اكەلەرىمىزدىڭ بويتۇمارىنا اينالعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ ء«بىر اتانىڭ بالالارىنداعى» «اكە, ەسىڭىزدە مە؟ مايدانعا كەتەردە مەنىڭ ماڭدايىمنان ءسۇيىپ تۇرىپ: ء«ما, ق ۇلىنىم, جوعالتپا, – دەپ ءبىر تال شاشىڭدى ج ۇلىپ بەرىپ ەدىڭ عوي.
– جوعالتپا, تىعىپ قوي. مەنى ساعىنعاندا وسى شاشتى تۇتاتقايسىڭ. سوندا مەن ەر توستىكتىڭ شالقۇيرىق اتى قۇساپ جەتىپ كەلەمىن, – دەپ ەدىڭ عوي, اكە. مەن سەنىڭ اماناتىڭدى ۇزاق ساقتاي المادىم. قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ قىسىندا ءوزىڭدى قاتتى ساعىنىپ, ءۇي سىرتىنداعى توبەگە بارىپ شاقپاق تۇتاتتىم. ءبىر تال شاشىڭ لىپ ەتىپ جانىپ كەتتى, بىراق سەن ۋادەڭدە تۇرمادىڭ, كوپ كۇتتىم, الىستا عوي, جەتە الماي جۇرگەن شىعار دەپ ويلادىم. بىراق سەن كەلمەدىڭ... ءسويتىپ سەنىڭ وزىڭنەن دە, كوزىڭنەن دە ايرىلدىم, اكە. ەندىگى كوڭىلگە مەدەت ەتىپ كەلە جاتقانىم مايداننان جازعان حاتتارىڭ عانا, ءيا, حاتتارىڭ» دەگەن جولدار بىزگە دە بوتەن بولمادى.
ويتكەنى, ءبىزدىڭ تولقىننىڭ – 1960-جىلداردىن سوڭى مەن 1970-جىلداردىن باسىندا دۇنيەگە كەلگەن مەنىڭ قۇرداستارىمنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اتالارى سوعىستا قازا تاپقان نەمەسە ونىڭ الدىنداعى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن كەزىندە ايدالىپ كەتكەن ازاماتتاردان تۋعان نەمەرە بولاتىن. بىزدەر اتالارىنىڭ شالعايىنا جارماسىپ تويعا باراتىن نەمەسە ولاردىڭ ەرتەگىلەرىن قۇنىعا تىڭدايتىن قۇرداستارىمىزعا قىزىعى دا قىزعانا قاراپ وسكەن تولقىننىڭ وكىلىمىز.
بالا كۇنىمىزدە 9 مامىر – جەڭىس كۇنى ءوز اكەلەرىنە قۇران باعىشتاپ جاتقان ۇلكەندەرمەن بىرگە ءبىز دە ءوزىمىز كورمەگەن اتالارىمىزدىڭ ارۋاعى الدىندا باس يدىك. ولاردان «اتامىز قانداي بولعان؟» دەپ سۇراي دا المادىق. سەبەبى, ءبىرىمىزدىڭ اكەمىز اتالارىمىز سوعىسقا اتتانعان كەزدە ىشتە قالسا, ەندى ءبىرى ەسىن شالا-شارپى بىلەتىن ويىن بالاسى ەدى.
كەيىن, قوي ۇستىنەن بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەيبىت زامان كەزىندە دە اكەلەرىمىز بەن انالارىمىز بىزگە ويىنشىق ساتىپ الىپ بەرگەندە, كوز جانارلارىنان بىزبەن بىرگە ويناپ كەتكىسى كەلىپ تۇراتىنىن تۇسىنبەي قالاتىنمىن. مۇنىڭ جاۋابىن كەيىنىرەك شەرحان اعا مۇرتازامەن اڭگىمەلەسكەن كەزدە ءتۇسىندىم. سول كەزدە 70 جاستى ەڭسەرگەن شەراعاڭ اڭگىمە بارىسىندا «بالالار ويىنشىعىن كورسەم, اسىر سالىپ ويناعىم كەلىپ تۇرادى. پسيحولوگتار مۇنىڭ سەبەبىن بالالىقتىڭ بال دامىنە قۇمارىمنىڭ قانباي قالعانىمەن تۇسىندىرەدى. ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز سوعىس جىلدارىندا ءوتتى عوي, ءبىزدىڭ بالالىعىمىزدى سوعىس ۇرلادى عوي», دەپ تەرەڭ كۇرسىنگەن ەدى.
بالالىق شاعى سوعىس جىلدارىنا تۋرا كەلگەن, قازاق ادەبيەتى تاريحىنان سوعىس جەتىمدەرى رەتىندە ساقتالىپ قالعان اكەلەرىمىزدىڭ الدى سەكسەن جاسقا كەلىپ, قاتارلارى سەلدىرەپ قالدى. سەلدىرەپ قالعانى بۇگىن ەمەس, سوناۋ 1980-1990-جىلدارى بايقالىپتى. ويتكەنى, قاتارلارى وتە سيرەك ەدى. ەل ىشىندەگى قاريالار ولار جايلى «سوعىس ءورتى قيىپ كەتكەن تولقىن» عوي دەپ ەسكە الادى. سەبەبى, شەرحان اعامنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, 1932-1940-جىلدارى دۇنيە ەسىگىن اشقان سابيلەردىڭ امان قالعاندارىنىڭ ءوزى تاعدىردىڭ سىيىمەن بىردەي ەكەن.
تمد ەلدەرىنىڭ سوعىس داۋىلى ءجۇرىپ وتكەن رەسەي, بەلارۋس, مولدوۆا, ۋكراينادا بيىلدان باستاپ ولارعا «سوعىس بالالارى» مارتەبەسى ارنايى زاڭمەن بەكىتىلدى. زاڭ شەڭبەرىندە 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىنە دەيىن 18 جاسقا تولماعان ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. ەل ىشىندە جىلىنا ءبىر رەت تەگىن ساياحاتتاۋعا جانە جىلىنا ەكى رەت شيپاجايلاردا دەمالۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.
ال بىزدە بولسا, بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن ەل ىشىندەگى پىكىرلەردەن جوعارى كوتەرىلگەن جوق. رەسمي ورىندار ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تىل ەڭبەككەرلەرى رەتىندە جاردەماقىنى 1936 جىلعا دەيىن تۋعان ازاماتتار الادى. بىراق سول جاردەماقىنىڭ ءوزى 9 مامىر قارساڭىندا 15-20 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى ءبىر رەتتىك كومەكپەن عانا شەكتەلىپ قالعان.
2011 جىلى سول كەزدەگى سەنات دەپۋتاتى حۇسايىن ۋاليەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ قاتارى دا سيرەپ كەلە جاتقانىن, سول ۋاقىتتاعى بالالار ەرەسەكتەرمەن قاتار ەڭبەك ەتىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا كۇش-جىگەرلەرىن جۇمساعانىن, بىراق سوعىس ۋاقىتىنداعى بالالار دەگەن الەۋمەتتىك سانات جوق بولعاندىقتان, ولار وزدەرىنە تيەسىلى جەڭىلدىكتەردەن قۇر قالىپ كەلگەنىن ايتىپ, «سوعىس ۋاقىتىنداعى بالالار جانە ولاردىڭ مارتەبەسى» تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداپ, ونى قابىلداساق يگى ەدى» دەگەن وي تاستاعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, ول دا اياقسىز قالدى.
راس, سوعىس بالالارى سول كەزدە جاسى 7-10 جاسقا دا تولماعان ويىن بالالارى ەدى. جاسىنا قاراپ تىل ەڭبەككەرلەرى دەي المايسىڭ. سوعان قاراماستان, 1930 جىل مەن 1942 جىلدار اراسىندا تۋعان بالالار تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ماڭدايىنا تيگەن اۋىر كەزەڭدى باستان كەشتى. سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ ءدال بۇگىن بولماسا دا الداعى بىرەر جىلدا ءبىزدىڭ ەل بۇل ماسەلەگە ورالاتىنىنا, سوعىس بالالارىنىڭ مارتەبەسى زاڭمەن بەكىتىلەتىنىنە سەنەتىنىن ايتادى. سەبەبى, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ دە, تىل ارداگەرلەرىنىڭ دە قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەپ بارادى. ءتىپتى, سوعىس بالالارىنىڭ دا الدى 80 جاستى القىمداپ قالدى.
سوعىس ءورتى قازاق جەرىنە جەتكەنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر جەتەدى. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە سوعىستا جارىلماي قالعان مينالار كۇنى كەشەگە دەيىن تابىلىپ جاتتى. دەمەك, ەندى الداعى بىرەر جىلدا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بىزگە مۇلدەم بەلگىسىز جاڭا تاريحى – سوعىس بالالارىنىڭ قاسىرەتىن كورسەتەتىن جاڭا پاراعى اشىلادى. سەبەبى, 1941-1944 جىلدار اراسىندا ءبىزدىڭ ەلگە 460 زاۋىت كوشىرىلدى. وندا قولىنا كۇرەك ۇستاۋعا شاماسى كەلەتىن قازاقتىڭ جەتىدەگى بالاسى مەن جەتپىستەگى قارياسى ەڭبەككە تارتىلدى.
قوستانايدا «سوعىس بالالارى» قوعامدىق بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيتىن بولىپ شىقتى. ولار 2012 جىلى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. «سوعىس بالالارى» قب توراعاسى ۆيكتور سينەلنيك جەرگىلىكتى جۋرناليستەرمەن كەزەدسكەن كەزدە بيلىك پارتياسىمەن جۇمىس ىستەۋگە شەشىم قابىلداعانىن ايتىپتى. ولار 1933-1945 جىلدارى اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن ازاماتتارعا «سوعىس بالالارى» دەگەن مارتەبە بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى زاڭداستىرماق جولىندا ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەرىپتى. ازىرگە وبلىستىق دەڭگەيدە. ەندى بۇل ماسەلەنى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كوتەرمەك.
دەمەك, بۇل «سوعىس بالالارى» مارتەبەسىن زاڭداستىرۋدا ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بار دەگەندى بىلدىرەدى.
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست
