تاقسا دا ارتىقتىق بولماس», – دەپ باس شايقاپتى دەيدى. بۇل سويتكەن پرورۆا عوي. وسى پرورۆادا قۇمار بالجانوۆتىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى قالدى. تاجىريبەسى شىڭدالىپ, بەدەلدى باسشى اتاندى. قاراماعىنداعىلارعا قاتال تالاپ قوياتىندىعى مەن قيىندىق اتاۋلىدان سەسكەنبەيتىن قاسيەتىن ەلەگەن ۇجىمداستارىنىڭ «قارا نار» دەپ اتاعانى دا وسى كەزەڭ ەدى. كەيىننەن «ەمبىمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باس ينجەنەرى بولىپ 11 جىل, وسىنشاما ۋاقىت «جايىقمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولعان كەزىندە دە پرورۆاداعى شار بولاتتاي شىڭدالىپ, مولىنان يگەرگەن تاجىريبەسىنىڭ كوپ كومەگىن كوردى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا قۇمەكەڭ «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولاتىن. ول كەزەڭ مۇنايدىڭ باررەلى 9 دوللارعا دەيىن قۇلدىراپ, داعدارىستىڭ ناعىز شىرقاۋ بيىككە شىققان كەزەڭى ەدى. مىنە, وسىنداي سەڭسوقتى كەزەڭدە ق.بالجانوۆ باسقارماداعى مۇناي ءوندىرىسى جۇمىسىن ەش تومەندەتپەگەن. سول جىلدارى «ەمبىمۇناي» وندىرىستىك بىرلەستىگى وندىرەتىن مۇنايدىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسى بەرىپ كەلدى. جۇمىسقا كىرىسكەن العاشقى جىلدىڭ وزىندە اۋماعى اتشاپتىرىم وندىرىستىك بازا, 500 شارشى مەترلىك ەكى جىلىجاي, مۇنايشىلارعا ارناپ مونشا تۇرعىزىلدى. جىل سايىن مۇنايشىلار وتباسىنا جاڭا پاتەردىڭ كىلتى تابىستالىپ جاتتى. بۇگىنگى س.بالعىمباەۆ كەن ورنىنداعى 100 ورىندىق فينليانديالىق تيپتىك جاتاقحانا مەن اققىستاۋداعى 100 ورىندىق بالاباقشانىڭ دا قۇرىلىسى اياقتالىپ, قۇمار بالجانوۆ باسشى بولعان كەزدە پايدالانۋعا بەرىلدى. مارتىشيدان جىلىجاي سالىنىپ, قىزاناق پەن قياردان مول ءونىم الىندى. 1988 جىلى قۇمنىڭ جيەگىنەن اشىلعان تۇيە شارۋاشىلىعىنداعى وندىرىلگەن ەمدىك قاسيەتى مول شۇبات ءار مۇنايشىنىڭ داستارقانىنان تابىلاتىن. شۇجىق دايارلايتىن تسەح ىسكە قوسىلىپ, تۇيەنىڭ وركەشى قوسىلعان شۇجىقتار اۋدان حالقىنىڭ ۇلكەن سۇرانىسىنا يە بولىپتى. مۇنايشىلار تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا شەت ەلگە دە وسى كەزەڭدە ىسساپارعا شىعا باستاعان. وزات مۇنايشىلاردىڭ مەملەكەتتىك ماراپاتقا دا وسى كەزەڭدە قولى جەتە باستاعان بولاتىن. جوقشىلىق پەن قىمباتشىلىق قوس وكپەدەن قىسىپ تۇرعان سول كەزەڭدە باسقارمانىڭ ەسەبىنەن قۇنى ءبىر ميلليون ءجۇز مىڭ دوللار تۇراتىن شەت ەلدىك مەديتسينالىق قۇرالداردى اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحاناعا الىپ بەرۋ – قۇمار بالجانوۆ سىندى ناقتى شەشىم قابىلداي الاتىن باسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەكەنى بەلگىلى. الگى مەديتسينالىق اپپاراتتاردى تەرەڭىرەك يگەرۋى ءۇشىن اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ دارىگەرلەرىن باسقارمانىڭ ەسەبىنەن پولشاعا جىبەرىپ وقىتقاندىعىن دا اققىستاۋدىڭ تۇرعىندارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتادى. «يساتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانىپ, 1994 جىلى زەينەتكە شىققان قۇمار بالجانوۆ 1995 جىلى جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆ, ماقاش بالعىمباەۆ, اساباي حيسمەتوۆ, ورىنعازى ەسقازيەۆ, بولات ەلامانوۆپەن بىرگە «تەڭىز» كەنىشىن العاشقى اشۋشى مامان رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. قۇمەكەڭنىڭ ونداعان جىلدارعا سوزىلعان ابىرويلى ەڭبەگى وسىلايشا ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى مارتەبەلى سىيلىعىمەن اتاپ ءوتىلدى. ول ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «حالىقتار دوستىعى» وردەندەرى مەن بىرنەشە مەدالداردى كەۋدەسىنە تاققان. «كسرو-نىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى» جانە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى» مارتەبەلى اتاقتارىنىڭ يەگەرى اتاندى. سونىمەن قاتار, 1999 جىلى قازاق مۇنايىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا جانە 2008 جىلى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن «قۇرمەت» وردەنىمەن ەكى مارتە ماراپاتتالعان ساناۋلىنىڭ ءبىرى.
1945 جىلعى 6 ماۋسىمداعى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن 17 جاستاعى قۇمار بالجانوۆ « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. بۇل بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, اۋىر ەڭبەككە جەگىلگەن قۇمار بالجانوۆتىڭ ادال ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت بولاتىن. سوناۋ ماسكەۋدە ءجۇرىپ تانىسىپ, شاڭىراق كوتەرگەن كۋرستاسى يزيلا نۇرعاليقىزى ەكەۋى التىن اسىقتاي 4 ۇل مەن قىزدى تاربيەلەپ ءوسىردى. «اكە كورگەن وق جونار», دەمەكشى, ۇلدارى اسقار, رۇستەم, مۇحتار, مۇحيت پەن قىزى رايحان دا مۇنايشى ماماندىعىن يگەرىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىر پايداسىنا جاراساق دەپ شاپقىلاپ ءجۇر. بۇگىندەرى قۇمەكەڭنىڭ نەمەرەلەرى دە اتاكاسىپتى يگەرىپ, مۇناي سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. عۇمىرىن مۇناي ءوندىرىسى سالاسىنا ارناپ, بار ءبىلىمى مەن بىلىگىن ەلدىڭ كەلەشەگىنە جۇمساعان قۇمار بالجانوۆتىڭ عازيز جۇرەگى وتكەن اقپان ايىنىڭ ون ەكىنشى جۇلدىزىندا توقتادى. يمانى سالامات بولسىن ونىڭ. كەزىندە اعىلشىننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۋ.چەرچيلدىڭ قاسىنداعى ەڭ ىقپالدى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولعان ادميرال فيشەردەن «كتو ۆلادەەت نەفتيۋ, توت پراۆيت ميروم», دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز قالعان. نيەتىمىزگە قاراي مولىنان بەرگەن مۇنايىمىز بار كەزدە, ۋاقىتشا داعدارىستان دا قۇتىلارمىز. تەك سول مۇنايىمىزدى يگەرەتىن ماماندارعا قۇمار بالجانوۆ سەكىلدى ءوز ماماندىعى مەن ەل-جۇرتىن قادىرلەي بىلەتىن ۇلكەن جۇرەك تىلەيىك.
كەنجەبەك تۇمانباي ۇلى
