كەلىسىم الاڭى, اسىرەسە, تاڭ الدىندا ايرىقشا سۇلۋلانىپ كەتەدى. بۇل كەزدە شىعىس بەتتە شولپان جۇلدىز سونەدى. اسپان ارۋى ءوز سۇلۋلىعىن وسى الاڭعا بەرىپ بارا جاتقانداي. جۇلدىزداردىڭ ساۋلەسى الىستاعان سايىن الاڭ نۇرلانا تۇسەدى. پاريج ماڭگى وياۋ. پاريج كىرپىك ىلمەيدى. بۇل سۋرەتتى بۋنين تالاي رەت كوردى. بۇل الاڭعا كىم كەلىپ, كىم كەتپەگەن؟ مۇندا نە وتپەدى؟! مۇندا ماريا دە انتۋانەتتا حانشايىمنىڭ باسى الىندى. تەك حانشايىمنىڭ عانا ما؟ تاڭ الدىندا وسى جەردە ماريانىڭ ەلەسى جۇرەدى جانە ول تەك شىن سۇيگەندەرگە عانا كورىنەدى دەسە-ءدى. ءبىر كەزدەرى پاريج عاشىقتارى ازانمەن وسىندا توپتاسادى ەكەن. جەتەر. بۋنينگە ونىڭ ەشقايسىسى دا قىزىق ەمەس ەدى. ۇكىم وقىلىپ, الاڭنىڭ قاق ورتاسىندا اجال وشاعى اتالعان جەرگە كەلە جاتقاندا ماريا دە انتۋانەتتا اڭداۋسىزدا جەندەتتىڭ اياعىن باسىپ كەتەدى. «عافۋ ەتىڭىز, مسە, مەن بايقاماي قالدىم, – دەيدى نازىك ءۇندى حانشايىم بۇرىلىپ, – ءتاڭىرى جارىلقاسىن, كەشىرە كورىڭىز». جەندەت نە دەدى, ونى ەشكىم بىلمەيدى. ەندى ءبىر قاس-قاعىم ساتتەن سوڭ دۇنيەنى سۇلۋلىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن تاڭعالدىرعان تاڭعاجايىپ ايەلدىڭ باسى جەردە دومالاپ جاتتى... بۋنينگە حانشايىمنىڭ سوڭعى سوزدەرى قاتتى اسەر ەتەتىن. بىرەۋلەر بۇل ءسوزدى ايتقان ول ەمەس, اعىلشىن حانشايىمى اننا بولەين دەسە دە بۋنين مويىن بۇرعان جوق. ول سۇلۋلىقتى, تاككاپپارلىقتى, تازالىقتى جىرلاۋمەن ءوتتى. لاس, تۇرپايى, توپاس رەسەيدەن كەتۋىنە دە سول اسىل مۇراتتار سەبەپ بولدى. بۋنين ءۇشىن پاريج تۇك تە «نوتىع ءدام دە پاعي» ەمەس ەدى. ول ءۇشىن پاريج ەليسەي القابى, فانتەبلو, لۋۆر, سەنا كوپىرلەرى, التىن كۇمبەز اق شىركەۋلەر, سان جەتپەس رەستوراندار مەن كافەلەر, كلۋبتار مەن تەاترلار, سوسىن, ارينە, «نازىكتىگى سونشا, ءبىر جۇتىم سۋمەن جۇتسا بولارداي» (بەديل شايىر) قىپشا بەلدەردەن دە بۇرىن ماريا دە انتۋانەتتانىڭ اجال اۋزىندا تۇرىپ ايتقان الگى سوزدەرى بولاتىن. بالكىم, بۇل ويدان قۇراستىرىلعان ءافسانا شىعار. باسى كەسىلەتىن ايەلدىڭ نە ايتقانىن تىڭداپ تۇرعان كىم بار ەدى دەيسىز؟ مۇمكىن, راسىندا دا سولاي بولعان شىعار. بىراق, ونىڭ ەشقايسىسى دا ماڭىزدى ەمەس. اقىن وزىنە كەرەكتى الەمدى ءوزى جاساپ الادى. رەسمي بيلىك قۇرعان قۇرىلىمداردىڭ وعان كوبىنە ۇنامايتىنى دا سودان. ۇيدەن جالىقسا, بۋنين ىلعي دا كەلىسىم الاڭىنا تارتۋشى ەدى دەيدى زامانداستارى. ونىڭ ءومىرى وسى ەكى ارالىقتا ياكي پاريجدەن گراسس ايماعىنداعى اتاقتى «بەلۆەدەر» ۆيللاسىنا, كەرىسىنشە, گراسستان پاريجگە قاتىناۋمەن (كەلىسىم الاڭىنا) ءوتتى. ەسىل ءومىرى. 1920 جىلى پاريجدەگى جاك وففەنباح كوشەسىنەن شاعىنداۋ ءۇي ساتىپ الادى. بىراق ونى ءۇي دەپ قابىلداعان جوق. ونىڭ ءۇيى بۇكىل رەسەي بولاتىن.
قۇستىڭ ۇياسى بار,
جىرتقىشتىڭ ۇڭگىرى بار,
مەنىڭ نەم بار, نە تاپتىم
ەلدەن شىعىپ,
ولەكسەنىڭ كەبى بۇل ولگەن ءشىرىپ.
كۇندە ورالام جالعا العان پاتەرىمە,
كورگە كىرگەن سەكىلدى كوردەن شىعىپ.
ۇيىنە ورالاردا باياۋ شايقاعان ترامۆاي دوڭگەلەكتەرى دۇرسىلىنەن دە ول كەرەمەت ىرعاق پەن ادەمى ۇيلەسىمدەردى ەستىپ وتىرۋشى ەدى.
...تاكسيست, ءۇشىنشى نە ءتورتىنشى اتاسى الدە ەفيوپيا, الدە تۋنيستەن كەلگەن, كەرىك بىتىمدەس دەنەسىندە كەسىم ارتىق ەتى جوق سىپتىعىر قارا جىگىت بۋنين تۇرعان سول كوشەنى ۇزاق ىزدەپ تابا المادى. حەمينگۋەيدەن قالدى دەگەن ءبىر ءسوز بار. بالكىم, مۇنى ايتقان باسقا بىرەۋ بولار. مىقتىلار از با بۇل دۇنيەدە, سونىمەن, الگى مىقتى نە دەيدى؟ «دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭ دا ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن كاسىپ يەلەرى بولادى, ولار ءبىرىنشى كەزەكتە پوليتسەيلەر, سوسىن كوشە جەزوكشەلەرى مەن دەپۋتتاتتار جانە تاكسيستەر. وسىلاردىڭ بارىنە ورتاق نە قاسيەت بارىن ايتايىن با, ول قاتىگەزدىك. ولار ەشكىمدى ايامايدى». ءوز باسىم مۇنىڭ دۇرىس, بۇرىستىعىنا تورەلىك ايتا المايمىن.
مەنىڭ تىزگىنشىمنىڭ كارتاسى دا, ناۆيگاتورلىق جۇيەسى دە كومەك ەتپەدى. بىرەۋلەرگە تەلەفونداپ كورىپ ەدى, ولار دا ەستىمەگەن بولىپ شىقتى. اقىرى مەنەن قالاي قۇتىلۋدىڭ امالىن ويلاي باستاعان بولۋى كەرەك, ەڭسەرىلە بۇرىلىپ «سىزگە ورىس كەرەك پە؟» دەپ سۇرادى. «ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسىنىڭ ءۇيى!» دەپ ەدىم, ول بۋلون ورمانىنا جاقىن قايداعى ءبىر ناتاشا, ليۋبالاردىڭ ءۇيىن بىلەتىنىن ايتتى. ورىستىڭ ناتاشاسىن بۇگىندە الەم بىلەدى. مەن ء«بۋنيننىڭ ءۇيىن تاپ!» دەيمىن تاقىمداپ. اۋەلى «بۋنين دەگەندى ەستىسەم قۇلاعىم كەرەڭ بولسىن!» دەپ اشۋلاندى, سوسىن مۇنىسىمەن مەنى جۇيكەلەتە الماسىن ءبىلىپ ورىستاردى جامانداي جونەلدى. مۇنىسى دا اسەر ەتپەگەن سوڭ, اياق استىنان پاتريوت بولىپ, «پاعلەي فعانسەي!» («فرانتسۋزشا سويلەڭىز!») دەپ ءرۋلدى توپەلەگەننەن-اق, باستاعاننان جولىم بولمايتىنىن سەزدىم. ءبۋنيننىڭ «قاسيەتتى دۇيسەنبى» دەيتۇعىن ليريكالىق اڭگىمەسىندەگى تۇنگى ماسكەۋدە گريبوەدوۆتىڭ ءۇيىن ىزدەيتىن ەكى عاشىقتىڭ كورگەن ھيكىمەتى سەكىلدى وقيعا بولدى بۇل دا ءبىر. اقىرى تىزگىنشىدەن جاقىن جەردەگى پوەزد ستانساسىنا جەتكىزىپ سالۋىن ءوتىنىپ ەدىم, قاي باعىتقا جۇرەسىز دەپ سۇرادى. «سەنت جەنەۆە دە ءبۋا!». باقىتىما وراي, تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جانىندا ءجۇر ەكەنبىز. «وففەنباح, وففەنباح!» دەپ قارىنعا جابىسقان تالاقتاي ايىرىلماي قويعان «ورىستان» قۇتىلعانىنا قۋانعان قارا بالا ءاپ-ساتتە الىپ مەگاپوليستىڭ اعىن الەمىنە ءسىڭىپ جوعالدى. كەتەرىندە جولاقىسىنا قوسا قازاقتىڭ اي تاڭبالى سۋۆەنير ايبالتاسىن ۇستاتتىم. ء«سىز مۇسىلمانسىز با, ورىس ەمەس ەكەنسىز عوي؟ ماشاللاھ!», – دەپ تاڭقالا سۇرادى ول.
مىنە, مىناۋ سول سەن جەنەۋە دە ءبۋا. كىشكەنە قالاشىق. ەۋروپادا مۇنداي كەنتتەر وتە كوپ. ەرەكشە بىردەڭەسىن بايقاي قويۋ قيىن. مۇندا ونورە دە بالزاكتىڭ باي كىتاپحاناسى, بۇكىل فرانتسياعا ءمالىم حايۋاناتتار پاركى بارىن وقىعانمىن. مەنىڭ باعىتىم ورىس مازارستانى. وندا بۋنين جەرلەنگەن.
بۇرىن مەن ءبۋنيننىڭ قابىرىن العاش كورگەن ادام قانداي كۇيدە بولادى ەكەن دەپ ويلايتىنمىن. مىنە, مەن وتە قاراپايىم اق ءمارمار قۇلپىتاستىڭ جانىندا تۇرمىن. شاعىن عانا بەيىت. ەشقانداي الەمىش-كۇلەمىشسىز. وسى ءبىر ۇلتاراقتاي عانا جەردە بۇكىل الەمدى اۋزىنا قاراتقان الىپ جازۋشى جاتىر. قازاق ايتادى «دۇنيە جالعان» دەپ.
«جاڭا جەرلەر, جاسىل كولدەر شاقىرادى قول بۇلعاپ» (تۇمانباي مولداعاليەۆ), بۇرىن كەلمەگەن جەرىڭىزدى مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك ارالاپ, تەرەڭىرەك بىلگىڭىز كەلەتىنى تۇسىنىكتى. تەاتر, مۋزەي, تاريحي ورىندار, كىتاپحانا, ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا ەكىنىڭ ءبىرى بارادى, ال ەندى جاڭا جەردەگى كونە بەيىتتەردى ارالاۋدى ۇناتاسىز با؟ ءيا دەسەڭىز, مەن ءسىزدىڭ دوسىڭىزبىن. مەن مۇنىڭ نە ەكەنىن, العاش قالاي ادەتكە اينالعانىن, كىمنەن, نە ءۇشىن ۇيرەنگەنىمدى, ونى ايتاسىز, مۇنىڭ قانداي قاسيەت ەكەنىن دە ايتا المايمىن, بىراق كونە مازارلاردا ءبىر تىلسىم كۇش بارىن انىق بىلەمىن. مولادان قورقۋدىڭ كەرەگى جوق.
ورىستىڭ تالاي جايساڭدارى مەن قاسقالارى ماڭگى ورنىن تاپقان ەسكى قورىم. كونە شىركەۋدىڭ كۇمبەزى الىستان كورىنبەيدى, كۇنگە شاعىلىسىپ جالتىرامايدى, قوڭىراۋى كۇمبىرلەمەيدى. تىپ-تىنىش. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ەسكى ءبىر ءسوزى «شەڭگەل دە ءوز جەرىندە گۇلدەسىن» دەيدى. ءبىر كەزدەرى نوقتاعا باسى سىيماعان تالاي اساۋدىڭ اقىرعى مەكەنى قۇلاققا ۇرعان تاناداي جىم-جىرت. اتاعى جەر جارعان بەكزادالار, ءماشھۇر ديناستيالاردىڭ وكىلدەرى, گەنەرالدار, ارتيستەر, جازۋشىلار, ۇكىمەت ادامدارى... سوسىن, ارينە, «ايتاققا ەرىپ ايدالاعا لاققان بايعۇستار».
«قازاق پەن نوعاي ايىرىلدى, قازاق سارتقا قايىرىلدى» دەيتىن زاماننان تانىس اتاقتى نوعاي ۇلىسىنىڭ ءجۇسىپ مىرزاسىنان تارايتىن كنياز يۋسۋپوۆتاردىڭ قورىمى ەرەكشە سالتاناتتى. زاتى باشقۇرت, داڭقتى ءبيشى ر.نۇريەۆ وسىندا جەرلەنىپتى.
وسىنداي مارقاسقالاردىڭ اراسىندا كەيبىر زامانداستارى كەكەتىپ ايتاتىنداي «نەبارى ءتورت سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار بۋنين» جاتىر. ءيا, اتاعى الەمگە ايان سانكت-پەتەربۋرگ اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى بولىپ سايلانعان بۋنين. عۇلاما بۋنين. ونىڭ گيمنازيادا بار بولعانى ءتورت-اق جىل وقىعانى راس. قالعان ءبىلىمنىڭ ءبارىن, جوق ولاي ەمەس, قالعان ۇشان-تەڭىز ءبىلىمنىڭ ءبارىن ءوز بەتىمەن ۇيرەندى. تاريحشىلار ءبىلىم الۋدا يۋلي دەگەن اعاسىنىڭ كوپ كومەگى تيگەنىن ايتادى. ول فرانتسۋز, اعىلشىن, كونە گرەك, نەمىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەردى. اراب تىلىنە قىزىقتى. ونىڭ شىعارمالارىنان چەحوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى سياقتى بىرنەشە شەتەل ءتىلىن بىلەتىن ادامداردى كوپ كەزدەستىرەتىنىڭىز سودان بولار.
قايدا جۇرسەك تە قازاق ىزدەي جۇرەتىنىمىز بار عوي, ء«تىلسىز قالانى» ارالاپ كەلە جاتىپ مىنا ءبىر بەيىتتى كوردىم. نيكولاي بايتۋعانوۆ. بايتۋعان دەگەن ورىس بولمايتىنى راس قوي. بالكىم, قازاق شىعار. كىم ءبىلسىن, كەشەگى بوسقان ەلمەن بىرگە شەتكە كەتكەن بەيباقتىڭ ءبىرى بولار, بالكىم قازاقستاندا تۋىستارى بار شىعار... قۇلپىتاسىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم.
مەندە ابايدىڭ ەرتەرەكتە شاعىن فورماتتا شىققان كىشكەنتاي ءبىر كىتابى بار, شەت ەلدەرگە شىقسام الا كەتەمىن. بەيىت باسىندا سول كىتاپتان اباي 1893 جىلى اۋدارعان «قورقىتپا مەنى داۋىلدان» اتتى ولەڭىن وقىدىم. ءسويتىپ, كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ءبىر ءىس ءبىتتى. مەنىڭ بۋنينگە وقىعان دۇعام وسى بولدى.
«داريانىڭ جارعا سوققان تولقىنىنداي» (بالۋان شولاق) جاستىق شاقتا ادام قايدا بارمايدى, قاي قيىردى كەزبەيدى؟ ال ەندى ەسەيگەن كەزدە ەلدەن كەتۋدىڭ قيىندىعىن تەك باستان كەشكەن عانا بىلەدى, قالعانى بوس ءسوز. ەلدەن كەتكەننىڭ ءبارىن ساتقىن دەپ كورسەتۋ رەسمي يدەولوگيانىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى. ال انىعىندا نەگە كەتتى, كىم ءۇشىن كەتتى – ول تۋرالى ايتىلمايدى. مەن شەت ەلدەردە تۋعان جەرىنەن الىستا بوي تاسالاپ جۇرگەن تالاي مىسكىندەرمەن كەزدەستىم. قاي-قايسىسى دا ءومىرىمىز جاقسى دەمەيدى. جاقسى دەيتىن توپتار بار. كەشىرىڭىز, توپتار ەمەس, توپ بار. ونىڭ ءجونى باسقا. ولار ءۇشىن قاسيەتتى ەشتەڭە جوق. بۋنين سەكىلدىلەر جىلاپ وتىرىپ ايتاتىن اڭگىمەنى كون بەت ۇياتسىزدىقپەن قىلجاققا, اجۋاعا, مازاققا اينالدىرىپ, ك ۇلىپ وتىرادى. تاعى ءبىر توپ شەت ەلگە كەتكەن ايەلدەر. مەن وسىلاردى ەش تۇسىنە المايمىن. گەرمانيادا,فرانكفۋرت شاھارىندا اكەسىنەن ۇلكەن شالعا تيگەن تالاي قازاق قىزىن كوردىم. يتاليادا, پومپەيگە تاقاۋ ءبىر قىستاقتاعى فەرمەرگە ءتيىپ, ەسەكپەن اتىزعا سۋ تاسىپ جۇرگەن قارىنداسىمىز مەنىڭ قازاق ەكەنىمدى ءبىلىپ تۇرا قاشتى. الماتىعا بوسقىن بولىپ كەلگەن نيگەريالىققا ءتيىپ, جىل ارالاتىپ قارا دومالاق بالالاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شۇبىرتىپ وتىرعان اينۇر ەسىمدى قارىنداسىمىزبەن بولعان اڭگىمەدە ءسوزدىڭ ءبىر باسىن قالجىڭعا جىعىپ, «قاراعىم-اۋ, قازاقستانعا ەرتەڭ كىم يە بولادى, قارا بالا قازاقتا دا بار ەمەس پە؟» دەگەنمىن, «مەن ۇلتشىلدارمەن سويلەسپەيمىن!» دەگەن جاۋاپ الدىم. فاشيست دەمەگەنىنە شۇكىر. الگىنىڭ اكەسى مەن شەشەسى ەكى جاقتان اتويلاي شاۋىپ قىزىنىڭ قىلىعىن ماقۇلداپ, مەنى ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستادى. شەكىلدەۋىگىن شاعىپ «كۇيەۋ بالامىز» تۇر ءبىر شەتتە. «قاي جەڭگەنىڭ مەنىكى» دەگەندەي ميىقتان ك ۇلىپ قويادى. ەرتەڭىنە اشۋى باسىلدى بىلەم, الگى قىز مەنى ارنايى ىزدەپ كەلىپ, اڭگىمەسىن ايتتى: «نەگرگە ءتيدىڭ دەپ كۇستانالايتىن تەك ءسىز ەمەس, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن, – العاشىندا اكەم قارسى بولدى, شەشەم «كىمگە تيسەڭ وعان تي, تەك جىلاماي جۇرسەڭ بولدى» دەدى. شەشەم رۇقسات بەرگەن سوڭ شىقتىم! شەشەنى تىڭداماسام كىم بولعانىم؟». امەريكادا, كاليفورنيانىڭ توررانسە قالاسىنداعى شاعىن دۇكەندە ءبالىش ساتىپ تۇراتىن بيبىگۇل دەگەن قازاق قىزىنىڭ كۇيەۋى وزىنەن وتىز جاس ۇلكەن اتان تۇيەدەي الىپ نەگر قازاقستاننىڭ قايدا ەكەنىن دە بىلمەيدى. وعان قازاقستاننىڭ نەگە كەرەگى بار؟
افريكانىڭ قارعا ميىن قايناتار ىستىعىندا قارا بالاسىن جەتەكتەپ جالاڭاياق كەلە جاتقان قازاق قىزىن كورىپ, اڭگىمەلەسكەنىم بار, ول ومىرىنە رازى. قازاقستانداعى احۋالدارعا تۇك تە قىزىقپايدى. ولاردى ايتپاعاندا, كورشى ورىس, تاجىك, تۇرىكپەن, وزبەك, قىرعىزعا تيگەن قازاق قىزدارى دا توركىنىنەن گورى, كوبىنەسە, تۇسكەن جەرىنىڭ جوعىن كوبىرەك جوقتايدى. بارعان جەرىنە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭۋدى ويلايتىن بولار. قازاقستاننىڭ كەيبىر تەلەكانالدارىندا وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىنا كۇيەۋگە تيگەن قارىنداستارىمىز تۋرالى ارنايى حابارلار جۇيەلى تۇردە ەفيرگە شىعىپ كەلەدى. قازاق اندەرى تۇسىرىلگەن جەكەلەگەن كليپتەردىڭ كوبىندە قازاق قىزىنىڭ كۇيەۋى باسقا ۇلت وكىلى بولادى. ماقسات نە سوندا؟
ەرەۆانداعى قازاقستان ەلشىلىگى الدىندا جولىققان قازاق ايەلى ءالى ەسىمدە. اقمولا جاقتىڭ قىزى كورىنەدى. بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن قازاقستانعا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ءبىر ارميان ەتىكشىگە تۇرمىسقا شىعادى. قازاقشانى الدەقاشان ۇمىتقان. حريستيان دىنىنە قالاي, قاشان وتكەنىن جىر عىپ ايتادى. جەكسەنبى سايىن شىركەۋدەن قالمايدى. ەلشىلىككە ەدەن سىپىرۋشى بولىپ ورنالاسقىسى كەلەدى ەكەن. جاردەم سۇرايدى. «ەلگە بارمايمىن, ول جاق سۋىق» دەيدى. قىتايعا ايەل بولعان قازاق قىزدارىنىڭ سانى جىل ساناپ اسىپ كەلەدى. اسىرەسە, اقتوبە وبلىسى مەن اتىراۋ ايماقتارىنىڭ قىزدارى شەتەلدىكتەرگە كوپ شىعادى. بۇل رەسمي مالىمەتتەردەن الىنعان دەرەكتەر.
«قازاقستان بىزگە جاردەم بەرۋى كەرەك قوي» دەگەن قازاق قىزىن سويلەتكىم كەلىپ (تاجىكتىڭ ايەلى) «ول نەگە سەندەرگە كومەكتەسۋى كەرەك؟» دەپ ادەيى سۇراعانىم بار. ۇندەمەيدى. قازاقستاننان الۋعا كەرەك. قازاقستان بارىنە بەرۋ كەرەك. قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆتىڭ شەشەسى (قازاق قىزى, البەتتە) توركىنى تاياق تاستام جەردە تۇرسا دا قازاقشا سويلەۋدى ۇمىتقان, ومىردەن ءوزىن قىرعىز سەزىنىپ ءوتتى. قازاق ايەلدەرىنە بايلانىستى كوكەيدە جۇرگەن كوپ ماسەلە بار. ەرتەرەكتە ءبىر ينتەرنەت سايتىنان «كوبىنە ولار (قازاق ايەلدەرى) ىشتەي وزدەرىن وزگەلەردەن كەم سەزىنەدى, ادەمى ەمەسپىز دەپ ويلايدى. ەرتە بويانا باستايتىنى دا سودان. بويانبايتىن قازاق ايەلىن سيرەك كورەسىز. شەت ەلدە, اسىرەسە, ەۋروپادا, امەريكادا بويانعان ايەلدى دۇرىس تۇسىنبەۋى مۇمكىن. قازاق قىزدارى اتا-انادان ەشقانداي شەكتەۋ-شەگەرۋ كورمەي وسەدى, ولاردا مۇسىلمان حالىقتارىنا ءتان قىسىلۋ, قىمتىرىلۋ اتىمەن جوق. جانە وزدەرى بۇل قىلىقتارىن وزىق ەلدەرگە ءتان ابزال قاسيەتتەر دەپ ەسەپتەيدى. كورشى ازيالىقتار ولاردى «كاپىر قازاق» دەپ اتايدى» دەگەن سىڭارجاق, قىجىرتپا پىكىر وقىعانىم بار. ارينە, نامىسىڭ كەلەدى. بىراق قالاي دەسەك تە, قازاق ايەلى دەگەن سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان ءبىردى-ەكىلى تۇسىنىكسىز تومەن ەتەكتىلەر ەمەس, قازاق ايەلى دەگەن كەشەگى قىز جىبەك, دومالاق ەنە, ايمان-شولپان, اقىن سارا, ءاليا مەن مانشۇك, حيۋاز اپاي مەن فاريزا, روزا مەن بيبىگۇل, ءيا, ءتىزىمدى سوزا بەرۋگە بولادى. مۇقاعالي ايتپاقشى, «قايران ءبىزدىڭ شەشەلەر اردى ويلاعان!». اردى ويلاعان انالارىمىزدان ازعان-توزعان الدەكىمدەر ساداعا كەتسىن.
بۋنين ورىس ەلىنە ۇلتشىل قالامگەر رەتىندە قىمبات. ول ورىس ايەلدەرى تۋرالى كوپ جازدى. ۇلتتىڭ التىن دىڭگەگى ايەلدەر ەكەنىن ءومىر-باقي ايتۋمەن ءوتتى. ول «فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ ەڭ ۇلى شىعارماسى دەپ قاي تۋىندىنى ايتار ەدىڭىز؟» دەگەن ساۋالعا: ء«تاڭىرىم-اۋ, سونداي دا ساۋال بولا ما ەكەن, البەتتە, گي دە موپاسساننىڭ «اقتومپىشى» («پىشكا») دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەدى.
ونىڭ از جازعانى دا راس. اناداي تالانتى, اناداي تالعامى, اقىرى سوڭىندا اناداي كىدى مىنەزى بار ادام كوپ جازا دا الماس ەدى. ول ارنايى بايگەلەرگە عانا قاتىساتىن اسىل تۇقىمدى ارابى ارعىماق سەكىلدى ەدى, سونىڭ ءۇشىن توي-تومالاقتان قالماي, توبىر اراسىندا شاڭ توزاڭعا وكپەسى ءوشىپ, قالاي دا الىپ قالۋعا, الىپ قالا الماسا شالىپ قالۋعا داعدىلانعان توبان اياق, توقپاق جال گوركيلەردى تۇسىنە المادى, بالكىم تۇسىنگىسى كەلمەگەن دە شىعار.
ونىڭ دوستارى از ەدى دەيدى. بۇعان ابدەن سەنۋگە بولادى. اناداي تالانتى, اناداي تالعامى بار ادامنىڭ دوسى كوپ بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ول ماڭىنا كوپ ەشكىمدى جۋىتپادى. ونىڭ جالعىزدىعى ءوزى تاڭداپ العان جالعىزدىق بولاتىن. بۇل ءۇشىن ول ەشكىمدى كىنالاعان جوق. نەسىنە كىنالايدى؟ ءتىپتى, وزىمەن بىرگە شەت ەل اسىپ كەتكەن قالامگەرلەرمەن دە ارالاسا المايدى. «ادەمى باستالعان وتىرىستار, ادەتتە ۇزاماي ايقاي-شۋ, ەرەگەسپەن اياقتالاتىن. شىنىن ايتقاندا, شىرىق بۇزىپ, كەرمالداسۋدى باستايتىن كوبىنەسە بۋنين ەدى» دەپ ەسكە الادى زامانداستارى. الەكسەي تولستويدى «ول تۇك تە گراف ەمەس, كادىمگى الاياقتىڭ ءوزى, ادامگەرشىلىك دەگەننەن جۇرداي, پرينتسيپ دەگەننەن مۇلدە ادا, ارىنىڭ جوقتىعىنان گورى, قارىنىنىڭ توقتىعىن عانا ويلايتىن الباستى» دەپ تىلدەسە, جىك-جاپپار بولىپ الدىندا قۇرداي جورعالايتىن گوركيدى «ال مىنا گوركي دەگەنى قارا تابان قۇل مەن كۇڭنەن تۋعان نەمە, قىسقاسى, تەگى جالشىماعان ناعىز ءيتتىڭ بالاسى» دەپ جازدى, ەسەنيندى «كۇنى بىتكەن ماسكۇنەم», ماياكوۆسكيدى «بەيشارادان سورلى تۋادى» دەپ كۇستانالايدى.
(جالعاسى بار)
ەسەنعالي راۋشانوۆ
