«بۋككروسسينگ»... «بيبليوبۋس»...

ارعى تاريحقا كوز جىبەرسەك, فرانتسۋز فيلوسوفى دەني ديدرونىڭ: «كىتاپ وقۋدى قويعان ادام ويلاۋدى دا قويادى», دەگەن ءسوزى الدىمىزدان شىعادى.  بەلگىلى  ۆيكتور گيۋگو دا وتانداسىنان قالىسپايدى. ونىڭ جازۋىنشا, ناعىز ينتەلليگەنت بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن ادام جىلىنا كەمىندە  ءبىر مىڭ كىتاپ وقۋى كەرەك ەكەن. ال ءوزىمىز جاققا  ويىسساق, الدىمەن قازاق­تىڭ ۇلى عالىمى الكەي مارعۇلاننىڭ ءسوزى  ەسكە تۇسەدى. اكادەميك اعامىز ءبىر اڭگىمەنىڭ ورايىندا:  «عالىم بولامىن دەپ  ون مىڭ كىتاپ وقىدىم», دەپتى. الەكەڭ بۇل رەتتە  كىتاپتىڭ سانىنا سالماق سالىپ تۇرماعانى بەلگىلى,  ايتايىن دەگەنى  كىتاپ وقۋ ارقى­لى  بىلىمدارلىقتى ارتتىرۋ جايى بولسا كەرەك. سونداي-اق ابەكەڭ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «ادامدى ادام ەتكەن –  كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا», دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. عۇلامالاردىڭ بۇل پىكىرلەرىن ءسوز لامىنە سالعانىمىز تەگىن ەمەس. وسى ارقىلى كىتاپ اتتى قۇدىرەتتى ءبىز دە وزىمىزشە ورنەكتەپ, باعالاعىمىز كەلىپ وتىر. ويتكەنى دۇنيەدە كىتاپتى ەشتەڭە اۋىس­تىرا المايدى. قاي زاماندا دا كىتاپ وقىلادى, وقىلماي تۇرمايدى. اقپاراتتىق  تەحنولوگيا ءداۋى­رىندەگى ءبىلىمنىڭ بايسالدى  بۇلاعى  دا سول باياعى «كيىز» كىتاپتارىمىز بولىپ قالا بەرەتىنى ءسوزسىز. كىتاپتى قۇرمەتتەۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىلەرى كوپ. نازارىمىزعا ىلىككەن سونىڭ بىرەۋىنە توقتالا وتەيىك. مىسالى, قازىر ماسكەۋدەگى رەسەي مەملەكەتتىك كوپ­شىلىك  تاريحي كىتاپحاناسىنىڭ بوساعاسىندا «وقىر­مانعا ارنالعان ون وسيەت» كورنەكى جەردە ءىلۋلى تۇر.   بۇل 1919 جىلى ۋكرايناداعى رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كوميسساريات ساياسي باسقارماسى شىعارعان ۇگىت-نا­سيحات پاراقشاسى ەكەن.  وقىپ كورسەڭىز ءححى عاسىر­دىڭ ادامى ءۇشىن تىم ارتىق اقىل ءتارىزدى...  بىراق  كىتاپتى  قۇرمەتتەي  بىلەتىن ەلدەر بۇلاي دەپ سانا­مايدى. ولار كىتاپ تۋرالى  ءبىر اۋىز لەبىزدىڭ  قاشان, قاي جەردە جانە  قالاي ايتىلسا دا ەشقاشان قادىرى كەتپەيدى دەپ بىلەدى.  وسىدان 92 جىل بۇرىن   تاسقا باسىلعان «ون وسيەتتىڭ» ماسكەۋدىڭ ىرگەلى كىتاپحا­ناسىنىڭ عيماراتىندا كوزگە ءتۇسۋ سەبەبى وسىندا بولسا كەرەك. ءبىز مۇنى كىتاپقا دەگەن كوزقاراستىڭ قاي عاسىردا دا, قاي  داۋىردە دە وزگەرمەيتىندىگىنىڭ ايعاعى دەپ ۇقتىق. وسى «وسيەتتەردىڭ» مازمۇنىن ءبىلۋ كىم كىمگە دە ارتىق بولماس  دەگەن نيەتپەن بۇلاردى قازاقشا بىلاي قالىپتاعان ەدىك. سولاردى وقىپ كورىڭىزدەر:  «كىتاپتى ۇستار الدىندا قولىڭا قارا, سەنىڭ ساۋ­ساعىڭنىڭ ءىزىنىڭ كىتاپقا كەرەگى بار ما؟ كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا ءتۇبىن جوعارى قاراتىپ تاستاي سالما, قايىرىپ وقىما, بەتىنە شىنتاعىڭدى  باتىرما,  ول – بارشا جۇرت پايدالاناتىن  اسا قىمبات قازىنا; كىتاپ­تىڭ ىشىنە گازەت, داپتەر سالما, كىتاپ – زات  سالاتىن قالتا ەمەس; تاماق ءىشىپ وتىرىپ نە توسەكتە جاتىپ كىتاپ وقىما, كىتاپ ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى; پاراقتاعان  كەزدە  ساۋساعىڭدى تۇكىرىكتەپ, بەتتىڭ شەتىنە تاپ بەرمە, قاعاز – تەمىر ەمەس.  كەلگەن جەرىڭدى بەلگىلەۋ ءۇشىن كىتاپتىڭ بەتىن بۇكتەمە, ءاردايىم سالعى (زاكلادكا)  سالىپ وتىر; كىتاپتى سىزدان  ساقتا; دىمقىل, ىلعال, سىز – قاعازدىڭ ەڭ باستى جاۋى; ماتىنگە دە, بەتتىڭ اق شەتىنە دە, كىتاپتىڭ تۇپتەمەسىنە دە  ەشقانداي بەلگى سالما, ول – شاعىم كىتاپشاسى ەمەس; كىتاپتىڭ بەتتەرىن جىرتپا, سۋرەتتەرىنە قىزىعىپ, قيىپ الما, ءويتىپ راقىمسىز بولما; كىتاپحانانىڭ دۇنيەسىن ۇيىڭە جيناپ, وزىڭە مۇراعات جاساما, كىتاپ باسقالارعا دا كەرەك, كىتاپتى قايتاراتىن مەرزىمىڭدى ۇمىتپاي ءجۇر; تاپ-تازا, سۇيكىمدى كىتاپتى قولىڭا ۇستاعىڭ كەلسە, ەڭ الدىمەن ونى ءوزىڭ قورعاپ, ساقتا; كىتاپ – دوسىڭ, ونى قۇرمەتتەپ, جاقسى كورە ءبىل.». جالپى وسكەن ەل, وسەتىن ەل كىتابىن العا شى­عاراتىنى بەلگىلى. بۇل دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇس­كەن قازاقستانعا دا ءتان. ءباسپاسوز ءمالى­مەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە  ءبىر عانا «مادەني مۇرا»  جوباسى اياسىندا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 400-گە جۋىق  اتالىممەن جالپى تارالىمى 1 ميلليون دانا كىتاپ شىعادى ەكەن. ءسوز جوق, مۇنى  حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلعان زور قازىنا دەپ تۇسىنەمىز. سونىمەن بىرگە, وسى سۇيسىنىسكە ورايلاس:  «جالپى شىعىپ جاتقان كى­تاپتاردىڭ  وقىر­مانعا جەتۋى قالاي؟»  دەگەن   سۇراۋلى سويلەمنىڭ دە ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇر­عا­نىن  جاسىرۋعا بولمايدى. كىتاپ پەن وقىرمان باي­لانى­سىن جەتىلدىرۋگە, جاقسى كىتاپتى ناسيحاتتاۋعا تىكەلەي قاتىسى بار  بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن جالعىز ءبىز ەمەس,  بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى  ىزدەستىرۋدە. ماسەلەن, ەۋروپادا «بۋككروسسينگ» دەگەن قوزعالىس بار. ول بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن اقش-تا  اۋەسقويلىق ءارى  قوعامدىق قوزعالىس  تۇرىندە پايدا بولعان دەپ ەسەپتەلەدى. اعىل­شىن تىلىندەگى «بۋككروسسينگ» ءسوزى تۋرا بالاماسىندا كىتاپتىڭ ازات ەتىلۋى دەگەن ماعىنانى بەرەدى, ورىسشاسى –  «كنيگوۆوروت»,  قازاقشاعا اۋدا­رىل­عاندا  «كى­تاپتىڭ اينالىستا ءجۇرۋى» بولىپ شىعا­دى.  اتال­عان قوزعالىستىڭ ءمانى نەدە دەڭىز:  كەز كەلگەن  ادام ءوزى وقىپ شىققان سوڭ بەلگىلى ءبىر كىتاپتى جۇرت كوپ جۇرەتىن جەردە ادەيى «ۇمىتىپ» كەتەدى; ونى باسقا ءبىر ادام الىپ وقيدى, وقىپ بولعان سوڭ, ول دا سول جەردە «ۇمىت قالدىرادى», ءسويتىپ كىتاپ ءۇشىنشى ادامنىڭ قولىنا تيەدى, وسىلايشا  جاقسى كىتاپ  «ساياحاتقا شىعىپ», ەلگە تارالا بەرەدى... بىرەر جىلدان بەرى وسى قوزعالىس  رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ءنوۆوسىبىر, تۆەر سياقتى قالالارىندا بايقالۋدا. جان ازىعىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن پايداسى بار اتالعان قوزعالىس-تاجىريبەنى ءبىز دە ءوز ماقساتىمىزعا وراي  ورنىقتىرا الامىز.  مىسالى, بۇگىندە بۇكىل الەمگە ونەگە-ۇلگى بولا باستاعان استانامىزدا وسىنداي جاڭا قوزعالىستى قولعا الساق, ونى كەيىن رەسپۋبليكا­مىزدىڭ باسقا  وڭىرلەرىنە تاراتۋعا بولار ەدى. شارتتى تۇردە «استانانىڭ ازات كىتابى» نە «ازات كىتاپ» دەپ اتاپ, زيالى قاۋىمنىڭ, قاراپايىم وقىرمانداردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ  كەڭىنەن قاتىسۋىمەن كىتاپ­تىڭ, اسىرەسە قازاق كىتاپتارىنىڭ  جۇرتشىلىققا جەتۋىن, حالىق اراسىندا تارا­لۋىن, جان-جاقتى ناسي­حات­تالۋىن وزىمىزشە قۇرۋعا  جول اشىلار ەدى.  ەڭ باستىسى – بۇل يدەيانى مۇددەلى ورگانداردىڭ قولداۋى كە­رەك. سوندا عانا ونى ءارتۇرلى فورمالارمەن با­يىتىپ, جەتىلدىرىپ, وتان­داس­تا­رىمىزدىڭ جان دۇنيەسىن جاڭارتاتىن تىڭ جۇمىس باعىتى رەتىندە قالىپ­تاستىرۋعا  بولادى. جاپپاي كىتاپ وقۋ  ازايىپ كەتكەن قازىرگى زاماندا  «بۋككروسسينگ» قوز­عالىسىن  كىتاپ   پەن وقىرمان اراسىن جاقىن­داتۋدىڭ ءتيىمدى جولى رەتىندە ءىس-تاجىريبەگە اينالدىرۋدىڭ  ەشقانداي ارتىقتىعى جوق. ەگەر ادام كىتاپقا قاراي جۇرگىسى كەلمەسە, وندا كىتاپتىڭ ءوزىن  ادامعا قاراي جۇرگىزىپ, ونى وقىرمان وربيتاسىندا شىر اينالدىرۋ, ادامداردىڭ كىتاپقا دەگەن ىقىلاسىن وياتۋ, رۋحاني مادەنيەتىن كوتەرۋ كەرەك. سونداي-اق  رەسەيدە پايدا بولعان «بيبليوبۋستار»  دا  – كىتاپ  تاراتۋ مەن ناسيحاتتاۋ جولىنداعى جاڭا­لىقتاردىڭ ءبىرى.  انىعىنا كەلسەك, بۇل ويدان شى­عارىلعان نارسە ەمەس, بۇرىننان بار ءداستۇردى جاڭعىرتۋ. «بيبليوبۋس» دەگەنىمىز كادىمگى جىلجى­مالى كىتاپحانا.  بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا  اسىرەسە 1941-1945  جىلدارداعى سوعىستان كەيىن وسىنداي كىتاپحانا-اۆتوموبيلدەر كوپ بولىپتى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا عانا رەسەيدە  ءۇش جۇزدەن استام جىلجىمالى كىتاپحانالار جۇمىس ىستەگەن ەكەن.    «بيبليوبۋستار» ماسكەۋ كوشە­لەرىن­دە 2007 جىلدان بەرى قايتا كورىنە باستادى. اقپارات كوزدەرى  قازىر ونىڭ  اقش-تا, گەرمانيادا, ان­گليا­دا, فينليانديادا جانە باسقا ەلدەردە كەڭىنەن قول­دانىلاتىندىعىن جەتكىزەدى. كوشپەلى كىتاپحانا – «بيبليوبۋس» – وتىرعىش­تارى مەن جولاۋشىلارىنىڭ ورنىنا  كىتاپ سورەلەرى  ورناتىلعان كادىمگى اۆتوبۋس.  ول كوشە-كوشەنى ارالاپ, وقىرماندارعا كىتاپ تاراتادى, ولاردان تاپ­سىرىستار قابىلدايدى,  مەرزىمدىك باسىلىمدارعا جازىلۋدى ۇيىمداستىرادى, وقىرمانداردىڭ  تىكەلەي اۆتوبۋس ىشىندە وتىرىپ  جاڭا شىعارمالارمەن تانى­سۋىنا جاعداي جاسايدى,   ءبىر سوزبەن ايتقاندا  ناعىز كىتاپحانانىڭ  ءرولىن اتقارادى. قازىرگى زامانعى جىلجىمالى وقۋ-ءبىلىم ورتالىعى بولعان سوڭ, ارينە ونىڭ عالامتور جەلىسىمەن بايلانىسى, بۇگىنگى تالاپقا ساي باسقا دا  كەرەكتى جابدىقتارى بولاتىنى ءسوزسىز. جالپى, سوڭعى جىلدارى ىسكە اسىرىلا باستاعان  «بۋككروسسينگ» قوزعالىسىن, «بيبليوبۋس­تاردى» ىرگەلەس جاتقان ءىرى مەملەكەتتىڭ رۋحاني سالاسىنا  بايسالدى بەتبۇرۋىنىڭ   بەلگىسى دەپ قا­راۋعا بولادى. رەسەيلىكتەر ءتىپتى العاشقى وتاندىق «بيب­ليوبۋس» – اۆتوبۋستىڭ ۇلگىسىن دە جاساپ ۇلگەردى. اينالىپ كەلگەندە, «بۋككروسسينگىڭىز» دە,  «بيب­ليوبۋسىڭىز» دا  كىتاپقا باعىنادى,  كىتاپ  بولماسا, ولاردىڭ دا ءمان-ماعىناسى جوق. «ءار كىتاپتىڭ ءوز تاعدىرى بولادى» دەگەن  ەسكى ناقىلعا جۇگىنسەك,  سول تاعدىردى  ايقىندايتىن ادام ەكەندىگى تالاس تۋ­دىرمايدى.  ياعني, كىتاپ وقىلادى نە وقىلمايدى. ەكىنىڭ ءبىرى. باسقا جول جوق. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – كىتاپتىڭ وقىلعانى,  سول ارقىلى ادامنىڭ جان ازى­عىنا كەنەلگەنى. ول ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ نە ىستەۋگە بولاتىندىعىنىڭ ءبىر مىسالى جوعارىدا ايتىلعان سياقتى; كانى, قولعا الىپ كورەيىكشى, بالكىم,  مۇنىڭ وزىمىزگە ءتان  ونەگەلى جولىنا تاپ بولارمىز؟!.. تۇيىندەي كەلگەندە, الدىڭىزداعى اتالمىش جا­ريا­لانىمدى «اقىل ايتپاقتىڭ» اۋىلىنان شىققان ءسوز دەمەي, «كەڭەس بەرمەكتىڭ»  كوڭىلىنەن جەتكەن جاناشىر ۇسىنىس ەكەن دەپ  قابىلداڭىزدار.  ىلكى ويىمىزدى دەني ديدرونىڭ سوزىمەن باستاپ ەدىك, سونىڭ پىكىرىمەن اياقتايىق. «دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى ادام – نەعۇرلىم كوپ ادامعا باقىت سىيلاعان ادام», دەپتى ول جانە دە.   ادامدى ادامزاتقا اينالدىرعان كىتاپ  اتتى ۇلى قۇدىرەتتىڭ اسىل قاسيەتىن  بارشا   جۇرتتىڭ  جۇرەگىنە  تەگىس جەتكىزە الساق,  شىنىندا دا كوپ ادام باقىتقا كەنەلمەي مە؟ سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان». ماسكەۋ.