«ۇرەيلى قازاقتار»
قازىرگى تاڭدا ەلىمىز شەكاراسىنان تىس جەردە 5 ملن قانداسىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە 1 ميلليوننان استام قازاق كورشى رەسەي تەرريتورياسىندا. وسىلاردىڭ ءبىر پاراسى – رەسەي فەدەراتسياسى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋست-كان اۋدانى (كان-ووزى) شارعى اۋىلىنىڭ قازاقتارى. شارعى ەلدى مەكەنىنىڭ ورىسشا اتاۋى – چەرنىي انۋي.
بۇل ولكەدە قازاقتار قالاي پايدا بولدى؟ ارينە, بۇل سۇراق ءبىزدى دە قىزىقتىرماي قويمادى. وتكەن كۇزدە شارعىلىق قانداستارعا ارنايى ات باسىن بۇردىق. باردىق, كوردىك, تاعدىر-تاريحىنا نازار اۋداردىق...
شارعى قازاقتارى تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ جاساعان عالىم رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەتنوگرافيا سەكتورىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ي.ۆ.وكتيابرسكايا حانىم. وسى كىسىنىڭ 2005 جىلى نوۆوسىبىردە جارىق كورگەن «كرەششەنىە كازاحي التايا. كونفەسسيونالنىي فاكتور ۆ ەتنيچەسكوي يستوري ءحىح-حح ۆەكوۆ» اتتى ەڭبەگىندە انۋي وزەنىنىڭ بويىنداعى شارعى جەرىنە قازاقتار ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ياعني 1760-70 جىلدارى قونىستانعانى جايلى ايتىلىپتى. سول سياقتى, 1990-شى جىلداردىڭ سوڭىندا رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىمشەسى فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىعان جاس عالىم تيمۋر كوزىرەۆتىڭ 1997 جىلى «شالقار» گازەتىندە جارىق كورگەن «تۇراتى قازاقتارى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى بار. وسىنداعى دەرەكتە – شارعى وڭىرىنە قازاقتار قونىستانعانىنا 250 جىلدان استى دەلىنگەن.
جوعارىداعى قۇجاتتار شارعى قازاقتارىنىڭ قونىستانۋ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتسە, جەرگىلىكتى قانداستارىمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا, سوناۋ ەرتە كەزدە ءبىر جىگىت كوڭىلى جاراسقان قىزدى ايتتىرىپ قويعان جەرىنەن الىپ قاشىپ, وسىندا كەلىپ تىعىلعان-مىس. بۇلاردىڭ سوڭىنان ۇلىقتاردان ءجابىر كورگەن نەمەسە بارىمتا-سىرىمتاعا بايلانىسىپ ەلدەن قاشقان, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا پاتشا ۇكىمىنە قارسى كەلىپ جاندارالدىڭ كارىنە ۇشىراعان قازاقتار كەلىپ قوسىلىپ, ۋاقىت وتە كەلە ءبىر قاۋىم ەلگە اينالعان. اكىمشىلىك جاعىنان تومسك گۋبەرنياسى بيسك ۋەزىنە قاراعان.
بۇل قازاقتار وتە ءبىر شۇرايلى قونىسقا يەلىك ەتكەندىكتەن, ءارى پاتشالىق رەسەي ساياساتىنا قارسىلىق تانىتۋشى ادامدار توبىنان بولعاندىقتان ورىستىڭ بارلاۋشى-ساياحاتشىلارىنىڭ (ف.م.كراەۆ, گ.و.وسسوۆسكي, س.پ.زۆياگين, ن.ۆ.توماشكەۆيچ ت.ب.) نازارىندا بولعان. ويتكەنى, بۇل باتىر قازاقتار ماڭايىنداعى قالماق-حاكاس تەكتەستەردى قويداي ورگىزىپ, قوزىداي جۋساتاتىن بولعان. ءتىپتى كەيبىر جازبالاردان انۋي بويىندا «ۇرەيلى قازاقتار» ءومىر سۇرەتىنى جايلى دەرەكتى كورۋگە بولادى.
قازىردىڭ وزىندە شارعىلىقتاردىڭ بويىنان بايىرعى باتىر اتالارىنىڭ مىنەزىن اڭعارۋعا بولادى. ءبىز جولىقتىرعان ءبىر قاريا بالا كۇنىندەگى حيكايالارىن ايتىپ ەدى راسىندا ادام تاڭدانارلىق ەرلىككە تولى ەكەن.
شوقىندىرۋ ناۋقانى
تاريح ءۇشىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار: پاتشالىق رەسەي ءوز وتارىنداعى حالىقتاردى شوقىندىرۋ ءىسى قولعا الىپ, 1719 جىلى سەنات بۇراتانالاردى شوقىندىرۋ ارقىلى ورىسقا اينالدىرۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دارەجەدە كۇن تارتىبىنە قويدى. ءسويتىپ, 1731 جىلى سەناتتىڭ قاسىنان «شوقىندىرۋ كەڭسەسى» قۇرىلىپ, 1846 جىلى قازان قالاسىندا رۋحانيات (دۋحوۆنىي) اكادەمياسى اشىلدى. 1861 جىلى اكادەميانىڭ «مۇسىلمانشىلىققا قارسى كۇرەس» كافەدراسى پايدا بولدى. 1864 جىلى 20-جەلتوقسان كۇنى ءسىبىر قازاقتارى اسكەري گۋبەرناتورى تاراپىنان باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنا «قازاقتار اراسىنا حريستيان ءدىنىن تاراتۋ جايى» دەيتىن قۇپيا جوسپار ۇسىنىلدى. 1865 جىلى ناۋرىز ايىندا ءى الەكساندر پاتشا قازاقتاردى شوقىندىرۋ ءھام ورىستاندىرۋ قۇجاتىنا قول قويدى. بۇل قۇجات بويىنشا شوقىندىرۋ جانە ورىستاندىرۋ ءىسى اسىقپاي جۇيەلى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس بولدى.
وسى شوقىندىرۋ ارەكەتى ەڭ اۋەلى شارعىدا شالقىپ جاتقان قازاقتاردى شارپىدى. وسى ماقساتتا شوقىندىرۋدىڭ «التاي ميسسياسى» قۇرىلىپ, ورتالىعى رەتىندە بيسك قالاسى تاڭدالدى. ءسويتىپ, 1870 جىلداردان باستاپ شارعىنىڭ قازاقتارىن شوقىندىرۋ ءىسى قارقىندى جۇرگىزىلدى.
حح عاسىر باسىندا حالىقتىڭ كوز-قۇلاعى سانالعان «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى №235 سانىندا تومسك گۋبەرنياسى, بيسك ۋەزى, شارعى اۋىلىندا تۇراتىن يۆان سەمەنوۆيچ كۋسكوۆ دەگەن قازاق (قازاقشا اتى-ءجونى – ساعىندىق تۇياق ۇلى) ماقالاسى جاريالانعان. وندا: ء«بىز 100 ۇيدەن استام قازاق بارمىز. اتا-بابامىز ورىسقا كىرىپتار بولىپ شوقىنىپ كەتتى» دەپ مۇڭىن شاعىپ بارشا قازاققا حات جولداپتى (مامبەت قويگەلديەۆ. الاش قوزعالىسى. الماتى, «سانات», 1995 ج. 76-ب).
جوعارىداعى التاي ميسسياسى نەگىزىندە 1882 جىلى سەمەي وبلىسىندا قازاقتاردى شوقىندىراتىن «قازاق ميسسياسى» قۇرىلىپ, يامىشەۆكا (تۇزقالا) بەكىنىسىندە جۇمىسىن جۇرگىزگەن. وسى ىسكە شارعىلىق اعايىنداردى تارتقانى بايقالدى. قالاي دەسەك تە قازاق تاريحىندا العاشقى شوقىنعان باۋىرلارىمىز وسىلار بولعانى انىق.
شارعى قازاقتارىنىڭ ءدىني احۋالىن ۇزاق جىل زەرتتەگەن ي.ۆ.وكتيابرسكايا حانىم مىنا ءبىر قىزىق دەرەكتى كەلتىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا قازاقتار حريستيان ءدىنىنىڭ نەگىزى يكوندارعا ءبىر سىيىنىپ الىپ, ارتىنان قولىن جايىپ وزدەرى بىلەتىن ايات-دۇعالاردى وقىپ, تاڭىردەن قازاقشا مەدەت تىلەيتىن بولعان. وسىعان قاراعاندا مۇنداعى قانداستارىمىز قوس ءدىندى قويىرتپاق قۇلشىلىقتى بولعان ءتارىزدى (سۋرەتتە). جالپى رەسەيلىك شوقىندىرۋ ساياساتىنىڭ ۇستانىمى – جات دىندەگىلەر حريستياندى قابىلداعان جاعدايدا ولاردىڭ اتى-ءجونىن ورىسشالاۋ بولاتىن. بۇل ءۇردىس شارعىدا تولىق جۇزەگە استى دەۋگە بولادى. قازىرگى تاڭنىڭ وزىندە بۇل قانداستاردىڭ قۇجاتتىق اتى-ءجونى نەگىزىنەن ورىسشا.
شارعىلىق قازاقتاردىڭ ءبىرلى-جارىمى بولماسا, تۇگەلدەي شوقىنباعان سىڭايلى. قارسىلىق تانىتقاندار كوپ بولعان. ياعني, شوقىنعىسى كەلمەگەندەر شارعىدان ءتۇپ قوپارىلىپ كوشكەن. ولار تىم ۇزاپ كەتپەي قوزىكوش جەرگە قوستارىن تىگىپ, جاڭادان تاعى قازاق اۋىلىنىڭ ىرگەسىن قالاعان. ول قازىرگى تۇراتى اۋىلى. وسىندا ولار تىرلىگىن تۇزەپ ءۇيىر-ءۇيىر جىلقالارىن كۇزەپ كۇللى تومسك گۋبەرنياسىن قىمىزبەن قانىمداپ وتىرعان. تومسك ارحيۆتەرىندە بۇلاردىڭ قىمىزى جايلى جاقسى مالىمەتتەر ساقتالعان.
1900 جىلى ن.ۆ.توميشكەۆيچ تۇسىرگەن.
ءحىح اياعىندا تۇسىرگەن. تۇراتىنىڭ قىمىزشى قازاقتارى
حح عاسىردىڭ باسى. شارعى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى
قازاق اۆتونومياسىنا ارتىلعان ءۇمىت
رەسەيدەگى پاتشالىق بيلىكتىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, قابىرعاسى قاقىراعان 1917 جىلدارى بۇرىنعى بودان حالىقتار ەركىندىككە ۇمتىلدى. وسىلاردىڭ قاتارىندا قازاق وقىعاندارى دا ەل بولۋدىڭ قامىن كۇيتەپ, 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان ارالىعىندا ورىنبوردا جالپى قازاق سەزىن شاقىرادى. جيىنعا ساماركاند وبلىسى مەن التاي گۋبەرنياسى (بۇل گۋبەرنيا 1917 جىلى تومسك گۋب. ءبولىنىپ جاڭادان قۇرىلعان) اتىنان – 58 وكىل, ءار ءتۇرلى قازاق ۇيىمدارىنان – 8 وكىل, ارنايى شاقىرۋمەن – 15 ادام, بارلىعى – 81 ادام قاتىسقانى جايلى تاريحتان جاقسى بىلەمىز.
وسىنداعى مارتەبەلى جيىندا شارعىلىق وكىلدەر اتىنان ءسوز العان ساعادات شاعيماردانوۆ دەگەن ازامات التاي گۋبەرنياسى بيسك ۋەزىنە قاراستى قازاقتاردى قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا الۋ جايلى ۇسىنىس ايتىپ, ونىسى ءبىراۋىزدان ماقۇلدانعان كورىنەدى.
جالپى قازاق سەزى قۇجاتى
ءسويتىپ, قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا – بوكەي ورداسى, ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, فەرعانا, سامارحاند وبلىستارى, امۋداريا, زاكاسپي وبلىستارىنداعى قازاق ۋەزدەرىمەن قاتار التاي گۋبەرنياسىنداعى شارعىلىق قازاقتار دا كىرگەن.
بۇل دەرەكتەن ءبىز شارعىلىق اعايىنداردىڭ ۇلت ماسەلەسىندە قىراعىلىق تانىتىپ, سوناۋ يتارقاسى قيانداعى التايدان التى مىڭ شاقىرىمدىق جول ورىنبورعا كەلىپ, جيىنعا قاتىسىپ, وزدەرىن ءبۇتىن قازاقتىڭ قۇرامىنان ورىن الۋعا دەگەن تالپىنىسىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق كەڭەس ۇكىمەتى ورناۋىنا بايلانىستى قازاق اۆتونومياسى جۇمىسىن توقتاتىپ, بۇل ءۇمىت اقتالمادى.
تۇراتىلىق تۇرعىندار
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي شارعىداعى شوقىندىرۋدان قاشقان قازاقتار تۋعانباي جانە ەلەۋىس دەگەن ادامداردىڭ باستاۋىمەن قوزىكوش جەر تۇراتى وزەنىڭ بويىنا كەلىپ قونىستانىپ, بايىرعى اتا كاسىبى جىلقى ساۋداسىمەن اينالىپ, قىمىز ءوندىرىسىن جولعا قويعان.
كەڭەس ۇكىمەتى ورناپ, كولحوزداستىرۋ جۇرگىزىلگەن تۇستا وڭىردەگى ەڭ باي شارۋاشىلىق وسى تۇراتى بولىپتى. بۇلاردىڭ شات-شادىمان ءومىرىن 1937 جىلعى رەپرەسسيا تالقانداپ كەتكەن سىڭايلى. بۇرىندا «بارىمتاشى نەمەسە ۇرەيلى قازاقتار» دەگەن اتى بار اعايىندارىمىزدى قىناداي قىرىققان. وسى جىلدارى تەك تۇراتىدان 61 ادامدى حالىق جاۋى دەپ ۇستاعان. وسىلاردان 2 ەر, 1 ايەل ادامعا عانا ءتىرى كەلىپ, 58-ءى اتىلعان. قالعان ەركەك كىندىكتىلەردى 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنا ايداعان. سوعىسقا تۇراتىدان 74 ادام اتتانىپ, وسىلاردان 4 ادام عانا ەلىنە ورالىپتى.
ءبىر قىزىعى الاقانداي تۇراتىدان سوعىس جىلدارى 3 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تۋىپ شىققان. ولار شوقىندىرۋ شاراسىنا قارسى شىعىپ ەلدى باستاپ كوشكەن تۋعانباي مەن ەلەۋىستىڭ نەمەرەلەرى – قادىران مەن جانىبەك جانە ۇلتى التاي يۆان شۋكلين.
قادىران تۋعانباەۆ ¬¬¬– 1942 جىلى مايدانعا الىنعان. سوۆەت ارمياسىنىڭ 333-ءشى ديۆيزياسى, 1116-ءشى اتقىشتار پولكىندا جاۋىنگەرلىك مىندەتىن اتقارادى. 1943 جىلى سوۆەت ارمياسى دنەپرگە كەلىپ تىرەلەدى. نەمىستەر وزەننىڭ ارعى جاعالاۋىنا وتە كۇشتى قورعانىس شەبىن ورناتىپ, كەڭەس اسكەرىنە قارسى سوققى بەرۋگە كوپ ۋاقىت دايىندالادى. ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنداعى ەڭ ءبىر شەشۋشى شايقاستاردىڭ ءبىرى وسى. اسكەرلەردىڭ ارعى جاعالاۋعا امان-ەسەن ءوتىپ, شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ 333-ءشى ديۆيزياعا جۇكتەلىپتى.
ارعى جاعالاۋدا بيىكتە ورنالاسقان جاۋ پۋلەمەتى ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە وق بۇركىپ, اتتاپ باستىرماي قينايدى. جاۋدىڭ پۋلەمەتىنە قارسى شاپقان قازاق قادىران گراناتا لاقتىرىپ, تاجالدىڭ ءۇنىن وشىرەدى. ءوزى دە اۋىر جارالانادى. 1944 جىلى 19 ناۋرىزدا قادىران تۋعانباەۆقا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.
جانىبەك احات ۇلى ەلەۋىسوۆ ¬¬– 1925 جىلى تۋعان. 1942 جىلى 17 جاسىندا مايدانعا سۇرانادى. ونىڭ ءوتىنىشىن 1943 جىلى قابىلداپ, 6 ايلىق مەرگەندەر كۋرسىنا جىبەرەدى. كەشىكپەي ۆورونەج مايدانىنىڭ 6-شى گۆارديالىق ديۆيزياسىنىڭ 25-ءشى پۋلەمەت پولكىنا كوماندير بولىپ بارادى. 1943 جىلى دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولادى. ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنداعى ەڭ جاس باتىر وسى كىسى.
جانىبەك احات ۇلى 1946 جىلى مايداننان امان-ەسەن ورالىپ, تۋعان اۋىلى تۇراتىدا ورتا مەكتەپ ديرەكتور بولادى. 1954 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋدارعان. باتىردىڭ بالالارى قازىر ءارتۇرلى اسكەري سالادا ويداعىداي قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
قوس قازاق باتىرىنىڭ اللەياسى
قانداستاردىڭ قازىرگى احۋالى
قازىرگى تاڭدا شارعى ەلدى مەكەنى (چەرنىي انۋي) اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى ەسەبىندە دە. وعان باعىنىشتى تۇراتى جانە قاراقول بولىمشەلەرى بار. وكرۋگكە قاراستى 8000-عا تارتا تۇرعان بار. وسىلاردىڭ 30 پايىزى قازاق, 30 پايىزى ورىس, 30 پايىزى التايلىقتار. شارعىدا ق.تۋعانباەۆ اتىندا 10 جىلدىق ورتا مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 109 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. وسىلاردىڭ 30-ى قازاق. وقۋ باعدارى تۇگەلدەي ورىسشا. مەكتەپ ديرەكتورى تاتيانا كۋساكوۆا دەگەن قازاق قىزى. اۋىل اكىمى دە (گلاۆا) كۇنيپا الەكساندروۆنا دەيتىن قازاق ايەلى.
تۇراتىدا جانىبەك ەلەۋىسوۆتىڭ اتىندا مەكتەپ بار. بۇل ءبىلىم وشاعى بۇرىن 8 جىلدىق قازاقشا ءارى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بولعان. سوعىستان كەيىن سوناۋ 1950-ءشى جىلدارى سەمەي وڭىرىنەن ارنايى مۇعالىمدەر كەلىپ, قازاقشا ساباق بەرگەن. بۇل ۇستازدار وتاۋ كوتەرىپ, وسىندا قالىپ قويعان. قازىر «ازعانا ءۇي ارعىن» دەگەن اتاۋمەن ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
سوڭعى جىلدارى بۇنداعى قانداستار اراسىندا مۇسىلمانشىلىققا بەت بۇرۋ سياقتى جاقسى ۇردىستەر جاندانىپ كەلەدى. بۇرىن مايىتتەردى تابىتقا سالىپ جەرلەيتىن بولسا, قازىر بۇل ءىس تيىلعان. كادىمگى مۇسىلمانشا جانازا وقىلادى, ولىكتى كەبىندەپ جەرگە تاپسىرادى.
تۇراتى اۋىلىندا بىرنەشە جىل بۇرىن مەشىت سالىنىپتى. ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي سوناۋ 1917 جىلى «قازاق» گازەتىنە ماقالا جىبەرىپ, شوقىندىرۋ جايىن ايتىپ جار سالعان ساعىندىق تۇياق ۇلى دەيتىن ادامنىڭ شوبەرەسى جولدىباي تۇياقوۆ اقساقال مەشىتتە يمامدىق ەتىپ ءجۇر.
تۇراتى اۋىلىنداعى مەشىت.
ءبىر قۋانارلىق جاعداي بۇنداعى قانداستارىمىز ءبىر-بىرىمەن وتە تاتۋ-ءتاتتى تۇرادى. مۇندا رۋ-ءجۇز دەگەن ۇعىم جوق. ءتىپتى ونداي سوزدەردى ەستىمەگەن. «رۋىڭ كىم؟» دەسەڭىز تۇسىنبەۋى مۇمكىن «سۇيەگىڭدى ايتشى؟» دەسەڭىز ءبىلىپ تۇر. «كەرەي», «بۋرا» نەمەسە «سارىجومارت» دەپ تاق ەتكىزەدى. امان-ساۋلىق سۇراسقاندا «جاقسىسىز با؟», «جاقسىمىسىز؟» دەگەندى كوپ ايتادى. بۇل ارەكەتتەرى ءدال قوبدا (موڭعوليا) جانە قوس-اعاش قازاقتارىنا قاتتى ۇقسايدى.
شارعى ورتا مەكتەبىندە تاريح پانىنەن ساباق بەرەتىن تاتيانا ەلەۋىسوۆا (جانىبەك باتىردىڭ نەمەرە قارىنداسى) دەيتىن قانداسىمىز مۇنداعى قازاقتاردىڭ فولكلورىن جانە رۋلىق تەگىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, جيناپ ءجۇر ەكەن. وسى تاتيانانىڭ قولىنداعى دەرەكتەردە ايتىلعانداي شارعى مەن تۇراتىدا تۇراتىن قازاقتار اراسىندا ەڭ كوپ سۇيەك (بىزشە رۋ) – بۋرا ەكەن. بۋرا سۇيەكتى ادام سانى – 420, كەرەي – 310, دجارىنبەت – 300, سارىجومارت – 270, تىرىس-تامبا – 240, ءتورت قارا-كەرەي – 200, ماتاي – 130, ارحىن – 60, اجە – 60, داۋلەت – 40, كەرەي-سەباندا – 30, دجانىبەك – 25, ۋاك – 30, تەرتول – 25, كەرەي-اجە – 20, كەرەي-كۋتتۋباي – 20, كەرەي-تاك – 15, كونەك – 15, سارگالداك – 10 (سۇيەك اتاۋلارى تۇپنۇسقادان وزگەرتپەي بەرىلدى).
ءتۇيىن
شارعى مەن تۇراتى قازاقتارىنىڭ ازىرگە قارنى اشاتىن ءتۇرى جوق. ءاربىر ۇيدە جۇزدەگەن جىلقى بار. ولكەنىڭ ءشوبى شۇيگىن, توپىراعى قۇنارلى. بىراق, بۇنىمەن ماسەلە شەشىلمەيدى. ەندىگى كۇردەلى دۇنيە – ءتىل جانە وقۋ ماسەلەسى. سوڭعى جىلدارى تۇراتى تۇرعىندارى اكىمشىلىك ورتالىق شارعىعا كوپتەپ قونىستانۋىنا بايلانىستى تۇراتى ورتا مەكتەبى جابىلۋعا شاق تۇر. قازىر مۇندا ونشاقتى عانا بالا وقيدى.
ەكىنشى ءبىر اڭعارعانىمىز – قانداستارىمىزدىڭ ءبىز سياقتى جولشىباي-جۋرناليستەرگە وكپەسى بار. كەلىپ-كەتكەندەر مۇنداعى جاقسىلىقتى ايتپايدى, «ويباي, شوقىنعان قازاقتاردى كوردىك» دەپ جارتى الەمگە جار سالادى. وتكەن جىلدارى تۇراتى اۋىلىندا مەشىتتىڭ اشىلۋ راسىمىنە بارعان كەرەكۋلىك تىلشىلەر «شوقىنعان قازاقتار مەشىت سالدى» دەگەن تاقىرىپپەن اقپارات تاراتتى. وسىعان رەنجۋلى. ءوز باسىم ەكى اۋىلدان شوقىنىپ جاتقان قازاقتى كورمەدىم. بۇرىنعى شىركەۋ ەرتە دە قۇلاتىلىپ, ونىڭ ورنىندا قازاقتىڭ قوس باتىرىنا ارناپ اللەيا اشىلعان.
شارعى بويىن جاعالاپ جۇرگەن بىزگە جولاي كەزدەسكەن تاۋلى التاي قالاسىندا تۇراتىن امانكەلدى قوبداباەۆ دەگەن ازامات بىلاي دەپ امانات ايتتى: «بۇل قانداستار باياعىدان بەرى ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنگەن جاندار. سىرتتان كومەك-قولداۋ كۇتىپ, قول جاياتىندار قاتارىنان ەمەس. سوندىقتان دا بولار قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاقسىلىق-جاڭالىقتاردان بەيحابار. ەگەر سىزدەر جاقتان (قازاقستاندى ايتادى) دەمەۋشىلەر تابىلىپ, وتاۋ تۆ نەمەسە الما تۆ-ءنىڭ ونشاقتى تاباقشاسىن اكەلىپ, 10 ۇيگە ورناتىپ كەتسە بولعانى. سول ارقىلى «ۇلتتىق ارنا», «بالاپان» ت.ب. رۋحاني-اعارتۋشىلىق حابار تاراتىن كانالداردى ءبىر كورسەتسە جەتىپ جاتىر. ون جىلدان كەيىن شارعىلىقتار تازا قازاق بوپ شىعا كەلەر ەدى».
ەندەشە, حالقىم دەگەندە ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ, قازاق دەگەندە قابىرعاسى قايىساتىن ازاماتتار بولسا بۇل سونشالىق قيىن شارۋا ەمەس سەكىلدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
