جانىم ەڭلىك,
تار جول, تايعاق كەشۋگە تاعى كەلدىك.
تاعى اداستىق تال تۇستە ەكىنشى رەت,
جۇرەكتەردى تاعى دا ابىگەر عىپ.
جانىم ەڭلىك,
ساعىنىشىم توزبايتىن سارى بەلدىك,
كىمگە قالماق دەپ ويلاپ كۇرسىنەمىن,
نە قالدىرام دەمەيمىن, جادىگەر عىپ.
ەكىنشى رەت,
مەن اسپانعا قارايمىن جەتىمسىرەپ.
جالبارىنعىم كەلەدى كوكتەگى ايعا
جاقىن كەلىپ جانىما وتىرشى دەپ.
اي بىلەدى,
ءبىر ولتىرسە ولتىرەر قايعى مەنى,
مەنى كورىپ كەربەز اي, تاكاپپار اي.
اياعان سوڭ قۇشاعىن جايدى بەرى.
و, تەگىندە,
وكىنەدى اقىندار وتەرىندە.
مەيلى, مەيلى, جانىم تەك سەن امان بول.
مەن كوپ بولسا اي جاققا كەتەمىن دە.
* * *
ۇيىقتاي قالسام تۇسكە ەنەسىڭ,
شارىقتايسىڭ سامعاپ قۇسىم.
قول باسىنداي كىشكەنەسىڭ –
قورعاسىنداي سالماقتىسىڭ.
جۇزدىك بىزدەر كەمەشە ورگە,
كەمەشە ورگە كوسىلەمىن.
كۇتتىرەيىن دەمەسەم دە,
ىلعي داعى كەشىگەمىن.
اتقان تاڭ بوپ, باتقان كۇن بوپ,
سەيىلمەدى-اۋ تۇمان, ءسىرا
بۇعان قايدان تاپ بولدىم دەپ,
وكىنەتىن شىعارسىڭ, ءا.
نە دەسەڭ دە كونەم بۇگىن,
جولىقپايىق قايتا دەشى,
وكىندىرمەي سەنى, ەڭلىگىم,
ولە قالسام قايتەدى وسى؟
بۋنين تەاتر ونەرىن ءسۇيدى. ونى چەحوۆپەن جاقىنداستىرعان دا وسى تەاتر ەدى. چەحوۆ قانا ما؟ بىزدىڭشە, باسقا دا سەبەپتەر بولعان سياقتى.
سەنىڭ تەاترىڭدا شامدار سونەدى كەشكىلىك,
ساحنا جاقتان پەرىشتەلەر داۋسى ەستىلىپ.
ەكى قولىڭنان جەتەكتەپ كەلە جاتادى,
جاڭا باقىت پەن ەسكى ءۇمىت.
سەنىڭ تەاترىڭدا سەنىڭ كۇلكىڭ بار,
مەنىڭ شەرىم بار – اق, قارا,
ەكى دۇنيە بار, ءبىرى اپپاق,ء بىرى قاپ-قارا.
مەنىڭ جىرىمدى وتقا ورتەپ جىبەر وقى دا,
مەنىڭ مۇڭىمدى جۇرەگىڭە تۇت, جاتتا دا.
سەنىڭ تەاترىڭا بۇكىل ءبىر الەم سىيىپ تۇر,
الاسا ءۇيدىڭ توبەسى كوككە ءتيىپ تۇر.
ءسوزىم جەتپەگەن اسىل ول,
قولىم جەتپەگەن بيىك بۇل.
ال ول ءوزىنىڭ ەڭ ماڭىزدى شىعارمالارى رەتىنە ولەڭدەرىن دە, پروزاسىن دا ەمەس, تولستوي مەن چەحوۆ تۋرالى ەسسەلەر جيىنتىعىن ايتقان كورىنەدى. مەنىڭشە, ونىڭ ءوندىرىپ كوپ جازباۋىنا دا, كىسىكيىك بوپ شەتتە جۇرۋىنە دە وسى ەكى الىپتى جاس كەزىنەن تەرەڭ زەرتتەپ وقىپ, وتە جاقسى ءبىلۋى باستى سەبەپ, وعان كەلىسپەسەڭىز, ەڭ باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولعان سياقتى. نەگە؟
باتىستا ءتۇپ-توركىنى لاتىننان شىققان «وتارنە سيتي» دەيتۇعىن قاناتتى ءسوز بار. ول, البەتتە, «ماڭگى قالا» ريمگە قاراتا ايتىلعان.
ريم! «ريمگە نە ءۇشىن كەلەسىز؟» دەگەن ساۋالعا الەمنىڭ باي كىسىلەرىنىڭ كوبى «تازارۋ ءۇشىن» نە «ويلانۋ ءۇشىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى. «ماڭگى قالاعا» كەلگەن سايىن ءوزىڭنىڭ, راسىندا دا پاڭ دا ەمەس, ءنان دە ەمەس, اتاڭ قازاق ايتىپ كەتكەندەي, جالعان دۇنيەنىڭ قۇرتتاي عانا ءبىر بولشەگى ەكەنىڭدى انىق سەزەسىڭ. اركىمنىڭ ءوز «وتەرنە ءسيتيى» بولۋعا كەرەك. بۋنين ءۇشىن ول تولستوي مەن چەحوۆ ەدى.
ەكى ءتۇرلى چەحوۆ بار. ءبىرى – ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارى وقي الاتىن, حانعا دا, قاراعا دا تۇسىنىكتى قاراپايىم چەحوۆ. ازداپ كۇلكىلى, ازداپ مىسقىلشىل, ازداپ اۋرۋشاڭ, ازداپ كەدەيلەۋ, ازداپ كەكشىلدەۋ, بۇدان شىعادى ازداپ بەيشارالاۋ چەحوۆ. ورىستىڭ جەتى اتا, جەتپىس جەتى باباسىنان بەرى تازالانباعان شوشقا قوراسىنان باستاپ التىن كۇمبەز اقسارايلارىنا دەيىن ونىڭ نازارىنان تىس قالمادى. دەمەك جالپىعا قولجەتىمدى چەحوۆ.
ەكىنشى چەحوۆ – باسقا چەحوۆ. ول «حامەلەون» ەمەس, «شاعالا»; «يۆان ماتۆەيچ» ەمەس, «ۆانيا اعاي»; «تەاتردان سوڭ» ەمەس, «دالا»; «باسقا پالە تىلدەن» ەمەس, «شيە باعى»; «قۋانىش» ەمەس, «قىزىق ەمەس ھىكايا»; «جانازا ەمەس, «يونىچ»; «كاشتانكا» ەمەس «قاراموناح»; «گريشا» ەمەس, «يت جەتەكتەگەن كەلىنشەك»; «قوناق ۇيدە» ەمەس, «ارحيەرەي»; ء«دارىحاناشى ايەل» ەمەس, «التىنشى پالاتا»; ت.ب. جەتەر! ولاي دەيتىنىمىز بۇل ءتىزىمدى سوزا بەرۋگە بولادى. بۋنين «چەحوۆتىڭ ەڭ كەرەمەت دۇنيەلەرى قايسى؟» دەپ سۇراق قويادى دا, ءتىزىم جاسايدى. ول جەلىگە ۇلكەندى-كىشىلى, ۇزىندى-قىسقالى قىرىق توعىز شىعارمانى قاتار تىزدەيدى. زەرتتەۋشىلەر چەحوۆ سوڭىنا توعىز جۇزدەن استام شىعارما قالدىرعانىن ايتىپ ءجۇر. توعىز جۇزدەن قىرىق توعىزدى الىپ تاستاڭىز... كەلىسپەۋگە بولاتىن تۇستارى بار. اڭگىمە كەلىسەتىن جاعى باسىم ەكەندىگىندە. ول تىزىمنەن ءسىز چەحوۆتان بۇرىن, ءبۋنيننىڭ ءوزىن كورەسىز. البەتتە, بۋنينگە الدەبىر داراقى قاتىننىڭ داڭعازا قىلىقتارىن («سوڭعى موگيكانشا», مىسالى) ينەگە ءىلىپ, جىپكە ءتىزىپ وتىراتىن مىسقىلشىل جەلاۋىز چەحوۆتان ءومىر بويى جوقتى ىزدەپ, ءومىر بويى ءوزىن-ءوزى جەگىدەي جەۋمەن كەلە جاتقان چەحوۆ جاقىن. «جۋىنباعان, ساسىق» (لەرمونتوۆ) رەسەيدى, ماسكۇنەم رەسەيدى, سوعىسقۇمار رەسەيدى, ازعان, توزعان رەسەيدى ءاجۋالاپ, ءارتۇرلى قىسقا دۇنيەلەر جازاتىن چەحوۆتان, ارينە, جەتى تۇندە كورشى دەرەۆنيادا اجال اۋزىندا جاتقان دىمكاس كەمپىرگە جەدەل جاردەم بەرۋگە كەلىپ, قايتار جولدا اربا سىنىپ, ساتىرلاعان قارا جاڭبىردىڭ استىندا قالىپ قويىپ, قالپاعىنىڭ ەرنەۋىنەن سۋ سورعالاپ, قىزۋى كوتەرىلىپ, دەمى قىسىلىپ كۇركىلدەگەن كوكجوتەل چەحوۆ جاقىن ەكەنى داۋسىز.
بۋنين تولستوي تۋرالى دا جازادى. بىراق ول «التىنشى پالاتانىڭ» اۋقىمى «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتەن» بىردە-ءبىر كەم ەمەس نەمەسە وقىرماندى «يت جەتەكتەگەن كەلىنشەكتىڭ» (كەيبىرەۋلەر جازىپ جۇرگەندەي «يت ەرتكەن كەلىنشەك» ەمەس) ىشكى جان دۇنيەسى «اننا كارەنينادان» ارتىق تولقىتپاسا كەم اسەر ەتپەيدى دەپ جازعان جوق, «شيە باعىن» «قاجىمۇراتپەن» سالىستىرمادى. ولاي ەتۋدىڭ قاجەتى دە جوق بولاتىن. بىراق ءسىز چەحوۆتى وقىپ بولىپ, ءبىر ءسات كوزىڭىزدى جۇمىپ ويلانىپ كورسەڭىز, جاڭا عانا ۇلىلىق الەمىندە جۇرگەنىڭىزدى ابدەن سەزىنەسىز. اسىرەسە, بۋنيننەن كەيىن.
دەسەك تە, ول تولستويعا دا, چەحوۆقا دا ۇقسامادى, ادەبيەتتە ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىردى. بۋنيننەن ولپى-سولپى سويلەم, ويقى-شويقى ورالىم, شايقى-بۇرقى قايىرىمداردى ەمگە تاپپايسىز. اباي ايتاتىن «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم» وسىندا. قارادۇرسىندىك, قارابايىرلىق اتىمەن جوق. سارى مايدان قىل سۋىرعانداي نازىك شەبەرلىك. بۋنين مەكتەبىنەن شىققان قالامگەرلەر دەپ كونستانتين پاۋستوۆسكي مەن يۋري كازاكوۆتى ايتساق قاتەلەسەر مە ەكەنبىز؟ ك.پاۋستوۆسكيدىڭ «سولتۇستىك حيكايالارى» اتتى كىتابىندا ول تۋرالى كەرەمەت ماقالا بار. بۋنين شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كوركەمى, ەڭ تەرەڭى «جەڭىل تىنىس» («لەگكوە دىحانيە») دەگەن پىكىر قالىپتاسقالى قاشان. ءوز باسىم قالامگەرگە باعا بەرەردە ءدال وسىلاي «ايتتىم – ءبىتتى, كەستىم – ءۇزىلدى» كەيىپتە شورت كەسۋگە قارسىمىن. بىراق اتالمىش نوۆەللانى وقىعان سوڭ قاپىدا وققا ۇشاتىن وليا مەششەرسكايا ءسىزدىڭ ءبىر قيماس قارىنداسىڭىزعا اينالادى, ال ء«ساۋىردىڭ ىزعارلى تۇندەرىن» ءار كوكتەم سايىن ەسكە الىپ جۇرەتىن بولاسىز. الدا-جالدا بەيىت جاققا جولىڭىز تۇسسە, الدىڭىزدان وقۋشى قىزدىڭ مولاسىنا ءجيى كەلەتىن كلاسس جەتەكشى ايەل شىعا كەلەردەي الاڭ كوڭىلمەن وتەسىز. قايسىسىنىڭ ءومىرىن ءماندى دەيمىز؟ قىرشىنىنان قيىلعان وليانىڭ «قىسقا ومىردە كورگەن قىزىعى مەن شىجىعىن با» جوق, قايتا كەلمەس جاستىعىن ءوزى ەمەس, وزگەلەر ويلاپ تاپقان شەڭبەردەن شىقپاي وتكىزىپ العان كارى قىزدىڭ ءومىرىن بە؟ ويىڭىزعا ەرىكسىز «سان فرانتسيسكودان كەلگەن مىرزا» اتتى اڭگىمە تۇسەدى. ول وليانىڭ ءومىرىن مۇلدە تۇسىنبەس ەدى. ول شىن قۋانا الماس ەدى, شىن جىلاي دا الماس ەدى ول.
ال كازاكوۆ بولسا ءاربىر سويلەمدى قىرناپ, جونىپ, ساندەپ, اشەكەيلەپ جازاتىن پروزاشى ەدى. ونىڭ از جازعانى, بىراق ساز جازعانى دا وسىدان بولار. يۋ.كازاكوۆ ءبىزدىڭ ابەڭنىڭ ء(ابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ) داڭقتى «قان مەن تەرىن» اۋدارعاندا دا وسى دەگدارلىقتان تايمادى, ناتيجەدە قازاق رومانىن ورىس وقىرماندارى ءوز شىعارماسىنداي قابىلدادى. بۇل ەكەۋىنەن كەيىن ورىستا «بۋنين جولىمەن جۇرگەن» كىمدەر بار دەپ سۇراساڭىز مەن ماردىمدى جاۋاپ ايتا الماسپىن. ورىس پروزاسىنىڭ كەيىنگى جىلدارداعى احۋالىنان حابارىمىز شامالى. ءسىز, قۇرمەتتى وقىرمان, مەنىڭ بۇل پىكىرىمە كەلىسپەۋىڭىزگە ابدەن بولادى, دەگەنمەن, بۇگىنگى زاماندا ورىستا كەرەمەت ادەبيەت تۋاتىنىنا ءوز باسىم سەنبەيمىن. مۇنداي ساياسي ءداۋىر كەزىندە كوركەم ادەبيەت ەمەس, كوسەمسوز العا شىعادى. نەگە ەكەنىن قايدام, ماعان وسى كوسەمسوز دەگەنى نەكەسىز تۋعان كوردەمشە دەگەن سەكىلدى ەستىلەدى دە تۇرادى, توبا!
پاريجدە بۋنين ۆ.نابوكوۆپەن كەزدەسەدى. بۇل ءبۋنيننىڭ نوبەل سىيلىعىن الىپ, كوڭىلدى جۇرگەن كەزى ەدى. ەلگە ورالۋ دا ويىندا بولاتىن. كەڭەس وداعىنان, كسرو جازۋشىلار وداعىنان جىلى حابارلار كەلە باستايدى. سەڭ ءجىبىپ, سەرگەلدەڭ اياقتالار كۇن الىس ەمەستەي كورىنە باستاعان. بىراق, ەكى الىپتىڭ كەزدەسۋى ەرەگەسپەن اياقتالىپ, ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بوپ تاراسادى. شاۋ تارتقان ءبۋنيننىڭ كول-كوسىر اق داستارقاندى جايىپ تاستاپ «اتتىڭ باسىن ءبىر ەركىن جىبەرەلىكشى, باۋىرىم» دەگەن اقەدەن كوڭىلىنە اعىلشىنشا تاربيە الىپ, مۇز قارا كەسەكتەي سۋىق قارىم-قاتىناسقا ۇيرەنگەن نابوكوۆ «مەن اراق ىشپەيمىن» دەگەن سەكىلدى ورىس بالاسىنا ۇنامايتىن سوزبەن جاۋاپ بەرەدى. ءسويتىپ ساعىنىپ كەزدەسكەن قانداسى, كاسىپتەسى جات قالادا جامپوز جازۋشىنى جالعىز قالدىرىپ كەتە بارادى.
ۆ.نابوكوۆ ءوزىنىڭ «وزگە جاعالاۋلار» دەيتۇعىن ومىرباياندىق كىتابىندا وسى جايلاردى اسىقپاي, مايىن تامىزىپ, جەرىنە جەتكىزە وتىرىپ باياندايدى. «كوردىڭ بە, كەزىندە ءبۋنيننىڭ ءوزى بىزبەن سۇحباتتاس بولماققا ۇمتىلعاندا قاراماي كەتكەنبىز» نەمەسە ء«وي, ءبىر ورىستىڭ قاڭعىپ جۇرگەن جامان شالى داعى» دەگەن سەكىلدى قىجىرتپا سوزدەر تىزبەگى... بۇل نە؟ ورىس اتاۋلىدان ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, ونى ايتاسىز, ورىس ءتىلىن دە ۇمىتۋعا تىرىسىپ شىعارمالارىن اعىلشىنشا جازعان تاككاپپار نابوكوۆتىڭ ءبۋنيننىڭ جۇرەگىن اۋىرتۋ ءۇشىن ىستەگەن قىرسىقتىعى ما, جوق اتى بايگەدەن ءبىرىنشى كەلگەن اعايىنعا جاساعان ىشمەرەزدىك پە, قىساستىق پا؟ كەيىن بۇل تۋرالى ا.تۆاردوۆسكي «بۋنين تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا اشۋ- ىزامەن جازدى.
تولستويمەن اراقاتىناسى چەحوۆقا قاراعاندا وزگەشەرەك بولعان ءتارىزدى. چەحوۆپەن كۇندە سويلەسۋگە بولادى, تولستويمەن اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىق كەرەك. چەحوۆ جۇمساق, تولستوي دا مەيىرىمدى, بىراق ول كەيدە ءۇستىن اپپاق مامىق قار باسىپ جاتقان الىپ قارا تاس سەكىلدى. بۋنين تولستويدىڭ حريستيان ءدىنىنىڭ ورتودوكس تارماعى (پروۆوسلاۆيە) ۇستانىمدارى, جالپى يسا پايعامباردى قۇداي تۇتۋ, شىركەۋلەردى الەمىش-كۇلەمىش بەزەندىرۋ, ءدىن وكىلدەرىنە بەرىلەتىن ارتىقشىلىقتار تۋرالى پىكىرلەرىن قالت جىبەرمەي ۇيىپ تىڭدايتىن, ءتىپتى ونىڭ انافەما جاريالانباستان بۇرىن ء«ىنجىلدىڭ» جاڭا تولستويلىق نۇسقاسىن جازامىن دەگەن تالپىنىسىنا دا قىزىعا قارادى. ونىڭ «ارىلۋ» رومانىنان سوڭ شىركەۋمەن ارالارى ءتىپتى شيەلەنىسىپ كەتتى. بىراق ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ەمەس. قارسىلىق تانىتپادى, قۇپتامادى دا. راسىنا كەلسەك, بۋنين دە چەحوۆ («ارحيەرەي») سياقتى ورتودوكستىك تاريحاتتىڭ سالا-سالاسىن تەرەڭ بىلەتىن.
جالپى, ورىس جازۋشىلارىنىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى, بالكىم, بىرەگەيى, ولار ءوز اتا-بابالارى ۇستانعان ءدىندى وتە جاقسى ءبىلدى. جاقسى بىلگەندىكتەن سەندى. بىلمەي سەنۋدىڭ تاقسىرەتىن تارتقاندار از با؟ ءدىن, ادەتتە, ەگەر ول شىن مانىندەگى يمان مەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن ءدىن بولسا, ادامنىڭ جۇرەگىن نۇرلاندىرادى. قارايتپايدى, اعارتادى. ال «اققا قۇداي جاق» ەكەنى الىمساقتان ايان ەمەس پە؟! ف.دوستوەۆسكي, ي.تۋرگەنوۆ, ف.تيۋتچەۆ, ا.پۋشكين, يۋ.لەرمونتوۆ... بۇل كلاسسيكتەردىڭ قاي-قايسىسىنا دا قاتىستى ءسوز. ەكىنشى ءبىر اتتىڭ قاسقاسىنداي ايقىن كورىنىپ تۇراتىن ەرەكشەلىگى تۋعان تابيعاتتى, قورشاعان ورتانى كەز كەلگەن ورنيتولوگتان, كەز كەلگەن بوتانيكتەن, كەز كەلگەن زوولوگتان, كەز كەلگەن استرونوم, ينجەنەر, اگرونومنان ارتىق بىلمەسە كەم بىلمەيتىندىگى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كەيبىر قالامگەرلەرىمىز ءۇشىن قۇستىڭ ءبارى تورعاي, اعاشتىڭ ءبارى تال, بوياۋ سانى جەتىدەن اسپايدى, ءيىس بولسا نە جۇپار, نە جامان ءيىس... بۇل تەندەنتسيا كوركەم ادەبيەت پەن كوسەمسوز ميداي ارالاسىپ كەتكەن سوڭعى جىلدارى ءتىپتى, اسقىنىپ بارادى. ارنايى سەمينار, كەڭەستەر سوڭعى رەت قاشان وتكەنىن دە ۇمىتتىق, ادەبيەت تۋرالى تۇشىمدى ءسوز عابەڭ مارقۇمنىڭ (عابيت مۇسىرەپوۆ) اتاقتى «اۆگيدىڭ اتقوراسىنان باستايىعىنان» سوڭ ايتىلماي-اق كەلەدى. بىزگە وزگەرىس كەرەك دەي بەرەتىنىمىز, دەي بەرگەنىمىز ءۇشىن جاۋ كوبەيتە بەرەتىمىز سودان. ءبىزدىڭ باسقا نە كىنامىز بار؟ بىراق, ماعان سەنىڭىز, ءبىزدى ۇلى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر, كوپ قالعان جوق, از عانا شىداڭىز, ءبارى باسقاشا بولادى!
ح-و-و-ش, بۋنين مىرزانىڭ تولستويمەن ەكىنشى ءبىر جولايرىق جەرى ايەلدەردىڭ ومىردەگى ورنى, قوعامدىق قارىم-قاتىناستارداعى, وتباسىندا اتقاراتىن ءرولى تۋرالى. تولستوي, البەتتە باسقاشا ويلايتىن. ول, بىراق, ادامزات ادامزات بولعالى جەر بەتىندەگى بولعان جانە بولا بەرەتىن كۇناھارلىق پەن قاتىگەزدىك, كەششەلىك پەن ارسىزدىق تەك ايەلدەردەن نەمەسە ايەلدەردىڭ قىرسىعىنان شىقتى دەگەندى ايتقان ەمەس, دەگەنمەن قوعامدا «كرەيسەر سوناتاسى» مەن «اننا كارەنينادان» سوڭ گرافتىڭ شىن پىكىرى قانداي ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولعانى راس. ونىڭ ۇستىنە شالدىڭ ءار جىلدارى جازعان:
ء «وز باسىم ەشقانداي ايەلگە عاشىق بولىپ كورگەم جوق. ماحاببات سەكىلدى ءبىر سەزىم بولعانى راس, بىراق مەن ول كەزدە ون ءۇش-ون تورتتەگى بوزبالا ەدىم, ماحابباتتىڭ نە ەكەنىن قايدان بىلەيىن.
بەس بيەنىڭ ساباسىنداي سەمىز كۇتۋشى ايەلگە جۇرەگىم اۋزىما تىعىلىپ قۇمارتقانىم ەسىمدە....
...بارىنەن بۇرىن بۇل ھىكايانى جازعان كىم, ايەل مە, ەر ادام با سونى بىلمەك كەرەك, اۆتور ايەل بولسا, و, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى قولىنان كەلمەيتىن ىسكە ۇرىنىپ, ەركەكتەردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جازامىن دەپ جىنىڭدى كەلتىرەدى عوي...كەرىسىنشە ايەلدەر حاقىندا جازسا اڭگىمە باسقا.
اسىلى بار عوي, مەن ايەلدەر تۋرالى نە ويلايتىنىمدى تابىتقا تۇسەر الدىمدا عانا ايتامىن. وعان دەيىن قيناماڭدار. تابىتىمنىڭ قاقپاعىن اشامىن-داعى ءومىر بويى ىشىمدە جينالىپ, قوردالانىپ كەلە جاتقان شىندىقتىڭ ءبارىن ءبىر-اق اقتارىپ سالامىن, سوسىن لىپ ەتىپ قايتا كىرىپ كەتەمىن. ۇستاي المايسىڭدار مەنى.
ايەل قاۋىمىنا تەك جىلتىراپ كيىنىپ, جارقىراپ جۇرسە بولدى, بۇ حالىقتان ارتىق اقىلدىلىق كۇتۋدىڭ كەرەگى جوق.
ەگەر مەن جاڭا كەلگەن حاتتى اشىپ, ونىڭ ايەل جازعانىن بىلسەم ءارى قاراي وقىمايمىن.
وسى سەكىلدى «ايەلسۇيمەس پىكىرلەرى» سول كەزدەگى زيالى قاۋىمنىڭ اراسىندا كەڭ تانىمال بولدى. بۇل «شەدەۆرلەرگە» قارسى داۋ ايتقاندار دا, قولداپ, قۋاتتاعاندار دا بولمادى. ارادا ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى, تولستويدىڭ قاتەلىگىن ىزدەيتىندەر بۇل تۇستى ەمەس, مۇلدە باسقا كەڭىستىكتەردى شيىرلايدى. بىراق, ءالى تاپپاي كەلەدى.
البەتتە, شاۋ تارتقان شال گرافتىڭ ويلارى كىم-كىمگە دە قىزىق ەدى. ول پاتشانىڭ مورالدىق تۇرعىدان ازعىن ادام ەكەنىن, ونىڭ ماسكۇنەم باۋىرلارى, قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلعىش قىزدارى, كوڭىلدەس ايەلدەرى, ماڭىنا توپتاسقان نەشە ءتۇرلى الاياقتارى تۋرالى تۇسپالداپ تا, اشىق تا جازىپ ءجۇردى. حريستيان ءدىنى ۇستانىمدارىنا جات قىلىقتارمەن كۇرەسۋدىڭ ورنىنا «ەلدى ءوزى باستاپ ازعىندىققا يتەرمەلەيدى» دەدى. تولستويدىڭ شىعارمالارىنان نەنى اڭعاراسىز؟ ءبىرىنشى كوزگە تۇسەتىنى, «مىناداي ازعىن پاتشا ەل بيلەپ وتىرعاندا ورىس ەلى قايدان وڭسىن؟!» دەگەن ويدىڭ سۇلباسى. «بۇل ناعىز باقىتسىز ادام, مەنىڭشە, ونى و دۇنيەدە لاپىلداپ جانعان وت پەن جۇلقي اققان تاجال سۋى كۇتىپ تۇر. ول قينالىپ ولەدى. موينىندا قانشاما حالىقتىڭ قانى بار؟ اتتەڭ, ول قازىر «مەنەن كەيىن نە بولسا ول بولسىن. ءتىرى كەزىمدە شايقاپ قالايىن, ولگەن سوڭ سۇيەگىمدى كوردەن شىعارىپ تاستاسا دا مەيلى» دەيتۇعىن توقتاممەن ءومىر سۇرۋدە...». ۆ.ي.لەنيننىڭ تولستويدى ورىس توڭكەرىسىنىڭ ايناسى دەپ باعالاۋى نەگىزسىز ەمەس.
ال بۋنين بولسا پاتشا تۋرالى جامان جازعان ەمەس, جاقسى دا جازعان ەمەس. ونىڭ ءوزىنىڭ الەمى بار ەدى.
ءبۋنيننىڭ شىعارمالارىندا ايەلدى جوققا شىعارۋ, كەكەتۋ, مۇقاتۋ, كەمسىتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ايەلگە تابىنۋ باسىم. ونىڭ شىعارمالارىنداعى مورال, ادەپ, احلاھ باسقاشا ورنەكتەلەدى. «مەن ءوزى ايەلدەن جولى بولماعان سورلىمىن» دەپ جازادى ول. راسىندا جىگىت بولىپ, جىلىگى تولىپ ەڭ العاش عاشىق بولعان ۆارۆارا ەسىمدى قىز بۇعان ايەل بولۋدان باس تارتادى. ال رەسمي العاشقى نەكەسى تۋرالى ول ەشتەڭە جازبايدى, بالكىم, ەسىنە العىسى كەلمەگەن بولار. سوڭعى كەزدە ولەردەي سۇيگەن اننا تساكني دەگەن كەلىنشەك مۇنىڭ جازعان حاتتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى.
ەتىمنەن ەت كەسىپ بەردىم,
ولمەدىم, بىراق.
تاعدىرمەن كەكتەسىپ كوردىم,
كونبەدىم قۇلاپ.
قولىمدى سەرمەدىم العا,
جاسىنداي شارپىسىپ وتكەن.
جارتاستى كورگەنىڭ بار ما,
جارىلىپ جارتىسى كەتكەن.
شەتتەمىن, جەر شەگىندەمىن,
پەرىشتەم, جۇرگەيسىڭ دەمەي.
كىشكەنتاي بولشەگىم مەنىڭ,
سەن مەنى بىلمەيسىڭ دە عوي.
ءبىر كۇنى بىلەرسىڭ...
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ماحاببات تاقىرىبىنا دەندەپ بەت بۇرعان ءبۋنيندى زامانداستارىنىڭ كوبى تۇسىنە المادى. نە تۇسىنگىسى كەلمەدى. ول الىستا قالعان جاستىق شاعى مەن ەندى قايتىپ كورە المايتىن وتانىن اڭسادى. ماحاببات, قىزىق مول جىلدارىن ءجيى ەسىنە الدى. قۇلاي سۇيگەن قىزداردى, كەزدەيسوق جولىققان بيكەشتەردى كوز الدىنان وتكىزۋمەن كۇن كەشتى. «مىنا شال الجىدى» دەگەن قاۋەسەتتىڭ وتىنا ماي قۇيعان دا وسى ساعىنىش تۋرالى حيكايالارى ەدى. ايەلى ۆەرا بۋنينا مۇنىڭ قىلىقتارىن كەشىرە الماي ۇيدەن كەتىپ قالادى. كەيىن ورالادى, بىراق ۇزىلگەن ءجىپ قايتا جالعانعانمەن, ورنىندا ءتۇيىن قالعان ەدى. قيىن ءتۇيىن. شەشىلمەيتىن ءتۇيىن. ول شىنىن جازدى. ادەتتەگىدەي وقىرمانعا جازۋشىنىڭ شىندىعى كەرەك ەمەس ەدى, وقىرمانعا كەرەگى وقىرمانعا كەرەك شىندىق بولاتىن. «مەنىڭ قاعازدارىمدى رەتتەۋگە جاردەم ەتەدى» دەگەن جەلەۋمەن ۇيىنە كىرگىزىپ العان جاس اقىن كەلىنشەك كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قارت قالامگەردى تاستاپ باسقا قالاعا كەتىپ قالادى دا, مۇلدە حابارلاسپاي قويادى. تالاي تۇندەردى كىرپىك قاقپاي, سانسىز كۇندەردى ساعىنىشپەن وتكىزگەن بۋنين ءوزىنىڭ اقىرعى ساتتەرى تاياپ قالعانىن سەزدى. نوبەل سىيلىعىنا بەرىلگەن اقشاسى دا تەز تاۋسىلدى. ءبىر راۋياەتتە ول الاياقتارعا جەم بولعان, ەندى بىرەۋلەر ساقيعا بىتكەن مالدىڭ اقىرى وسىلاي بولادىعا جىعادى. قالاي دەسەك تە ءومىر باقي ۇلتىم, وتانىم, انا ءتىلىم, ەڭ باستىسى ارىم, ۇياتىم, يمانىم دەپ ءومىر سۇرگەن ۇلى جازۋشى ۇلتىنان دا, انا تىلىنەن دە, وتانىنان دا, وتانداستارىنان دا قايىر كورمەي, جات جەردە جارلى-جاقىباي كۇن كەشىپ, ەلەۋسىز عانا كوز جۇمادى دا, سەنت جەنەۆە دە بۋاداعى ورىس قورىمىنا كوپتىڭ ءبىرى بولىپ جەرلەندى.
ول ل.تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىگىندەگى» كنياز اندرەيدىڭ ولەتىن تۇسىن قايتا-قايتا وقيدى ەكەن. تولستوي تۋرالى ماقالاسىندا سول ءۇزىندىنى ادەيىلەپ قارا ارىپتەرمەن تەرگىزەدى. ونىڭ جاقسى ولگىسى كەلدى.
بۇل ەۋروپانىڭ تابالدىرىعىنان كەلىن بولماي كەسىر بولىپ اتتاعان 1953 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 8-جۇلدىزى ەدى...
