كونستيتۋتسيا – تۇتاستىق كەپىلى

بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعامدى قۇقىق­سىز, زاڭسىز ەلەستەتۋ قيىن. سەبەبى, ءور­كەنيەتتى قوعامدى جالپىعا تەڭ, ءادىل, بوستاندىققا كەپىل بولاتىن قۇقىقتىق نورمالار قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ءار مەملەكەتتىڭ جالپىعا ءتان جۇيە­لەن­گەن ورتاق زاڭى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا  قوعام ورتاق ماقساتپەن بىرىگەدى. ادام بالاسىنا ەركىندىگىنەن نەمەسە بوس­تان­دى­عىنان, قاۋىپسىزدىگىنەن ارتىق قۇن­دى­لىق جوق. ال وسى قۇندىلىقتاردى قام­تا­ماسىز ەتىپ وتىرعان جۇيەلى زاڭى بولسا, ول كەز كەلگەن قيتۇرقى ارەكەتتەن اۋلاق بولسا ازاماتتار دا ءوزىنىڭ مەملەكەتىنە, بولاشاعىنا دەگەن نىق سەنىممەن ءومىر سۇرەدى. مىنە, وسى ورايدا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ سەنىمدىلىگىنە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن, قوعامىنا باقىت سىيلاعان, ادامزاتتىڭ دامۋىن­دا­عى قۇ­قىق­تىق قۇندىلىقتاردى بويىنا جينا­عان امبەباپ, الەمدە الدىڭعى قا­تار­­دان كورىنەتىن كونستيتۋتسياسى بار. 1995 جىلى 30 تامىزدا مەم­لەكە­تى­مىزدىڭ نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسيا قا­بىلداندى. ون بەس جىل بويى ءبىز وسى كونستيتۋتسيامەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ون بەس جىلدىق قارىشتاپ دامۋى­مىز­دىڭ ءدا­رە­جەسى قانشا بولسا, اتا زاڭىمىزدىڭ دا مەرەيى سونشا بيىكتەي بەرمەك. ءبىر عۇلاما: «ۇلت كۇشتى بولۋى ءۇشىن ادامدار بىردەي ويلاپ, بىردەي ءتۇيسىنىپ, بىردەي سەزىنۋى قاجەت جانە ورتاق قۇندى­لى­عى بولۋى ءتيىس» دەگەن ەكەن, ال ءبىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىپ, وركەندەۋىمىزگە قاجەتتى العىشارتتار اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيادا تولىق كورىنىس تاپقان. كونستيتۋتسيا بىزگە ادىلدىكتى, تەڭدىكتى, قۇقىقتىلىقتى, ءاسى­رەسە بوستاندىقتى, ومىرگە قول سۇعى­ل­ماۋ­شى­لىق­تى, ەرىكتىلىكتى, الەۋمەتتىك قام­تا­ماسىز­دىق­تى, بيلىكتى ءبولۋ ۇستانىمى مەن بيلىككە كەلۋدەگى ادىلدىك پەن دەمو­كراتيالىلىقتى, ۇلتتىق ءتىلىمىز بەن سەنىمىمىزگە ەشكىمنىڭ كەدەرگى كەلتىرمەۋىن, ءما­دە­نيەتىمىزدىڭ ءوسىپ وركەندەۋىنە جاعداي تۋ­عىزۋدى, ت.س.س كوپتە­گەن جاقسىلىقتاردى بەرەدى. دەمەك, بيلىكتە نەمەسە ساياساتتا, قوعام ىشىندە ورىن الىپ جاتقان كەمشىلىكتەر بول­سا, وعان كونستيتۋتسيانىڭ ەش كىناسى جوق. كەرىسىنشە, كونستيتۋتسيادا كورسەتىل­گەن نورمالارمەن ءومىر سۇرە الماعان, ونى ساق­تاما­عان ءوزىمىز كىنالىمىز. كىنا كونستيتۋتسيادا ەمەس, كىنا ازاماتتاردا, ءاربىر ادامنىڭ جەكە باسىندا. ەگەر ءبىز وسى كەم­شىلىگىمىزدى تۇزەتسەك, قۇقىقتىق ساۋات­تى­لىعىمىزدى ارت­تىرساق, زاڭعا سايكەس ءومىر ءسۇرۋدى ادەتكە اينالدىرساق, زاڭدى ساقتا­ساق, قۇرمەتتەسەك قانا قوعامى­مىز­داعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءوزى-اق جوعا­ل­ىپ كەتەر ەدى. ءبىر تەڭەۋ بار «قا­راڭ­­عىنى قارالاي بەرمەي, ودان دا شىراق جاق» دەگەن. ەندەشە, ءوز شىراعىمىز ءوز قولىمىزدا. كونس­تي­تۋ­تسيا­مىز­دا ايتىل­عان نورمالارعا ءبارىمىز ءبىر جا­عا­دان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ قۇرمەت كو­ر­سەتسەك, قوعامىمىزدىڭ بىرلىگى ار­تادى. بىرلىگى ارتقان ەلدىڭ بەرەكەسى مول بولادى. الەمدە قانشاما ەلدەر بار. سول ەلدەردىڭ كوبىسىنىڭ كونستيتۋتسيا­لارىن­دا ۇلتتىق بولمىستاعى جەتىلمەگەن نەمەسە الەمدىك كوشتەن كەنجە قالعان نور­مالار ورىن العان. Cول ەلدەردىڭ الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي ءومىر­لەرى الدەقايدا دامىعاندىعىنا قارا­ماس­تان, سول نورمالار سوناۋ ەرتە كەزدەن زاڭ بولىپ قالىپ­تاسىپ اتا زاڭ­دارىندا كىرىگىپ كەتكەندىگىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىن. ال ءبىزدىڭ كونستيتۋ­تسيا­مىز كەرتارتپا ءتۇسى­نىكتەر مەن پايىم­دارعا جول بەرمەي, قايتا ادامزاتتىڭ قۇقىق­تىق قۇندى­لىق­تارىنىڭ قازىرگى تاڭداعى مارجان­دارىن عانا الىپ وتىر­عانىن, سونى قاعيداعا اينال­دى­رىپ جازعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. كونستيتۋتسيا بيلىكتى ءبولۋ ۇستانى­مى­نىڭ ءادىل جۇرگىزىلۋىنە قاجەتتى نورما­لار­دى قامتيدى. دامىعان وركەنيەتتى مەملەكەتتەردەگى بيلىك ءبولۋ ۇستانىمى اتا زاڭىمىزدا كورىنىس تاپقان. ارينە, جان-جاق­تى جەتىلگەن, وزىق ۇلگىدەگى كونستي­تۋ­تسيا­مىزدىڭ قالىپتاسۋى كۇردەلى دە كۇر­مەۋى قيىن جولدى باستان وتكەرىپ با­رىپ مۇمكىن بولدى. ونىڭ قالاي قالىپتاسقانى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى» كىتا­بى­نىڭ ءىى تاراۋىندا تياناق­تى تۇردە جا­زىل­عاندىعىن اتاپ ايتقىم كە­لەدى. بۇل ەڭبەك ءبىزدىڭ كونستيتۋ­تسيا­مىز­دىڭ جاسالۋ تاري­حىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ەكشەپ جاز­عان قۇجاتقا بەرمەس قۇن­دى كىتاپ. سون­دىقتان دا كونستيتۋ­تسيا­مىز­دىڭ قالىپ­تا­سۋ تاري­حىن بىلگىسى كەلەتىن ءاربىر جان وسى ەڭبەكتى وقىعانى ابزال. ءبىز, سوت سالاسى قىزمەتكەرلەرى سوت بيلىگىنىڭ كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇشىنشى تارماعى بولىپ, ءوز قىزمەتىن اتقارۋدا دەربەس, ەشكىمگە تاۋەلسىز ارەكەت ەتەتىنىن جانە تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا عانا باعىنا­تىن­­دىعىن ءىس جۇزىندە كورىپ وتىرمىز. بۇل كونستيتۋتسيادا ايتىلعان سوتتار­دىڭ تاۋەلسىزدىگى قاعيداسىنىڭ شىن مانىندە ومىردە ورىن العاندىعىن ءدا­لەل­دەيدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى ەل ءومىرىنىڭ ءور­كەنيەتتى دامۋىنا باع­دار بەرەتىن, ونىڭ قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ كەز كەلگەن ۇلگىسىن امبەباپ رەتتەۋگە كۇشى جەتەتىن جانە قازاقستاننىڭ الەمدىك ارە­نادا قۇقىقتىق مارتەبەسىن لا­يىقتى الۋى­نا سەپتىگىن تيگىزەتىن ماڭىزدى قۇ­قىقتىق قۇجات بولىپ تابىلادى. اتا زاڭىمىز قولدانىستا بولعان جىل­دار بىزگە تەك دامۋ مەن سەرپىلىس, بەيبىتشىلىك پەن قوعامدىق تۇراقتىلىق سىيلادى. ەندەشە, كونستيتۋتسيامىز بو­لا­شاقتا دا بارشا قازاقستان­دىقتار­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت جاساي بەرسىن دەگىم كەلەدى. نۇرگۇل لەسوۆا, سارىاعاش اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.