قالت-قۇلت ەتىپ ارەڭ جۇرەتىن قاريالار الماتىداعى 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار پاركى ىشىندەگى «ارداگەر» شاحمات كلۋبىنا كەلگەندە, جانىعىپ كەتەدى, تاقتا ۇستىندە جارق-جۇرق ەتىپ نايزاعاي ويناپ جاتقانداي. 64 تورلى شارشى تاقتا ۇستىندە يىقتارىن قومداپ, جانارلارى جارقىلداپ, بۋىرقانىپ ايقاسقا تۇسەدى.
ارعى-بەرگى شاحمات تاريحىندا ءوزىنىڭ دارا قولتاڭباسىمەن ەرەكشە ءىز قالدىرعان كۋبانىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى حوسە راۋل كاپابلانكا بار-جوعى ءتورت جاسىندا قالقيىپ تۇرىپ شاحماتشى اكەسىن ۇتقان. قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشى, ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى جانسايا ابدىمالىك بەس جاسىندا سايىسقا تۇسە باستادى.
بۇلار – كاسىبي شاحماتشىلار. بىراق وزگە سالادا جۇرسە دە عۇمىر بويى شاحماتپەن تىنىستاپ, شاحماتشىلاردى قولداپ كەلە جاتقان ءبىر جان بار. ول – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىسى امانتاي بولەكباەۆ. قازاق ەلىندە شاحماتتىڭ وركەندەۋىنە, جاس تالانتتاردىڭ وسۋىنە جاعداي جاساپ كەلە جاتقان اق جۇرەك, جومارت جان.
جاقىندا الماتىدا ايتۋلى شاحماتشىلار باسىن قوسقان ءداستۇرلى حالىقارالىق تۋرنير ءوتتى. قالالىق شاحماتشىلار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى امانتاي بولەكباەۆ جۇلدەسىنە ارنالعان بۇل حالىقارالىق تۋرنير قاشاندا تارتىسقا تولى. جارىسقا كورشى ەل گروسسمەيستەرلەرى دە ۇنەمى قۇلشىنا, بىلەك سىبانا جەتەدى. 15 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان جارىسقا ەل شاحماتشىلارى دا ۇلكەن ىقىلاسپەن قاتىسادى. تۋرنير جىلىنا ەكى رەت وتكىزىلەدى: كوكتەمدە جانە كۇزدە. جۇلدە قورى دا قوماقتى. باس جۇلدە – 225 مىڭ تەڭگە. ۇزدىك شىعاتىن 12 شاحماتشىعا تۇگەلدەي قارجىلاي جۇلدە تاعايىنداپتى. مۇنداي جومارت جاندى كورگەنىڭىز بار ما؟! تۋرنير تارتىسى شاحماتتىڭ 15 مينۋتتىك راپيد ءتۇرى بويىنشا ءوتتى. ءۇش كۇنگە سوزىلعان راپيد جارىسى. كۇنىنە ءۇش تۋردان. 60 شاحماتشى ىشىندە 9 گروسسمەيستەر! جارىس بەدەلىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. تايتالاستى تارتىستا وزا شاۋىپ بايگە العان – ورالدىق ازامات وتەعاليەۆ. توعىز تۋردان 8 ۇپاي جينادى. وزبەكستاندىق انتون فيليپوۆ 6,5 ۇپايمەن 2-ورىندا. الماتىلىق ازامات داۋرەنبەكوۆ تۋرا سونداي ۇپايمەن ءۇشىنشى ورىنعا تۇراقتادى.
ايەلدەر اراسىنان كوەففيتسيەنت ارقىلى شولپان جىلقايداروۆا 1-ورىنعا كوتەرىلدى. قورلان رىسباەۆا – ەكىنشى, كسەنيا بالاباەۆا ءۇشىنشى ورىندا. ءۇش شاحماتشىنىڭ دا ۇپايلارى بىردەي – 4,5.
ارداگەرلەر جۇلدەسى تاعى بار. باس جۇلدەگە ۆلاديمير يلينسكي يە بولدى – 5,5 ۇپاي. سابىر سىزدىقوۆ ەكىنشى, مارات پىرىمبەتوۆ ءۇشىنشى ورىندا. ەكەۋىندە دە 5 ۇپايدان.
وقۋشىلار اراسىنداعى جۇلدەنى رامازان جالماحانوۆ جەڭىپ الدى. 7-سىنىپ وقۋشىسى تالايدان جۇرت نازارىن اۋدارعان شاحماتشى.
راپيد جارىسى اياقتالعان سوڭ, كەلەسى كۇنى 50 شاحماتشى 3 مينۋتتىك بليتستەن «كۇمىس ساماۋىر» تۋرنيرىنە بىلەك سىبانا كىرىستى. ون ورىنعا جۇلدە تاعايىندالعان. باس جۇلدە – 150 مىڭ تەڭگە جانە «كۇمىس ساماۋىر». تۋرنير كەستەسىنىڭ ەڭ سوڭىنداعى ويىنشىعا دا جۇلدە تاعايىنداپتى – كۇمىس شاينەك.
سارت-سۇرت, سارت-سۇرت. قيمىلدارىنا كوز ىلەسپەيدى. ۋاقىت تىنىستى تارىلتىپ, بىتۋگە 1 سەكۋند قالعاندا سارت ەتكىزىپ شاحمات ساعاتى تۇيمەسىن باسىپ ۇلگەرەدى-اۋ. سەكەڭ ەتىپ 3 سەكۋندتى كورسەتىپ تۇرادى. ءار جۇرىسكە 2 سەكۋند قوسىلادى عوي. ءۇش سەكۋند گروسسمەيستەرلەر ءۇشىن تىنىس الاتىن مۇمكىندىك.
ۇلكەن شاحماتشىلار جۇزدەرىنەن قانداي قيىن ساتتە دە ابىرجۋدى اڭعارۋ قيىن. ۋاقىت تىقسىرىپ, تىپىرشىتقان ساتتە دە سالقىنقاندىلىقتارىن جوعالتپايدى, سەلت ەتپەيدى. مۇنى ءوزىمىز ويىنىن قاداعالاعان گروسسمەيستەر رينات جۇماباەۆتىڭ تارتىسىندا بايقادىق.
رينات وسىنىڭ الدىندا عانا وتكەن قازاق ەلى بىرىنشىلىگىنىڭ چەمپيونى. 19 جاسىندا گروسسمەيستەر بولعان جۇماباەۆ ەل نامىسىن ابىرويمەن قورعاپ كەلەدى.
اقىل-ويدىڭ قازىعى – عىلىم! سول عىلىمىڭىز – شاحمات. شاحماتتىڭ ءارى سپورت, ءارى ونەر, ءارى عىلىم ەكەنىن ورىستىڭ اسا دارىندى شاحماتشىسى, جەڭىلىپ كورمەگەن الەم چەمپيونى الەكساندر الەحين ايتىپ, دالەلدەپ كەتكەن. وسى ءبىر جولدى تاڭداعان تالاي اقىلدى قازاق جاستارى قازىر تولقىن-تولقىن بولىپ قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. از عانا جىلدىڭ ىشىندە تاۋ وزەنىندەي بۋىرقانىپ تالاي جاس الەم چەمپيونى بولدى. وتكەن كۇزدە عانا باتۋمي قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا 8 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىنان تاعى ءبىر تالانت جارق ەتتى. ايشا زاكىروۆا – الەم چەمپيونى!
سول جولعى 12 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى – ءبىزدىڭ ءبيبىسارا اساۋباەۆا. رەسەي ەلىنىڭ نامىسىن قورعادى. نەگە بۇلاي؟ باعالاي المادىق پا؟ ءبيبىسارا 11 تۋردا 10 ۇپاي جينادى, بىردە-ءبىر رەت ۇتىلمادى. اساۋباەۆا بەس دۇركىن الەم چەمپيونى! جات ەل نامىسىن قورعاعان جاس تالانت... وكىنىشتى-اق... مۇنداي تالانتتى رەسەي ەندى وڭايلىقپەن ۋىسىنان شىعارا قويماس.
50 شاحماتشى 25 جۇپ بولىپ تارتىسقا تۇسكەن 9 تۋردىڭ نايزاعايلى سايىسى دا زۋ ەتە ءتۇستى. «دەبيۋت» كلۋبىندا دامىلسىز سارتىلداعان ساعات ءتىلى دە توقتادى. باس جۇلدەگە تاعايىندالعان اقشالاي سىيلىق پەن «كۇمىس ساماۋىردى» ازامات وتەعاليەۆ ازۋلى قارسىلاستارى الدىنان جۇلىپ اكەتتى. ەكىنشى ورىندا ءانۋار يسماعامبەتوۆ. ءۇشىنشى جۇلدە رۋستام حۋسنيدينوۆ قانجىعاسىندا كەتتى. سوڭعى ەكەۋى دە گروسسمەيستەر.
وسى جارىستا ۇستەلگە بويى جەتپەگەندىكتەن اياعىن استىنا قايىرىپ وتىرىپ ويناعان توعىز جاسار ادەمى قۋانىشبەكقىزىنىڭ قادامى قۋانتتى. ويناعانىنا ءبىر جارىم جىل عانا بولعان ادەمى جەتپىسكە يەك ارتقان تاجىريبەلى سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر شاحماتشىنى دا تىپىر ەتكىزبەي ۇتقانىنا كۋا بولدىق. بۇل دا ەل شاحماتىنىڭ قارقىنىن, بولاشاق جانسايا ابدىمالىكتەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى.
ايتپاقشى, جانسايا بۇل جارىسقا قاتىسپادى. الەمدىك دوداعا دايىندالىپ ءجۇر. قازان ايىنىڭ باسىندا يتاليادا 20 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىندا الەم چەمپيوناتى باستالادى. جانسايا بالالار اراسىندا وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋدى 12 جاسىندا-اق قويعان. ول جاقتا جانساياعا قارسىلاس جوق. سول ورتادا ءجۇرىپ ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى بولدى. 14 جاسىندا گروسسمەيستەر! بولەكباەۆ وسى جانسايا سياقتى تالاي تالانتتى جاسقا كومەك قولىن سوزىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە رامازان جالماحانوۆ تا بار.
جانسايا دا وسى جارىستا تالاي ويناعان. تالاي تالانت وسى تۋرنيردە شىڭدالدى, قانات قاقتى.
جۇرت تاراۋعا بەت الدى. شاحماتشىلار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلعان امانتاي بولەكباەۆقا العىستارىن جاۋدىرىپ, دەنىنە ساۋلىق تىلەپ, قوشتاسىپ جاتىر.
– ەلىمنىڭ شاحماتى وركەندەسىن, بۇگىنگى جاستار قازاقتىڭ تالانتتى حالىق ەكەنىن دالەلدەسە ەكەن دەپ عۇمىر كەشىپ كەلەمىن, – دەدى ءبىر ءسات ويعا ءتۇسىپ. – شامام كەلگەنشە قولداۋمەن كەلەمىن. ءتورت كۇنگە سوزىلعان جارىسقا مىقتىلار تۇگەلگە جۋىق قاتىستى, قۋانىپ بارادى. وسىلاردىڭ قۋانعانىنا قاراپ, ەرەكشە شاتتىققا بولەنەم, قولتىعىما قانات بىتكەندەي بولادى.
امانتاي قۋانىش ۇلى ۇلدارىنىڭ دوڭگەلەتكەن شارۋالارى بار. ۇلدارى تاپقان-تايانعاندارىن تۋرنير توقتاپ قالماسا ەكەن دەپ اكە الاقانىنا سالادى. بالالارىنىڭ ادال سەزىمدەرى, اكە كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەيىك دەگەن اق پەيىلدەرى. ال ابەكەڭ بولسا, ولاردىڭ ماڭداي تەرىمەن جيناعان قارجىلارىن جارىس جۇلدەسىنە تىگۋمەن, تارىققان تالانتتاردى قولداۋعا جۇمساۋمەن كەلەدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, «ارداگەر» كلۋبىنداعى ونداعان ۇستەلدەردى, سولارعا جەتەرلىك بارلىق شاحمات فيگۋرالارىن ستانوكتاردا جوندىرتىپ دايىنداتقان دا وسى بولەكباەۆ. «ەلىمە, حالقىما نە جاقسىلىق جاسادىم؟!», دەگەن وي ساناڭدا ءجۇرسىن دەۋشى ەدى اكەسى قۋانىش. اكە ءسوزىن تۇمارداي تاعىپ, عۇمىر كەشىپ كەلەدى قايسار جان. نەتكەن قايسارلىق, نەتكەن جۇرەك!
الپامساداي جىگىت ەدى ءبىر كەزدە... قارۋلى ەكى جىگىت مۇگەدەكتەر ارباسىنداعى ابەكەڭدى تىك كوتەرىپ جايلى ماشيناعا وتىرعىزىپ جاتتى. ءتانى ساۋ, جانى مۇگەدەك قانشاما جان ءجۇر دەسەڭىزشى ارامىزدا...
زەينەل جەكەي ۇلى,
جۋرناليست
الماتى
