– ەلشى مىرزا, بيىل قازاقستان مەن يزرايل اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولدى. ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردى ورناتۋدا, نىعايتۋدا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارعانى انىق ەمەس پە؟
– البەتتە. دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى بيىل قازاقستانمەن ارادا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولعانىن اتاپ وتۋدە. سولاردىڭ قاتارىندا يزرايل دە بار. جالپى, يزرايل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 25 جىل ىشىندە ەكى ەلدىڭ, ەكى حالىقتىڭ جانە ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ اراسىندا ءوزارا جىلى قارىم-قاتىناس ورنادى. ەكىجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋدا ءيزرايلدىڭ جانە قازاقستاننىڭ كوشباسشىلارى وتە ماڭىزدى جۇمىس اتقاردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى يزرايلگە بىرنەشە مارتە رەسمي ساپار جاسادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, حالقىمىزعا دەگەن وڭ كوزقاراسىن جوعارى باعالايمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار, ەتنوستىق توپتاردىڭ قۇقى تۋرالى ايتقاندارىنا قاراپ, ءبىز ەلدەگى دياسپورالارعا وڭ كوزقاراسپەن قارايتىنىن ايقىن اڭعارامىز. سونداي-اق, قازاقستانداعى ەۆرەيلەر وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنەتىنىن, تولىققاندى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ءىس جۇزىندە كورىپ وتىرمىز.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ قازاقستانعا العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلدى. مەن ونى تاريحي ساپار دەپ باعالايمىن. وسى وقيعانى قازاقستان-يزرايل قارىم قاتىناستارىنا تىڭ سەرپىن بەردى, جاڭا پاراعىن اشتى دەپ باعالاۋعا بولادى. سەبەبى, بينيامين نەتانياحۋدىڭ ساپارىنان كەيىن ەكونوميكا, بيزنەس سالالارىنداعى بايلانىستار, ساياسي ۇنقاتىسۋ قارقىن الا ءتۇستى.
يزرايل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ساپارى قازىردىڭ وزىندە جەمىس بەرە باستادى دەۋگە بولادى. سەبەبى, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ قارجى ءمينيسترى, ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ تەڭ توراعاسى باقىت سۇلتانوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپار جاسادى. وسى ساپارلاردىڭ اياسىندا ناقتى ماسەلەلەر تالقىلاندى, ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, ءىرى جوبالار قولعا الىندى. قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ بارلىعى ءىس جۇزىندە جەمىس بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. جالپى, 2017 جىل قازاقستان مەن يزرايل قاتىناستارىنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى جىل بولاتىنىنا كۇمان جوق.
– ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ قانداي سالالارى جەتەكشى رولگە يە؟
– ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ ءۇش باعىتىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارى. نەگىزىنەن, وسى ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. يزرايل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ استاناعا جاساعان ساپارى اياسىندا ءىرى حالىقارالىق بيزنەس-فورۋم وتكەنىن بىلەسىز, وعان 70-كە تارتا يزرايلدىك بيزنەسمەن قاتىستى. وسى بيزنەس-فورۋمدا باستاۋ العان جۇمىستار قازىر جالعاسىن تابۋدا. جۋىردا اقتوبەدە, الماتىدا بيزنەس-فورۋمدار ءوتتى. بۇل شارالارعا قاتىسقان كومپانيالار جوعارىدا مەن ايتىپ وتكەن ءۇش باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى تاڭدا ولار قازاقستاندا ءىرى حالىقارالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
– ءيزرايلدىڭ تابيعي كليماتى, جەر بەدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايسىز ەكەنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان, اگرارلىق سەكتورى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى سانالاسىزدار...
– ءيا, اگرارلىق سەكتوردى قارقىندى تۇردە دامىتقان ەل ەكەنىمىز راس. ونىڭ باستى سەبەبى, ءيزرايلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جوعارى تەحنولوگيامەن ساباقتاستىرعانىمەن بايلانىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى «ستارتاپ ۇلتى» دەپ اتايتىنى تەگىن ەمەس, ءبىز جوعارى تەحنولوگيادا, يننوۆاتسيادا ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە جەتتىك. وسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرازى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قولدانىلادى.
يزرايلدەگى جىلىجايلاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەڭىز, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىمەن تانىسساڭىز, بۇكىل الەمگە بەلگىلى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن كورسەڭىز, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سەكتور ءداستۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعىنان مۇلدە بولەك ەكەنىن تۇسىنەسىز. ءيزرايلدىڭ اگرارلىق سەكتورى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان دا اۋىل شارۋاشىلىعىن وسىلاي دامىتۋدى كوزدەپ وتىر. مەن قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ ساپارىندا اتالعان سالادا ارىپتەستىك ورناتۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلعانىنا قۋانىشتىمىن.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قاتىناستار قالاي وربۋدە؟
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا 25 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز مەديتسينالىق تۋريزم بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تانىمال باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. 25 جىل ىشىندە مىڭنان استام قازاقستاندىق دارىگەر يزرايلدە تاعىلىمدامادان ءوتتى. سول سياقتى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ بىلىكتى دارىگەرلەرى دە وسىندا ءجيى كەلىپ, قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمەن كەزدەسىپ, شەبەرلىك-ساباقتارىن وتكىزىپ ءجۇر. بۇل ارىپتەستىك الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
يزرايل قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا اتسالىسۋعا نيەت بىلدىرۋدە. اسىرەسە, مىندەتتى كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ, زاماناۋي مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ سىندى رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءيزرايلدىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولادى دەپ ويلايمىن.
– بيىلعى جىلى قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى جۇمىسىن باستادى. استانادا سيريا ماسەلەلەرىن بەيبىت شەشۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر ءوتتى. باسقا دا حالىقارالىق پروتسەستەرگە قاتىستى قازاقستاننىڭ ءرولىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندەگى 25 جىل ىشىندە ءوزىن حالىقارالىق پروتسەستەردىڭ جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە كورسەتتى. حالىقارالىق ارەنادا بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن, حالىقارالىق قاقتىعىستاردى بىتىمگەرلىك جولمەن شەشۋدى قولدايتىن ەل رەتىندە تانىلدى. ءسوز جوق, يزرايل ونى جوعارى باعالايدى.
سيريا ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان استانا پروتسەسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. يزرايل دە سيريا ماسەلەلەرىنىڭ ديپلوماتييالىق جولمەن شەشىلۋىنە مۇددەلى. ءبىز سيرياداعى احۋالدىڭ تۇراقتالعانىن, ەلدە بەيبىتشىلىك ورناعانىن قالايمىز. وكىنىشكە قاراي, احۋال باسقاشا وربۋدە, وسى جاعداي ءبىزدى دە الاڭداتادى. استانادا باستاۋ العان كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى وڭ ناتيجە بەرسە, بۇل – يزرايل شەكاراسى دا قاۋىپسىز بولادى دەگەن ءسوز.
– جۋىردا ءبىزدىڭ ەلدە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى. بۇل ماسەلەدەن قانشالىقتى حاباردارسىز, ول تۋرالى كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– ارينە, وسى ەلدە ءبىراز ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەيتىن وكىلەتتى ادام رەتىندە مەن قازاقستاندا بولىپ جاتقان ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ بارلىعىنان حاباردارمىن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن دە تۇپنۇسقادا وقي الماسام دا, اۋدارماسىن قاراپ تۇرامىن.
جالپى, دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى ءار ەلدە ءارتۇرلى جۇزەگە اسادى. ول سول مەملەكەتتىڭ تاريحىنا, سول ەلدە قالىپتاسقان ساياسي مادەنيەتىنە بايلانىستى. قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى وڭ باعالايمىن جانە قولدايمىن. پرەزيدەنت ۇسىنعان وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە تەپە-تەڭدىك ورناۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ سانايمىن. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعانىنا سەنىمدىمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
