جاسامپاز جىلدار جەمىسى

رەسەيدىڭ ءۇش وڭىرىمەن شەكتەسەتىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 75 جىلدىعى  تاۋەل­سىز­دىگ­ىمىز­دىڭ 20 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر­عانىن  قىزىلجارلىقتار اسا قۋانىشتى سەزىنۋلى ءارى جاقسى ىرىمعا بالاۋلى. قازاق­ستان­نىڭ ەڭ تەرىسكەيىندە, سۋىق جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان وبلىستىڭ تاريحى 1936 جىلدان باستاۋ الادى. قاراعاندى وبلىسىنان ءبولىنىپ, جەكە وتاۋ تىككەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 25 اۋدان ەنىپ, ورتالىعى پەتروپاۆل بولىپ بەكىتىلدى. 1939 جىلى سولتۇستىك قازاقستاننان  اقمولا وبلىسى ەنشى الدى. ونىڭ قاراماعىنا 6 اۋدان بەرىلدى. 1944 جىلعى 16 ناۋرىزدا قايتا ۇيىمداستىرىلعان كوكشەتاۋ وبلىسىنا تاعى 6 اۋدان قوسىلدى. وبلىستىڭ قازىرگى شەكا­را­سى مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمى تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رى اۋماقتى باسقارۋدى رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە بەلگىلەندى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پرەزيدەنتىنىڭ 1997 جىلعى 3 مامىرداعى جارلىعىمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نا  كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋ­ما­عى ەندى. 1999 جىلعى 8 ساۋىردە ەڭ­بەك­شىلدەر, زەرەندى, ششۋچە اۋداندارى مەن كوكشەتاۋ قالاسى اقمولا وبلىسىنا قو­سىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس قۇرامىن­داعى 13  اۋدان  700-دەن استام سەلولىق ەلدى مەكەن مەن اۋدانعا قاراستى 4 قالاعا جانە 208  اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بىرىككەن. وبلىس تاريحىن ەل تاريحىنان بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە جاڭا دا جاسامپاز مەملەكەتكە اينالعان كەڭ بايتاق ەلىمىزبەن بىرگە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى دا جاڭا­رىپ, كوركەيە تۇسۋدە. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن وبلىس جۇرتشى­لىعى زور ىقىلاسپەن قارسى الىپ, پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەگەن جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ كەلەدى. ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكاسى وركەندەپ, الەۋمەتتىك-مادەني سالاسى ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە يە بولدى. وبلىس اۋماعىنىڭ 60 پايىزى اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا پايدالانىلادى. ەكو­نو­ميكانىڭ نەگىزگى سالاسى – اۋىل شارۋا­شىلىعى. وبلىس ديقاندارى رەسپۋبليكا بويىنشا جينالاتىن ءداندى داقىلدار ءونى­مىنىڭ 25-28 پايىزدان استامىن ءون­دى­رۋ­دى داستۇرگە اينالدىردى. سوڭعى جىل­دارى ءداندى داقىلدار القابى 19 پايىزعا ۇلعايتىلىپ, 3,9 ملن. گەكتارعا جەتكىزىلدى. وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋدىڭ ارقا­سىندا استىق بەرەكەلىگى ارتا ءتۇستى. بىل­تىر­عى قۋاڭشىلىق جىلدىڭ وزىندە ءار گەكتاردان 10,5 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, 4,1 ملن. توننا استىق جينالدى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا جينالعان استىق­تىڭ 31 پايىزى. وبلىسىمىزدا مال شارۋاشىلىعى دا  جاقسى دامىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى مال باسى مەن قۇس سانى ەداۋىر ءوستى. وبلىسىمىز جان باسىنا شىققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن – رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى, ەتتەن – ەكىنشى ورىنعا يە. كەڭەس وداعى كەزىندەگى قورعانىس ونەر­كاسىبىنىڭ ءىرى زاۋىتتارى 90-شى جىل­داردىڭ باسىندا جابىلۋعا شاق قالعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ جان-جاقتى قول­داۋى­نىڭ ارقاسىندا بەيبىت ومىرگە بەيىمدەلىپ, ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى. سوڭ­عى ون جىلدا  ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 پايىزعا ءوستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدا­رىن­دا­عى قيىنشىلىقتاردىڭ سالدارىنان وڭىرىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قۇل­دى­راپ كەتكەن بولسا, 2003 جىلدان باستاپ بۇل سالادا دا قايتا ورلەۋ باستالدى. 2005 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باس­تاعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامى­تۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپ جىلدار بويى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان مىڭداعان ادامدار جايلى باسپانالارعا يە بولدى. وزگە جىلداردى ايت­پاي-اق قويايىق, بىلتىر 1059 پاتەر سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 7 ەسەگە كوپ دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا الەۋ­مەتتىك سالالار, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ ىسىنە, اسىرەسە قازاق مەكتەپتەرىنە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل بولىنگەنى ەلىمىزدىڭ بو­لاشاعىنا دەگەن قامقورلىقتىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنى ءسوزسىز. وسى كەزەڭدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. سالىستىرۋ ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىك. 1991 جىلعا دەيىن پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى بولسا, قازىر بالالاردى انا تىلىندە وقىتاتىن 6 ورتا مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. 2006 جىلى اشىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ شاكىرتتەرى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار ورىس, اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىن ۇيرەنەدى. بوس ورىندارى بار ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپ­تا­رى مەن شاعىن ورتالىقتار اشىلا باستادى. ال, قالامىزداعى № 17 جاڭ­عى­رۋ مەكتەبىندە وننان استام ۇلت وكىل­دەرىنىڭ بالالارى جالپى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس ءبىلىم الۋمەن بىرگە ارقايسىسىنىڭ انا ءتىلىن, تاريحىن, مادەنيەتىن مەڭگەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. بۇرىن ەشقاشان قازاق مەكتەپتەرى بولماعان اۋدان ورتالىقتارىنىڭ بارلىعىندا انا تىلىمىزدە وقىتاتىن ورتا مەكتەپتەر اشىلدى. قازىرگى كەزدە قازاق بالالارىنىڭ 62 پايىزى ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الۋدا. ال بۇدان 20 جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش نەبارى 20-25 پايىز عانا بولاتىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر كوپ. ەلباسى بەكىتكەن «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلا­ما­سى اياسىندا جىلىنا 10 مىڭ ليتر قان پلازماسىن دايىندايتىن قان ورتالىعى, ءبىر اۋىسىمدا 500 ناۋقاستى قابىل­داي­تىن جاڭا ەمحانا سالىنىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت ەتە باستادى. كارديولوگيالىق ورتالىق اشىلىپ,  جەرگىلىكتى دارىگەرلەر جۇرەككە اشىق وتا جاساۋ ءىسىن قولعا الدى. اۋدانداردا دا  دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ءما­دە­نيەت سالاسى دا ىلگەرىلەپ كەلەدى. جەرلەس جازۋشىمىز ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويىندا  شاڭىراق كوتەر­گەن قازاق سازدى-دراما تەاترى – تاۋەل­سىز­­دىگىمىزدىڭ بەلبالاسى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جازۋشىنىڭ جارى ءماريام مۇ­قانوۆا قاتىسقانىن سولتۇستىكقازاقستان­دىق­تار ۇمىتا قويعان جوق. تەاتر ۇجىمى ۇلتتىق ونەرىمىزدى بيىككە كوتەرىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. 2008 جىلعى  تا­مىز­دا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ وبلى­سىمىزدا ىسساپارمەن بولعاندا  «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا كۇردە­لى جوندەۋدەن ءوتىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» مۇراجاي كەشەنىن اشىپ, جۇرتشىلىق الدىندا تەبىرەنە ءسوز سويلەگەنى – ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. بۇگىندە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى»  رەسپۋبليكامىز­دىڭ بارلىق ايماقتارىنان, سونداي-اق تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن كەلىپ, قى­زىعا تاماشالايتىن  كيەلى ورىنعا اي­نالعان. ءامىرشىل-اكىمشىل كەڭەس زامانى تۇسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ۇلى اقىن, جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ارتىندا قالعان باي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ شارالارى كەڭ ءورىس العان. قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, شوقان ءۋاليحانوۆ, توقسان بي, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت ءمۇسى­رەپوۆ, يۆان شۋحوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ, مۇ­رات ايتقوجين سىندى داڭقتى جەرلەس­تەرىمىزدىڭ ەسىمدەرى جاس ۇرپاق ءۇشىن دە ەرەكشە قاستەرلى سانالادى. ءوز حالقىنىڭ تۋعان جەرگە ورالۋىنا ۇلكەن قامقورلىق كورسەتىپ وتىرعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ءبىرى – قازاقستان. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن تۇستاس باستالعان ۇلى كوش كەرۋەنى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن قولعا  الىنعان كوشى-قون باعدارلاماسى ارقاسىندا قىزىلجار وڭىرىنە مىڭداعان قانداستارىمىز كوشىپ كەلىپ, ورنىقتى. باسپانا بەرىلىپ, تۇراقتى جۇمىستارمەن قام­تاماسىز ەتىلدى. وبلىس اكىمى س.ءبىلالوۆتىڭ ەلباسىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى تاپسىرما­لا­رىن ويداعىداي ورىنداپ, اتا-بابا قونىسىنا اڭساي جەتكەن باۋىرلارىمىز ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاسالۋدا. وب­لىس ورتالىعىنان 15 شاقى­رىم­داي جەردە شەتتەن كەلگەن اعايىن­دارىمىزعا ارنالعان جاڭا اۋىل بوي كوتەردى.ول بايتەرەك دەپ اتالادى. مۇندا پرەزيدەنت بەكىتكەن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا 140 تۇر­عىن ءۇي سالىنىپ, اتامەكەنگە كەلىپ جات­قان وتانداستار يگىلىگىنە بەرىلدى. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق,  وبلىس اكىمىنىڭ باس­تاماسىمەن  «ۇرپاق قورى» باعدارلا­ما­سى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ول دەمو­گرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋدى دىتتەيدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا قازىردىڭ وزىندە ءتورت جانە ودان كوپ ءسابيدى ءدۇ­نيەگە اكەلگەن 156 وتباسىعا ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردەن ارناۋلى دەپوزيتتەر اشىلىپ, ءار بالاعا 160 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش مولشەرىندە قاراجات سالىن­دى. بۇل قارجىلاي كومەك بالا كامە­لەت­تىك جاسقا جەتكەنشە ەسەلەنىپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» اتالاتىن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قازىرگى كەلبەتى دە الدەقايدا اجارلى. شاھاردىڭ بۇرىنعى بەينەسى ساقتالا وتىرىپ  قا­زىرگى زامان تالابىنا ساي اباتتان­دى­رىلۋدا. قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رامىزدەرىنە ارنالعان ساۋلەتتى كومپوزيتسيا بوي كوتەردى. ەل وڭىرىندەگى ايتۋلى مەرەكە – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي  ەلدى مەكەندەر مەن شاعىن اۋىل-سەلولار دا  كورىكتەنە ءتۇستى.  مەرەكە جاقىنداعان سايىن «20 يگى ءىس» اكتسياسى كەڭىنەن  ءورىس الىپ,  كاسىپكەرلەردىڭ, زيالى قاۋىم وكىل­دەرىنىڭ تۋعان اۋىلدارىنا دەگەن قام­قورلىعى ەرەسەن. ايماق باسشى­سى­نىڭ وسىناۋ باستاماسى ماعجاننىڭ  تۋعان اۋىلى – سارتوماردان باستالىپ, بۇگىنگە دەيىن 300-دەن استام شارا  اتقارىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءار جىلى جالىندى ەڭبەككە, جاسامپاز ىسكە تولى. ونى سول­تۇس­تىكقازاقستاندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن دە, تىنىس-تىرشىلىگىنەن دە  انىق بايقاۋعا بولادى. تورقالى تويعا تولىمدى تارتۋلارمەن بارۋ  ءبارىمىزدىڭ اسىل پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. قايروللا مۇقانوۆ, ولكەتانۋشى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.