الاشتىڭ الىپتارى – پاسسيونار تۇلعالار

− اشىلعانىنا 10 جىل تولعان ور­تالىقتىڭ عاسىرلىق مەرەي­تويعا ازىرلىگى قانداي؟

− الاش تاقىرىبىن زەرت­تەيتىن عىلىمي ور­تالىقتار ەلى­مىزدىڭ بىر­نەشە ايماعىندا بار. نەگىزگىلەرىن اتاپ ايتار بولساق, الماتىداعى ورتالىقتى بەلگىلى الاش­­­تانۋشى مامبەت قوي­­­گەلدى, استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتى جانىن­داعى «الاش­­تانۋ» ينستيتۋتىن سۇل­تان حان اققۇل ۇلى, باتىس قازاق­ستان­داعى ورتالىقتى دا­مەتكەن سۇلەيمەنوۆا باس­قارادى. ءبىزدىڭ ورتالىق وسى­لاردىڭ ۇيلەس­تىرۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇنى اتالعان وڭىر­لەر­دىڭ سەمەيگە دەگەن قۇرمەتى دەپ تۇ­سىنگەن ءلازىم. ويتكەنى, سەمەي الاش­تىڭ استاناسى بولعانى بەلگىلى.

«تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەمەكشى, ءبىز وسىناۋ ۇلكەن مە­رەي­تويعا الدىن الا, ەرتە باستان قامداندىق. ورتالىق مەرەي­تويلار قارساڭىندا نەمەسە مەرەيتويلار كەزىندە عانا ەمەس, ۇنەمى, تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. ناقتىلاپ ايتساق, وسىدان 10 جىل بۇرىن دايىندالعان عىلىمي تۇجىرىمداما بار. سول باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ورتالىقتىڭ عىلىمي كون­تسەپتسياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مىنالار: ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتى, عىلىمي-ەنتسيكلوپەديالىق باعىت, عىلىمي باسىم باعىت, عى­لىمي كونتسەپتۋالدى باعىت, عىلىمي وزەكتى باعىت. ءار باعىت بويىنشا دايىندالىپ جاتقان ناقتى جۇمىستار بار. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن اتاساق, ولار مىنالار: 10 كىتاپتان تۇراتىن «الاشتانۋ ماسەلەلەرى» عىلىمي-سەريا­لىق جيناعى. وندا وتاندىق, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جيناق­تالىپ بەرىلگەن. سونداي-اق, «الاش-سەمەي» ەنتسيكلوپەديا­سى, «الاش­تىڭ پاسسيونارلىق قۋا­تى» اتتى مونوگرافيا, تا­عىسىن تاعىلار.

− اتالعان عىلىمي-سەريالىق جيناقتىڭ قانشا كىتابى شىق­تى؟

− نەگىزىنەن, بۇل با­عىتتا ورتا­لىق­تان وننان استام كىتاپ جارىق كورگەن. ال, قازىرگى تاڭ­دا, ناقتى عىلىمي با­عىت­تارى بويىنشا جۇ­يەلەپ, جاڭا عىلىمي مەتودولوگيا نەگىزىندە دايىنداپ جاتىرمىز. العاشقى ءۇش كىتاپتى باسپاعا ۇسىن­دىق. جا­ڭا مەتودولوگيانىڭ ماق­ساتى مىنا باعىت­تاردى جۇيە­لەپ بەرۋ: الاش جانە تاريح, الاش جانە فيلوسوفيا, الاش جانە عىلىم, الاش جانە مادەنيەت, الاش جانە ادەبيەت, تاعىسىن تاعىلار. سەمەيدەگى مۇراعاتپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ارحيۆتىك قۇجاتتار جيناعىن شىعارعان بولاتىنبىز. سونى تولىقتىرىپ قايتا شىعارۋدى دا ماقسات ەتىپ وتىرمىز. سونداي-اق, جوعارىدا ءوزىم اتاپ وتكەن ەڭبەكتىڭ ورىس تىلىن­دەگى اۋدارماسى ماسكەۋ قالا­سىنان «پاسسيونارنايا ەنەرگيا «دۆي­جەنيا الاش» دەگەن اتپەن جا­رىق كورمەكشى. الاش قوزعالىسى – ۇلى قوز­عالىس. قازاق ەلىنىڭ قۋا­تىن سىرتقا تانىستىرۋ دا پارىزىمىز.

− «الاشتىڭ پاسسيونارلىق قۋاتى» دەگەن ەڭبەگىڭىز جونىندە تارقاتىپ ايتىپ وتسەڭىز؟

− كوپ ادامدار مەنەن سۇ­راپ جاتادى: «كىتاپتى نەگە بۇلاي اتادىڭىز؟» دەپ. لەۆ گۋميلەۆتىڭ شىعار­ماشى­لىعىن جان-جاقتى زەردەلەپ زەرت­تەگەندەردىڭ ءبىرىمىن. «لەۆ گۋميلەۆ» تۇلعالىق ەنتسي­كلوپەدياسىنىڭ اۆتورىمىن. تاريحتا عىلىمي اينالىمعا «پاسسيونار» ۇعىمىن ەنگىزگەن – وسى كىسى. ونىڭ عىلىمعا ەنگىزگەن «ەتنوگەنەزدىڭ پاسسيونارلىق تەورياسى» دەگەن عىلىمي-مەتو­دولو­گيالىق كونتسەپتسياسى بار. وعان كوزقاراس ءارتۇرلى. ول بۇگىن ءبىز قا­راستىراتىن ماسەلە ەمەس. ال, «پاس­سيونار» سول تەوريانىڭ مەتاكاتەگورياسى. باسقاشا ايتساق, ول قۋات. ۇلكەن ماقساتتارعا باس­تار قۋات. سول ۇلكەن جولداعىلار وسى قۋاتتىڭ اسەرىنەن «شاھيت» بولىپ كەتۋى دە مۇمكىن. وسى قى­رىنان كەلسەك, الاش­تىڭ الىپتارى – پاسسيونار تۇلعالار. پاس­­سيونارلىق قۋات. بۇل – ءسان ءۇشىن قولدانىلعان ءسوز ەمەس, ۇلكەن ۇعىم. الاش قايرات­كەرلەرىنە قا­راڭىز. سول عاسىردىڭ باسىن­دا جوعارى ءبىلىمدى ادامدار كوپ بول­سا دا, كوشباسشىلارى شامامەن 100 ادامداي بولدى. سولار تۇتاس حالىقتى ورگىزىپ, جۋسات­تى. تۇتاس حالىق ولاردى مويىندادى, قۇر­مەتتەدى. ويتكەنى, ولار حالىق­تىڭ كوكەيىندەگى ماسەلەلەردى ءدوپ باستى.

قازىر ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىمدى ادام سانى قانشا؟ ميلليونمەن سانالادى. سونىڭ وزىندە ءبىر-ءبىرىن ۇقپاي جاتادى. بۇل جەردە, كوردىڭىز بە؟ سان ەمەس, ساپانىڭ كۇشتىلىگى. پاسسيونارلىق تۇلعا دەگەن ۇعىم بار. بۇلار وتە زور قۋاتپەن, ەرەكشە قارقىنمەن كەلەتىن ادامدار. ولار وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن تەك الا­پات قۇلشىنىس, ايرىقشا ىنتامەن عانا ەمەس, زور بىلىممەن ەڭ­بەك ەتتى. مىنە, سونىڭ بار­لىعىن تۇتاستاي قاراستىرا, ويلانا كەلە پاسسيونارلىق قۋات دەدىك. ماسەلەن, لەنيندى, ءستاليندى الايىق. ەكەۋى دە ۇلكەن تۇلعالار. بىراق ولار ۇستانعان ساياسي باعىت ارەنادان كەتكەن سوڭ, ولاردىڭ تۇلعالىق بولمىسى دا سولعىن تارتتى. ال ەندى ءوزىمىزدىڭ احمەت بايتۇرسىنوۆتى الايىق. ەگەر بۇگىن بىرەۋ وسى تۇلعانىڭ ساياساتتاعى ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا ۇمتىلسا, ار جاعىندا ادەبيەتى تۇر, ادەبيەتىن الىپ تاستاسا, ءتىل ءبىلىمى تۇر, ءتىل ءبىلىمىن الىپ تاستاسا, كوسەمسوزى تۇر, كوسەمسوزىن الىپ تاستاسا, اقىندىعى تۇر. ياعني, بۇل كىسىلەر ەنتسيكلوپەديالىق, پولي­فونيالىق, ءبىر باسىنا سان سالانى توعىستىرعان ۇلى تۇلعالار. بۇلار­دى حالىقتىڭ ۇناتقانى – ولار ونەردە دە, ساياساتتا دا, جۇرت­قا قىزمەت جاساۋ تۇرعىسىندا دا وتە ادال بولدى. ەڭبەگىمە اتاۋ­دى «الاش قوزعا­لىسىنىڭ پاسسيو­نارلىق قۋاتى» دەپ العانىم سول.

− ءسىز ۇنەمى «الاش-سەمەي» دەپ ايتىپ جۇرەسىز, ماقا­لالا­رى­ڭىزدا وسىلاي دەپ جازاسىز.

− جالپى, سەمەيدىڭ اتاۋىنا بايلانىستى ءارتۇرلى كوزقاراستار بار. بىرەۋلەر «سەمەي دەگەندى قويىپ الاش قالاسى دەپ اتاۋ كەرەك» دەيدى. سەمەي – تاريحي جەر عوي. قارا شاڭىراق. بۇل اتاۋدى الىپ تاستاساق قالاي بولادى؟ كوپ ادامدار قارسى بولۋى مۇمكىن. قالانىڭ سول جاعالاۋى كەزىندە الاش قالاسى اتانعانى بەلگىلى. ابۋ-دابي, نيۋ-يورك, نيۋ-دەلي, سانكت-پەتەربۋرگ, لاس-ۆەگاس, سان-فرانتسيسكو دەگەن سياقتى, ءوزىم الاش-سەمەي دەپ ايتىپ ءجۇرمىن. مەنىكى وي سالۋ, سەمەيدىڭ ءبىر كەزدە الاش قالاسى دەپ تە اتالعانىن سانادان وشىرمەۋ.

− الاش الىپتارى ەسىمدەرىن قۇرمەت­تەۋ جاعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

− كوپ ادامدار الاش الىپ­تارىنىڭ ەسىمدەرىنە كوشە بەرىل­مەي جاتىر, تاعىسىن تاعىلار دەگەن «توڭكەرىستىك» ساۋالدار كو­تەرىپ جاتادى. «انا كوشەگە انا­­نىڭ اتى بەرىلمەدى, مىنانىڭ اتى بەرىلمەدى» دەپ. نيەت دۇرىس. ورىندالۋى كەيدە بۇرىس بولىپ جاتادى. كەزىندە لەنين باستاعان كوسەمدەردىڭ ەسىم­دەرى سىپىرىلىپ تاستاپ, كو­شە­لەرگە باسقا تۇلعالاردىڭ اتى بەرىلە باستادى. سول كەزدە بۇرىن «رايكوم باس­قارعان» دەگەن سياقت­ى «سياسى كەپپەگەن تۇلعالار» توقپاعى مىقتى بولىپ كوشە اتاۋلارىن يەمدەندى. سوندىقتان, بۇل ماسەلەدە اسىعىستىق تانىتۋعا بولمايدى. اسىقپاي, ساسپاي, بويعا, ويعا ءسىڭىرۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, ءبىز الاش­تى ساناعا كىرگىزۋىمىز كەرەك. سوندا ءبارى ورنىنا كەلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا الاش تاقى­رىبى تۋراسىندا دا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. «الاش تاقىرىبى زەرتتەلمەي جاتىر, قازىرگى ساياسات وڭ كوزبەن قارامايدى», دەپ بايبالام سالىپ جۇرگەندەر دە بار. مۇنىڭ ءبارى جەل ءسوز. ويت­كەنى, كەشەگى الاشتى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق­ستاننان ءبولىپ قا­راۋعا بولمايدى. بۇلار – ءبىر-ءبى­رىنىڭ زاڭدى جالعاسى. بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. ورتالىقتىڭ ماڭدايشاسىنا «كەشەگى الاش يدەياسى – بۇگىنگى ماڭگىلىك قازاق ەلى» دەپ جازىپ قويدىق. بۇل بىرەۋگە ۇنار, بىرەۋگە ۇناماس. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا وسى يدەيانى ۇستانامىز. ارينە, الاش الىپتارىنىڭ تاعدىرلارىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجات­تارعا قول جەتپەي وتىرعانى راس. بۇل الاشتانۋشى عالىمداردىڭ تەرەڭدەپ تۇبەگەيلى زەرتتەۋىنە كەرەك دۇنيە­لەر. ونىڭ ءمانى زور. وعان ۋاقىت كەرەك شىعار. مىقتى الاشتانۋشى عالىمدار بۇل باعىتتا جۇ­مىستار ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ ىسىنە ساتتى­لىك تىلەيىك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن

ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى