ەل كەلەشەگى كەمەلدەنە تۇسەدى

 سەنات توراعاسى قايرات ءمامي مۇنايلى وڭىردە بولدى – ءبىز ەل ومىرىندەگى ايرىقشا ايتۋلى كەزەڭ – قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىن اتاپ وتەتىن جىلى كەزدەسىپ وتىرمىز, – دەپ باستادى ءسوزىن سەنات توراعاسى وبلىس اكتيۆىمەن كەز­دەسۋدە. – تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان عاسىرعا پارا-پار جولدان ءوتىپ, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان, الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورنىن العان ەلگە اينال­دى. وتانىمىز بۇگىندە دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى, ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار, ءوز ازامات­تا­رى­نىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن جاقسى جولعا قويا العان وسى زامانعى مەم­لەكەت رەتىندە قالىپتاستى. «قا­زاقستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتالعان تابىستى ساياسي-ەكونو­مي­كا­لىق وزگەرىستەردىڭ بۇل وڭ سيپا­تى, ەڭ اۋەلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­­تىڭ ساليقالى, سارابدال سايا­سا­تىنىڭ, ەرەكشە ساياسي دا­رىنى مەن كورە­گەن­دىگىنىڭ, سترا­تە­گيا­لىق تۇرعى­دان بايىپتى شەشىمدەر قابىل­داۋى­نىڭ ارقا­سىن­دا مۇمكىن بولعانى بارشاعا ءمالىم. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتا­سۋى­نا, ەكونوميكاسىنىڭ وركەن­دەۋى­نە ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك ۇلەسى بار. قازاق مۇنايىنىڭ قاينار باس­تاۋى الىنعان اتىراۋ بۇگىندە قازاقستاننىڭ بەلدى يندۋس­تريا­لىق ايماعىنا اينالدى. وڭىردە قۋاتتى ءوندىرىس قالىپتاستى, وسى زامانعى تەحنولوگيالىق يننوۆا­تسيا­لىق ورتالىقتار شوعىرلانىپ, شەتەلدىك ينۆەستورلار – الەمگە ايگىلى مۇناي وندىرەتىن جانە قىز­مەت كورسەتەتىن كومپانيالار جۇ­مىس ىستەپ كەلەدى. لوگيستيكالىق, گەوفيزيكالىق كاسىپورىندار دامي باستادى, مۇناي جانە گاز سالا­سىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارىنىڭ بازاسى قۇرىل­دى. بۇل وڭىردە وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا قوسىلعان ينۆەستيتسيا­نىڭ جالپى كولەمى 1,1 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى, ونىڭ 72 پاي­ىزىن شەتەل ينۆەستيتسياسى قۇراپ وتىر. اتىراۋ – ەل بيۋدجەتىنە قو­ماق­تى قارجى تۇسىرەتىن ءىرى ونەر­كا­سىپتى ايماق. ماسەلەن, بىلتىر رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتكە 208 ميل­ليارد تەڭگە اۋدارىلسا, بيىل­عى 6 ايدا 251,7 ميلليارد تەڭگە سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەر جينالدى. «بۇل تابىستاردا ايماقتىڭ ەكو­نو­ميكالىق الەۋەتىنىڭ نەگىزىن قۇ­راپ وتىرعان مۇناي جانە گاز كەشەندەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسى بار. كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ مول قورىنا يە مەملەكەتتەر وندى­عى­نا كىرەتىن قازاقستانداعى مۇناي جانە گاز كەنىشتەرىنىڭ 40 پايىزى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وتكەن جىلى مۇنايشىلار مەن گاز وندىرۋشىلەر 30 ميلليون توننادان استام مۇناي, 13,6 ميلليارد تەكشە مەتردەن استام گاز, 2,8 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ءونىم ءوندىردى. وعان قوسا, العاشقى جار­تىجىلدىقتىڭ ناتيجەسىنە قارا­عان­دا, 2011 جىلى بۇل كورسەت­كىش­تەر ودان ءارى اسىپ تۇسەدى دەۋگە ابدەن نەگىز بار. ءوندىرىستىڭ وسى قارقىنى ساقتالعاندا, اتىراۋ مۇ­نايشىلارى اعىمداعى ونجىل­دىق­تا الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن جەتەكشى 10 مەملەكەتتىڭ قاتارى­نا كىرۋ تۋرالى مەملەكەت باس­شى­سى العا قويعان مىندەتتى ورىنداي الاتىنىنا سەنەمىن», دەدى سەنات توراعاسى قايرات ءمامي. سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستان­نىڭ قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جانە ساياسي قۋاتى, ونىڭ ەلەۋلى گەوساياسي ءرولى ەلدىڭ كوپتەگەن شەتەل مەملەكەتتەرى مويىنداعان وڭىرلىك كوشباسشى بولۋىنا ىق­پال ەتتى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستان­دىق­تار­دىڭ جاڭا, تاۋەلسىز, كۇشتى جانە گۇلدەنگەن مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان 20 جىلدىق جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىز دا­مۋ­دىڭ جانە تابىسقا جەتۋدىڭ: جاڭعىرۋ ار­قى­لى تۇراقتىلىقتان – گۇلدەنۋگە اتتى ايرىقشا دۇرىس فورمۋلاسىن تاپتىق» دەگەن ءسوزىنىڭ ءادىل ەكەندىگىن تولىق دالەلدەيدى. – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل وقي­عا­نىڭ ايرىقشا ماڭىزىن سەزىنە وتىرىپ, پارلامەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەك­لا­راتسياسىن قابىلداۋعا نيەتتەنىپ وتىر. زا­مان­داستارعا جانە بولاشاق ۇرپاققا ارنال­عان وسى سالتاناتتى ساياسي-زاڭدىق قۇجاتتا قا­زاق­ستاننىڭ ەگەمەندىككە يە بولعان جىلداردا قول جەتكىزگەن باستى جەتىستىكتەرى اتاپ كور­سە­تىلەدى. جاڭا دەكلاراتسيا ءاربىر ازاماتقا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزي­دەنتىنىڭ باسشى­لى­عىمەن ەلىمىز جۇزەگە اسىرعان ىستەر اۋقى­مىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا جارقىن جەڭىس­تەرى مەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالاي­دى, – دەپ سەنىم ءبىلدىردى سەنات توراعاسى ق. ءمامي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى ونجىل­دىق­­قا جاڭا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتە­گەنى­نە, سو­عان وراي جەرگىلىكتى اتقارۋشى بي­لىك­تىڭ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, وڭىرلەردى دا­مىتۋ ءجو­نىن­دە باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەت­تى­گىنە نازار اۋدارىلدى. مۇنداعى نەگىزگى ستراتە­گيا­لىق ماقسات – وبلىس­تار­دىڭ ەكونومي­كا­لىق الەۋەتىن ۇلعايتۋ, الەۋ­مەتتىك تۇراق­تى­لىقتى نىعايتۋ, ازا­ماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋ­قاتىن ارتتىرۋ, جەر­گىلىكتى بيلىك ينستيتۋت­تارىنىڭ قىز­مەتىن جاقسارتۋ. سونىمەن قاتار, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نى­عاي­تۋ جانە ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ۇل­عايتۋ ءجو­نىن­­دە­گى مىندەتتەر اياسىندا اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. حا­لىقارالىق ساراپشىلاردىڭ با­عا­لاۋلارى بويىنشا, 2020 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ قۇنى 2 ەسەگە ۇلعايار بولسا, بۇل قازاقستان ەكونومي­كا­سىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالداسۋى جاعدايىندا ءبىز­دىڭ ەلگە دە اسەر ەتۋى عاجاپ ەمەس. «وسىعان بايلانىستى مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, اس­تىق, جارما, ەت-ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ودان ءارى ارت­تىرۋ, قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سونداي-اق, تاماق ونەركاسىبىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ بازا­لارىن جەدەلدەتىپ دامىتۋ مىندەتىن قو­يىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ارالاس سالالار­داعى – اۋىل شارۋاشىلىعى ماشيناسىن جاساۋدا, حيميا ونەركاسىبىن­دە, جەمشوپ وندىرۋدە, تەحنيكا جوندەۋدە ءون­دىرىستىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. پرەزي­دەنت­تىڭ بيىل­عى جولداۋىندا اتاپ ءوتىل­گەندەي: «ۇكىمەت, بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىم­دەرى اۋىل­دى ين­دۋستريالاندىرۋدىڭ وسى اسا ماڭىزدى ءبو­لى­گىمەن اينالىسۋعا ءتيىس», دەدى قايرات ءمامي. وڭىرلەر ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋ نەعۇرلىم بەلسەندى ءجۇر­گىزىلگەنى دۇرىس دەپ سانايدى توراعا. الايدا, بۇل ورايدا مەملەكەتتىڭ ستراتەگيا­لىق مۇددەلەرى مەن الەۋمەتتىك تۇراقتى­لىق­قا نۇقسان كەلتىرمەۋى قاتاڭ قاداعالانعانى ءجون. جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى ينۆەس­تورلاردىڭ ءوز كەلىسىم-شارتتىق مىندەتتەمەلەرىن بۇل­جىت­پاي ورىنداۋىن باقىلاي وتى­رىپ, ەل زاڭدارى مەن حالىقتىڭ مۇددەسى ساق­تالۋىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. وكى­نىش­كە قاراي, سوڭعى كەزدەرى كەيبىر شەتەلدىك ارىپتەستەر تاراپىنان وسىنداي «مىندەتتەرىنە نەمقۇراي­لى قاراۋ» بارعان سايىن ءجيى كەزدەسۋدە. قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ەڭبەك قۇ­قىق­تارىن, رەس­پۋب­ليكانىڭ كوشى-قون جانە ەكولوگيالىق زاڭ­ناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى بار. بۇل كەلەڭسىز قۇبىلىستارعا بەرىك توس­قاۋىل قويۋ قاجەت. – سىزدەردى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار باعدارلاماسىن ورىنداۋعا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە شاقىرامىن, – دەدى سەنات ءتور­اعاسى ق.ءمامي. – وسى مىندەتتەردى ورىن­داۋ ءۇشىن اكىم­دىكتەر ماسليحاتتارمەن قويان-قول­تىق جۇ­مىس ىستەۋگە, جەرگىلىكتى بيزنەس قوعام­داس­­تى­عىن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن قوعام­­دىق ۇيىمداردى وسى جۇمىسقا بارىن­شا تارتۋعا ءتيىس. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرى پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن جوس­پارلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولادى دەپ سەنەمىن. جەرگىلىكتى جەردە ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستى­راتىن ءماسليحاتتار وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلە­رىن­دە ۇلكەن ءرول اتقارۋى كەرەك. ءماس­ليحات دەپۋتاتتارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىت­تارى­­نىڭ ءبىرى پرەزيدەنتتىڭ وڭىرلەردى دامىتۋ جونىندەگى ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋ بولۋعا ءتيىس. جەرگىلىكتى حالىقپەن سىندارلى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن الاڭدار ۇيىم­داس­تىرىپ, ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ قاجەت. سەنات توراعاسى ق.ءمامي باستاپ, قۇرا­مى­­نا سەناتورلار ا.سۋدين, ق.يششانوۆ, س.ەڭ­­سەگەنوۆ ەنگەن توپ مۇنايلى وڭىردەگى «جايىق-اگرو» جىلىجاي كەشەنىنىڭ, «براندو» كاسىپ­ورنىنىڭ ءبىر رەتتىك ششپريتستەر شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇ­را­جايى سەكىلدى الەۋمەتتىك نى­ساندارىنىڭ جۇ­مىسىمەن تانىستى. «اتىراۋ وبلىسى حال­قى­نىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ اتقارىپ وتىرعان قىز­مەتىنە جانە جاڭا يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدار­لا­مالار­دى جۇزەگە اسىرۋداعى جۇمىستارىنا وڭ باعا بەرەمىن. ويتكەنى, جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى بيلىك از ۋاقىت ىشىندە ءبىرتالاي قىز­مەت­تەر جا­ساعان. وبلىستا جاڭا كاسىپورىندار اشى­لىپ, حالىق جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قىز­مەت­كە تۇرعان. سول سەبەپتى اتىراۋدا ات­قارى­لىپ جاتقان جۇ­مىس­تاردى وڭ باعا­لاۋعا بولا­دى», دەدى ق.ءما­مي جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.