تاۋەلسىز سانا

ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 20 جىلعا جاقىنداسا دا, وتكەن تاريحقا سىن كوزىمەن قاراپ, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى مەن كەڭەستىك توتاليتارلىق كەزەڭنىڭ زارداپتارىن بارىنشا اشا الماي كەلەمىز. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ ەلەۋلى بولىگىندە وتار­شىل­دىق پەن كەشەگى توتاليتارلىق جۇيە كەزىندەگى ساياسي بوداندىق پەن جالتاقتىقتىڭ كورىنىسى ءالى تولىق جويىلا قوياتىن ەمەس. ال ادامزات تاريحىنا زەر سالساق, قانشا حالىق مەملەكەت قۇرۋدى ارمانداپ, تاريح قويناۋىنا كەتتى, قازىر دە قانشاسى ءوزىنىڭ مەملەكەتىن قۇرا الماي وتىر. وسىنىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك مازمۇنى مەن ساياسي سيپاتى جاعىنان باسقا قوعامدا تاۋەلسىز سانانى قالىپتاستىرۋدى وتكىر ماسەلە ەتۋدە. تاۋەلسىزدىك – ءاربىر مەملەكەتتىڭ اتريبۋتى دەسەك, ال بوستاندىق, ازات­تىق پەن ەركىندىك سول مەم­لەكەتتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ اسقاق ارمانى مەن ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى ەكەنى ايان. وسى قاسيەتتى ۇعىمدار ءۇشىن تالاي سوعىستى باسىنان ءوت­كىز­گەنىمەن, ءارتۇرلى الااۋىزدىق پەن تاق ءۇشىن باق­تالاستىقتان ءوز تۇتاس­تى­عىن ساقتاي الماعان قازاق حالقى ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ بىرتە-بىرتە بيلىگىنەن ايىرىلا باستادى. بۇل, اسىرەسە, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان قاتتى قارقىن العان بولاتىن. ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ, «ۋاقىتشا ەرەجە­لەردىڭ» جۇزەگە اسۋى قا­زاق ەلىن پاتشالىق رەسەيگە تولىق باعىندىرىپ, ولكەنىڭ سۋلى, نۋلى جەرلەرى مەن كولدەرىن سونىڭ مەنشىگىنە اينالدىرعان ەدى. رەسەي اكىمشىلىگى مۇنىمەن شەكتەلمەي, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىنە, دىنىنە, دىلىنە شابۋىل جاساپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن دا بەلسەندى جۇرگىزدى. بۇعان الاش كوسەمدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى تولىق دالەل بولا الادى. ال كەڭەستىك كەزەڭدە باسقانى بىلاي قويعاندا 700 قازاق مەكتەبىنىڭ جابىلىپ, جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي ورىس جانە ارالاس مەكتەپتەردىڭ قاپتاۋى, ورىس ءتىلىن بىلمەسەڭ قىزمەت الا الماۋىڭ, جوعارى وقۋ ورنى ەسىگىنىڭ جابىق بولۋى از قيىندىقتار ما ەدى؟ ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەلدىڭ سان جىلدار اڭساعان ارمانى, قول جەتكىزەر قيالىنا اينالعان بولاتىن. وتارلىق ەزگىسىنە توزبەي, سوڭعى ەكى عا­سىردا حالقىمىز ءوز بوستاندىعى جولىندا ەكى جۇزدەن ارتىق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە شىقتى. سانسىز باتىرلارىمىز بەن قايرات­كەر­لەرىمىز ازاتتىق تاڭى ءۇشىن جانىن پيدا ەتتى. سولاردىڭ ىشىندە سىرىم دات ۇلىنىڭ, يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ, كەنەسارىنىڭ, جان­قوجانىڭ, ەسەتتىڭ اتىراۋدى, ارقانى, سىر بويىن, قازاق ەلىن تۇتاس قامتىعان كوتە­رى­لىستەرى حالىق جادىندا ماڭگىلىك قالىپ قويدى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق كوگىنە ۇركەردەي توپتانىپ شىققان الاشتىڭ اسا كورنەكتى ساياسي تۇل­عالارى – ءاليحان بوكەيحان, احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ت.ب. وتار­شىل­دىق زارداپتارىن تەرەڭ پايىمداپ, بوس­تان­دىقتى ۇلى مۇرات ەتتى. سول سەبەپتى دە ولاردىڭ 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىندە ني­كولاي ءىى تاقتان تۇسىرىلگەندە: «ازاتتىق تاڭى اتتى. تىلەككە قۇداي جەتكىزدى. كۇنى كەشە قۇل ەدىك, ەندى بۇ كۇن تەڭەلدىك» دەپ, بارشا الاش بالاسىنان ءسۇيىنشى سۇراپ, اي­رىقشا قۋانىپ ەدى. بىراق كوپ ۇزاماي بۇل قۋا­نىش بەكەرگە اينالدى. وسىنى انىق باي­قاعان جانە وسى ءبىر ارالىق كەزەڭدى حالى­ق ­مۇددەسىنە پايدالا­نىپ قالعىسى كەلگەن الاش كوسەمدەرى «ءتۇرى جاعىنان دا, مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قول جەتكىزۋگە» ۇمتىلدى, الاشوردا اۆتونومياسىن قۇردى. الايدا, ولار ارمانىنا جەتە المادى. بىراق ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستەرىن كەڭەستىك كەزەڭدە دە باسقا امالدارمەن تولاستاتقان جوق. احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ قازاقتىڭ اۆتونوميالىق مەملەكەتى تۋرالى 1920 جىل­دىڭ 17 مامىرىندا لەنينگە ارنايى حات جازۋى وسىنىڭ شىنايى كورىنىسى ەدى. قازاق حالقى ءۇشىن اسا ءپرينتسيپتى ماسەلە كوتەرگەن بۇل حاتقا ءفورمالدى بولسا دا, ەش جاۋاپ بەرىلمەدى. ال شەتەلدە ءجۇر­گەن مۇستافا شوقاي: «ءبىز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. ءبىز ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز», دەپ اشىق ساياسي ايقاسقا شىقتى. ءسوتسياليزمنىڭ تاپ كۇرەسى تۋرالى تەو­ريا­سى ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىنە سىنا بولىپ قاعىلدى. ەجەلدەن ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى تىرلىگىن بىرگە اتقارىپ كەلە جاتقان تۇتاس قازاقتى وسى سولاقاي ساياسات سان ءتۇرلى جىككە – بايلارعا, قوجا-مولدالارعا جانە كەڭەس كوسەمدەرىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «پرولەتا­ريات­قا» – كەدەيگە ءبولدى. ال سوتسياليزم دامىعان سايىن تاپ كۇرەسى كۇشەيە تۇسەدى دەگەن اسا قاۋىپتى ساياسي تۇجىرىم 37-جىلدارى حالقى­مىزدىڭ بار قايماعىن سىلىپ الدى. ۇلتى­نىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويعان وقى­عاننىڭ بارلىعى دەرلىك قۋدالاندى. بۇل ارنايى ۇيىمداستىرىلعان زوبالاڭ ەدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ كوكىرەگىندە مۇز بولىپ قاتىپ, سەڭدەي سىرەسكەن بولاتىن. ءتىپتى «كەمەلدەنگەن كوممۋنيزمگە اياق باسقان» كەزدىڭ وزىندە بۇكىل كەڭەستىك كەڭىستىكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ الەم كوگىندە نايزاعايداي جارق ەتە قالۋى دا جايدان-جاي بولعان جوق. مىنە, ءسويتىپ اتاقتى اقىنىمىز جۇبان مولداعاليەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ شىن قۋاناتىن باقىتتى كۇنى تەك 1991 جىلعى 16 جەلتوق­سان­دا عانا تۋدى. وسى كۇنى جاريالانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ادامزاتتىڭ ساياسي ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت كەلگەنىن ءمالىم ەتتى. وندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى – تاۋەلسىز, دەموكراتيا­لىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت ءارى ول ءوز تەرريتورياسىندا وكىمەتتىك بيلىكتى, ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن دەربەس ءوزى بەلگىلەيدى, ءوزى جۇرگىزەدى دەگەن قاعيدالار تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن جازىلدى. بۇلاي ەتۋ تەك ەلىمىز ەركىندىك, مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. سول سەبەپتى دە بۇل كۇن قازاقتىڭ سانعاسىرلىق تاريحىنا ۇلى مەيرام رەتىندە التىن ءارىپ­پەن جازىلدى, قازاق قازاق بولىپ جەر بەتىندە باردا سولاي بولىپ قالادى دا. وسىلاي دەي وتىرىپ, ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءتاۋ­ەل­سىزدىگى بۇگىنىمىزگە نە بەر­دى دەگەن ءما­سە­لەگە كەلسەك, قىسقاشا عانا مى­نا­لاردى اي­تۋ­عا بولار ەدى. كەشە ءبىز مەملەكەت رەتىندە دە, ۇلت رەتىندە دە تولىققاندى دامي العان جوقپىز. 70 جىلدىق كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق­ستاندى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتىن الىپ وتىرعان ەلدى ەكى-اق قازاقتىڭ باسقارعانى سىزدەرگە ءمالىم. ءوزىمىزدى ءوزىمىز باسقارىپ, ءوز تىزگىنىمىز ءوزى­مىزدە بولىپ, جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى ەندى ءوزىمىز بولدىق. وسىعان ءسال بولسا دا زەر سالىپ كورەيىكشى, سوندا تاۋەلسىزدىك ۇعىمى­نىڭ قۇدىرەتتى كۇشىنە ەرىكسىز بوي ال­دىراسىز. ەلىمىزدىڭ ەڭ العاشقى قۇجاتى – مەم­لە­كەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادا «رەسپۋبليكادا تۇراتىن حالىقتاردى توپ­تاستىرۋ مەن ولاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋدى ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەت دەپ سانايدى» دەپ جازىلعانىنداي, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى, كوپ ەتنوستى قازاقستاننىڭ تۇ­تاس­تىعى ساقتالىپ قانا وتىرعان جوق, ول ەركىن دامۋدا. بۇل – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ ساياسي سارالانۋى دا, الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ ارتۋى دا, ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى دا, قۇقىقتىق نەگىزىنىڭ قالانۋى دا وسى پاراساتتى پايىم­دىلىققا نەگىزدەلىپ وتىر. وسىنىڭ ارقا­سىندا بۇگىنگى كۇنى قازاقستان الەمدىك ساياساتتا وزىندىك ورنى بار, باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتكە اينالدى. قازاق ەلىن دۇنيە ءجۇزى تانىدى. مۇنىڭ بارلىعىنا مىڭ مارتە شۇكىر­شى­لىك ەتە وتىرىپ, جاڭا زاماننىڭ جاڭا باس­تال­عانىن دا ەسكەرۋمىز قاجەت. سوندىقتان ءتۇ­گەندەيتىن دە, تىڭنان ىزدەيتىنىمىز دە جەتەرلىك. ءسال عانا وزىمىزگە سىن كوزىمەن قا­راي­ىق­شى. سان عاسىر اڭساپ, ارمانداپ قول جەتكەن تاۋەلسىزدىك بۇقارا حالقىمىز اراسىندا تۇگەلدەي شىنايى رۋحاني سەرپىلىس تۋعىزا الىپ وتىر ما؟ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىز تۇ­عىر­لى بولۋى ءۇشىن الدا ءالى نە ىستەۋىمىز قا­جەت؟ وسى ماسەلەلەرگە دە از-كەم توقتاي كەتسەك. تاۋەلسىز سانانىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن قو­عامداعى دەموكراتيالىق فاكتورلاردىڭ ەرەك­شە ماڭىزى بار ەكەنى بەلگىلى. بۇل با­عىتتا 20 جىلدا كۇردەلى وزگەرىستەر جۇزەگە استى. دەگەنمەن, توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيا­لىق جۇيەگە وتۋدە توتە جول جوق ەكەنىن ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز دە كورسەتىپ وتىر. ءبىر جاعىنان جاڭا ساياسي ينستيتۋتتار جەتىلىپ, نارىقتىق قوعامدىق قاتىناستار ومىرگە ەتەنە ەنىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان كەڭەستىك جۇيەنىڭ بول­مىس­تارى دا وپ-وڭاي ورىن بو­ساتاتىن ەمەس. سوندىقتان دا, زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرە وتىرىپ, سوعان نەگىزدەلگەن دەمو­كرا­تيالىق كەڭىستىكتى كەڭەيتە تۇسكەن ءلازىم. نەگىزگى زاڭىمىزداعى «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ ۇلكەن ءارىپ­پەن جازىلعان قاعيدا بىزدەردىڭ كۇندەلىكتى سالت-داستۇرىمىزگە اينالعانى ءجون. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن, ەڭ ءبىرىنشى وسى مەملەكەتتى قۇرعان قازاق حالقى. ولاي بولسا, مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق سيپا­تىنا بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا مەن مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا جا­زىلعان ۇلتتىق مەملەكەتتىكتى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانادى دەگەن ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز ءۇشىن اسا قاجەتتى, كەلەشەگىمىز ءۇشىن دە قاجەت قاعيدالار كەيىنگى كەزدە ەستەن شىعا باستاعان سياقتى. سوندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قا­زاق­تىڭ ۇلەس سالماعى ازداۋ كەزدە ۇلتتىق مەملەكەت بولدىق تا, ال حالقىمىز ەلىمىزدىڭ با­سىم كوپشىلىگى بولعاندا كوپ ۇلتتىلىققا اينالدىق پا؟ قازىرگى كەنجەلەۋ كەلە جاتقان رۋحاني سالاداعى كەيبىر قايشىلىقتى ماسەلەلەر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن جەتىلدىرە الماي وتىرعانىمىزدان با دەگەن ويلار جوق ەمەس. وسى تۋرالى بىرەر ويىمدى ورتاعا سالا كەتسەم. رۋحاني الەمىمىزدىڭ باستى ارقاۋى – انا ءتىلىمىز. الايدا, مەملەكەتتىك مارتەبەگە 1989 جىلى يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى احۋالى جۇرتقا ايان. حالقىمىزدىڭ رۋحاني ۇستاز­دارى­نىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وسى­دان 60 جىلداي بۇرىن ايتقانىنداي, «ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ ۇدەسىنە جەتە الماي – قۇر قالعانداردى, ۇلت ماقتانىش سەزىمىنەن, ۇلت نامىسىنان اجىراپ, «شورە-شورە» بولىپ» جۇرگەندەردى قازىر دە ەركىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ۇل-قىزدارىمىزدى تۇگەل دەرلىك قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتىپ, ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساي الماي وتىرمىز. بۇگىنگى ورتا مەكتەپتەگى, ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ورىس توپتارى­نىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءوزىمىزدىڭ ۇر­پاق­تارىمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلباسىمىز بيىلعى جولداۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىل­عا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاق­ستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس» دەپ ناقتى ماسەلە قويدى. الايدا, جولداۋدان بەرى ءبىراز ۋاقىت وتسە دە, وسى ۇلكەن مىندەت وتباسىنان باستاپ قوعامداعى مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى بار­لىق قۇرىلىمداردىڭ, حالىقتىڭ جاپپاي رۋحاني سىلكىنىسىن تۋعىزىپ وتىر دەۋ قيىن. اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەر قىزمەت ەتەتىن دەن­ساۋلىق سالاسى, بايلانىس مەكەمەلەرىندە, سونداي-اق كوممەر­تسيا­لىق جۇيەلەر مەن بانكتەردە قازاق ءتىلى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي «امان-ەسەن» وتىر. مەنىڭ بۇعان استانا قالاسىنىڭ كەيبىر ۇيىم­دارىندا بولعاندا كوزىم جەتتى. تاۋەلسىزدىك سانانى قا­لىپ­تاس­تىرۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. جاڭا زامان جاڭا اق­پارات كەڭىستىگىن الىپ كەلدى. قۇدايعا شۇكىر, قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار بىرتە-بىرتە كو­بەيۋدە. ەلەك­ترون­دى اقپارات قۇرال­دا­رى ىشىنەن مەن رەسپۋب­ليكالىق را­ديونى ەرەكشە اتار ەدىم. اسىرەسە, «قاي­ىر­لى تاڭ, قازاق ەلى» سياقتى راديوحا­بار­لاردى كىم-كىمنىڭ بولسا دا ءسۇيىپ تىڭدايتى­نى بەلگىلى. تەك ءات­تەگەن-ايى راديونى بۇگىنگى جاستار تىڭداي بەرمەيدى. ال ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى ىشىنەن ءوزىنىڭ بەينەلەۋشىلىك (بەينە, دىبىس) مۇمكىن­دىك­تەرىنىڭ ارتىقشىلىعىمەن, ۋاقىت جا­عىنان ۇتىمدى­لى­­عىمەن وزگە اقپارات قۇرالدارىنا قارا­عان­دا ءموبيلدى اسەر كۇشىنىڭ باسىمدى­عىمەن ەرەكشە بولىپ وتىر­عان تەلەۆيزيالىق حابارلار ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. قازىرگى كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ 95 پايىزى اقپاراتتى نەگىزىنەن تەلەۆيزيا ارقىلى الادى ەكەن. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, حالقىمىزدىڭ 18-دەن باستاپ 60-تان اسقانداردىڭ جارتىسى (40-50 پايىزى) تەلەديداردى پايدالانادى. جاستاردىڭ 5 پايىزى عانا گازەت-جۋرنال وقيدى. جاس ۇرپاق نەگىزىنەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىنان الىستاۋ تەلەحابارمەن قالىپتاسىپ وتىر دەۋگە بولادى. كىتاپ وقۋ قالدى. كەشەگى كىتاپ وقىرماندارى بۇگىن ازاي­ىپ, تەلەۆيزيا ادامداردى كىتاپتان تار­تىپ الىپ, جاپپاي كورەرمەن ەتىپ وتىر. 20 جىلدا ءبىر ۇلتتىق (مەن ەتنوستىق ماعىنا­داعى ۇلتتىقتى ايتىپ وتىرمىن) تەلەارنا اشا الماي وتىرعانىمىز دا بۇگىنگى شىندىعىمىز. تاۋەلسىزدىك حالقىمىزدىڭ رۋحاني وركە­نى­نىڭ وزەگى سانالاتىن ءداستۇرلى دىنىمىزبەن قايتا قاۋىشۋعا الىپ كەلگەنىنەن داۋ جوق. دىنگە سەنۋشىلەر كوبەيىپ, ءدىني بىرلەس­تىكتەردىڭ سانى ارتتى. وسى ايماقتىڭ ەجەلدەن جالعىز يەسى بولىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ءداستۇرلى يسلامي بىرلەستىكتەرى بەس ەسەگە ءوستى. مەشىتتەر كوبەيىپ, كوپتەگەن ءدىني مەكتەپتەر اشىلدى. ولار يماندىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ ورنىنا اينالۋدا. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى 70-تەن استام اعىم-سەكتالاردى بىرىكتىرىپ وتىرعان ءار ءتۇرلى ءدىني ۇيىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە, مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ زيالى قاۋىمنىڭ تولعانۋلارى نەگىزسىز ەمەس. 300-دەن استام كاتوليكتەر مەن پروتەستانت­تاردىڭ ميسسيونەرلەرى قازاق ەلىنىڭ شەكتەن تىس «دە­موكراتياشىلدىعىن», باسقا ەلدەرگە قارا­عان­دا بىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ ءراسىم­دەرىنىڭ جەڭىلدىگىن ۇتىمدى پايدالا­نىپ, ميسسيونەرلىك ءىس-قيمىلداردى كەڭ كولەمدە ءارى بەلسەندى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇلار ءتىپتى وزدە­رىنىڭ ميسسيونەر ەكەنىن جاسىرماي, كوشە­لەردە اشىق ارەكەت ەتۋدە. مۇنى كونستي­تۋتسيا­دا كورسەتىلگەن يدەولوگيالىق ءار­الۋان­دىلىق دەپ تانۋىمىز كەرەك پە؟ مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, بۇل – ءدىني ەكسترەميزم. ويتكەنى, شەتەل سوزدىگىندە (سلوۆار ينوستراننىح سلوۆ) مىنانداي تۇسىنىكتەمە بار: «ميسسيونەر – ليتسو, زانيمايۋششەەسيا راسپروسترانەنيەم رەليگي سرەدي ناسەلەنيا س ينىم ۆەرويسپوۆەدەنيەم; كاك پراۆيلو ميسسيونەر ۆى­پولنياەت فۋنكتسي يدەولوگيچەسكوي ەكسپان­سي». ميس­سيونەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوز ءدىنىنىڭ قاتا­رىنا تارتۋ. بۇل ءۇشىن ولار ەشنارسەدەن تايىن­بايدى. كەيبىر ءبىزدىڭ قارا كوز­دەرىمىزدىڭ جۇگىرىپ سولارعا قىزمەت ەتۋى – نەگىزىنەن اقشانىڭ ارەكەتى. ءدىننىڭ مەملەكەتتەن, مەملەكەتتىڭ دىننەن بولەك ەكەندىگى بەلگەلى. الايدا, بۇل مەملەكەت پەن ءدىننىڭ اراسىندا قىتاي قورعانى تۇر دەگەندىك بولماۋى كەرەك. ويتكەنى, يسلام ءدىنى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني باستاۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. ءداستۇرلى ءدىنىمىزدىڭ قايىرىمدىلىق پەن يماندىلىق ۇعىمدارىن ەلەمەۋ الەۋمەتتىك بەينەمىزگە كۇردەلى ءھام قايشىلىقتى وزگەرىستەر اكەلمەيتىنىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ مەملەكەتىمىزدىڭ جال­پى دىنگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ ەجەل­دەن كەلە جاتقان يسلام دىنىنە بەيتاراپتىعىنان ۇتىلماساق, استە ۇتپايمىز. رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ ءدىن تۋرالى زاڭى «رەسەي تاريحىن­داعى, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى پراۆوسلاۆيەنىڭ ەرەكشە ءرولىن مويىنداي وتىرىپ» دەگەن سوزدەردەن باستالسا, ءبىزدىڭ زاڭىمىزدا يسلام ءدىنى جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز جوق. تاۋەلسىزدىكتى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ناسيحاتتاۋ دا بىزدە كەنجە كەلەدى. وسى ورايدا مۇستافا شوقايدىڭ «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى» دەگەن وسيەتىن ەسكە سالا كەتسەم ارتىق بولماس. بۇگىنگى سان-سالالى جەتىستىكتەردى, كەزدەسىپ جاتقان قيىنشىلىقتاردى تارازى باسىنا سالىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعىن حالىققا بايىپتى دا ۇتىمدى جەتكىزە العاندا عانا اتا-بابالارىمىز سان عاسىر ارمانداپ, سول ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن تاۋەلسىزدىكتى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني جاعىنان تولىق تۇعىرلى ەتە الامىز. ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى.