دۇبىرگە تولى دۇنيە

تاعىلىق تامىرىنىڭ جويىلۋى قيىن سوڭعى ءبىراز كۇندە الەمنىڭ اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى تاقىرىبى لوندونداعى, بريتانيانىڭ باسقا دا قالالارىنداعى تارتىپسىزدىك جايىندا بولدى. تەلەارنالار كۇنى-ءتۇنى وتقا ورانعان قالا كوشەلەرىن, ونداعى حالىقتىڭ پوليتسيامەن قاقتىعىسىن كورسەتىپ جاتتى. ادەتتە مۇنداي­دا حالىقتىڭ بيلىككە قارسىلىعى, ءوز قۇ­قىقتارىنىڭ ايا­قاس­تى بولماۋىن تا­لاپ ەتۋى كوڭىلگە ور­ا­لادى. مۇندايدى دە­موكراتيانىڭ كو­رى­نىسى سانايتىنىمىز دا بار. ال تۇماندى البيون دەيتىن ەلدەگى بۇل وقيعالاردىڭ دەموكراتيا, ادام قۇقى ءۇشىن كۇرەسكە ۇقساس­تىعى شامالى, ونىڭ ناعىز قا­ساقانا بۇلدىرۋشىلىك, ۆانداليزم, تاعىلىق ارەكەت ەكەنى ايدان انىق. قالاي بولعاندا دا, مۇنىڭ سە­بەپ-سالدارى, باستاماسى بار عوي. ول لوندوننىڭ سولتۇستىك اي­ما­عىن­­داعى توتتەنحەم اۋدانىندا باس­­تال­عان. وندا قازىرگى زامانعى عيمارات­تار دا, ساۋدا ورىندارى دا, سپورت كەشەندەرى دە بار. باس­تى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇنەمى ءتۇرلى قاق­تى­عىستار, ۇرىس-كەرىس بولىپ جا­تا­تىن تۇرعىن ءۇي كەشەنى دە وسىندا. وندا باسقا ەلدەردەن كەل­گەن كەلىمسەكتەر كوبى­رەك. داۋ-داماي كو­بىنە سولاردىڭ اراسىنان شىعادى. مىنە, سول اۋداننىڭ تۇرعىنى مارك داگگان دەگەن پوليتسيامەن قاقتىعىستا قازا تاۋىپ, ونىڭ تۋىس­­قاندارى مەن دوستارى داۋ شى­عارىپ, ونىڭ اياعى بۇكىل ەلدى شارپىعان تارتىپسىزدىككە ۇلاستى. داگگان – قارا ءناسىلدى, سودان دا ب ۇلىكشىلىك باستاۋشىلارى وعان ناسىلدىك سيپات بەرگىسى كەلەدى. ال ءتارتىپ قورعاۋ ادامدارى ونىڭ گانگستەر ەكەنىن, قارۋلى قار­­سى­لىق كورسەتكەن كەزدە قازا تاپ­قا­نىن اي­تادى. ولار داگ­گان­نىڭ سو­ڭى­نا ءتۇ­سىپ, ونى ۇستاۋ ءساتى تۋعاندا, ول قار­سى­لىق كورسەتىپ, ءبىرىنشى بو­لىپ وق اتقان. ەڭ باس­تىسى – ونى پوليتسيا قارا ءناسىلدى بولعانى ءۇشىن ەمەس, قىلمىسى ءۇشىن ۇستاماق بولعان. قالاي بولعاندا دا, بۇل وقيعا ۇلكەن قاقتىعىسقا دۋشار ەتتى. ءاري­نە, ونىڭ نەگىزگى سەبەبى باس­قادا. ءبىر ساراپ­شى­­ل­ار حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن ال­عا توسادى, جۇمىس­سىز­دار كوپ دەيدى. بىراق سول ءۇشىن ءدۇ­نيەنىڭ ءبارىن ءبۇل­دى­رىپ, ورتەپ, ويران سا­لۋ­دىڭ ءجونى جوق­تى­عى بەلگىلى. بىرەۋلەر دامى­عان ەل دەگەن­دەرىڭدە دە سونداي تەڭسىزدىك, كەمسىتۋشىلىك, جوق­شى­لىق, تاپشىلىق بار دەپ ايىزى قانا ايتادى. ب ۇلىكشىلەردى سوعان قارسى  تۇرعان كۇرەسكەرلەردەي كور­سەتكىسى كەلەدى. بەلگىلى دارەجەدە سونداي كەمشىلىكتەر بار دەگەن كۇننىڭ وزىندە دە, وسىناۋ ويراندى, تاعىلىق ءبۇل­­­دىرۋ­دى اقتاۋدىڭ ءجونى جوق. مۇنىڭ ءوزىن «ءساتتى جاعداي­دى» ­پاي­دا­لانىپ قالعان قىل­مىس­كەر­لەردىڭ, توناۋشى­لاردىڭ, تا­لاۋ­شى­لار­دىڭ, ءبىر ءسوز­بەن ايت­قاندا, تاعى­لاردىڭ ارەكەت­تەرى دەپ با­عا­لاعان ءجون بولار. قانشاما تاريحي, مادەني-الەۋ­مەت­­تىك عيماراتتاردىڭ, تۇر­عىن ءۇي­لەر­دىڭ وتقا ورانعانىن, ساۋدا ورىن­دا­رىنا تالاۋشىلاردىڭ شابۋىل جا­ساعانىن كورگەندە, جان ءتۇر­شى­گە­دى. بۇزاقىلاردىڭ قۇ­قىق قورعاۋ ادام­دارىنا تاس لاق­تىرىپ, ولاردى جارا­قاتتاعانىن كورگەندە, وسىناۋ قا­نى­پەزەرلەردى دە اياۋسىز جازالا­عان ءجون بولار ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى. ايتەۋىر سول مالعۇنداردىڭ اي­ۋان­دىعىنا تىيىم سالىندى. ءتار­تىپ قورعاۋشىلار ولاردى اۋ­ىز­دىق­تاعان سىڭايلى. ءبىرازى, ناق­تى­راق ايتقاندا, مىڭداي ادام, قاماۋ­عا الىنىپتى. ءبىرازى ەمەس, ءبارىن دە قوعامنان الاستاتسا ءجون سياقتى.   اسكەرى باعىنباعان بيلىك قاشان دا ءالسىز CNN Turk اقپارات اگەنتتىگىنىڭ حابارىنا قاراعاندا, ىستامبۇل سوتى اۋىر قىلمىسى بويىنشا 14 ادامدى قاماۋعا الۋ جونىندەگى شەشىم قابىلداپتى. ونىڭ ەكەۋى جوعارى شەندى اسكەريلەر – ارميا گەنەرالى گۋسەين نۇسىرەت تاشتەلەري مەن گەنەرال حيفزي  چۋبۋكلۋ ەكەن. تۇرىك اعايىن­دار­دان كەلەتىن حا­بار­لارعا قاشان دا قۇ­لاعىمىز تۇرىك. ءاسى­رەسە, اسكە­ري­لەر­­گە قا­تىستى حابارلار ەلەڭ ەتكىزەدى. بۇل ەل ءۇشىن اسكە­ريلەردىڭ ور­نى بولەك. سوناۋ اتا­تۇ­رىك زاما­نى­نان ولارعا ايرىقشا مارتەبە بەرىلگەن. ەلدى جاڭا بيىككە كوتەرىپ, تۇركيا مەملەكەتىنە الەمدىك دەڭ­گەي­دەن ورىن الىپ بەرگەن ەل كوسەمى اتاتۇرىك وسيە­تىنە ادالدىق – تۇرىك اسكەري­لە­رىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. بيلىكتەگىلەر الدەبىر پەندەشىلىك پيعىل­مەن سول اتاتۇرىك جولىنان اۋىت­قىپ بارا جاتسا, اسكەريلەر بيلىكتى ءوز قولدارىنا الىپ, اۋىتقۋ­شى­لاردى جونگە سالىپ كەلگەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – اسكە­ري­لەر بيلىكتى قولعا العانىمەن, قان­داي دا ديكتاتۋرالىق ءتارتىپ ور­ناتۋ­دى ماقسات تۇتپاي, بيلىكتى ازا­مات­تىق قوعامعا قايتا ۇسى­­نىپ وتىر­عان. سوعان قاراماي, سوڭ­عى كەز­دە تۇرىك قاۋىمىندا بي­لىك پەن اسكە­ري­لەر اراسىندا تارتىس بار­لى­عى جايىندا اڭگى­مەلەر كوپ اي­تى­لىپ ءجۇر. اسىرە­سە, بۇل اڭگى­مە, اڭگىمە عانا ەمەس, ايتارلىقتاي تار­تىس بيلىككە ءادىل­دىك جانە دامۋ پارتياسى كەلگەننەن كەيىن كۇشەيە ءتۇستى. ونىڭ دا ساياسي نەگىزى بار. ءاس­كەريلەر قاشان دا ەلدىڭ زايىر­لىق سيپاتىنا وزدەرىن كەپىل ساناسا, قا­زىر­گى بيلىكتەگى پرەمەر-مينيستر رەجەپ ءتايىپ ەردوعان باس­قاراتىن ءادىل­دىك جانە دامۋ پار­تياسى باي­سالدى-يسلامدىق با­­­­­­عىت ۇستانىپ كەلەدى. سوعان وراي تۇرىك قاۋىمىندا يسلامدىق ۇستانىمعا بەتبۇرىس قا­لىپ­تاس­تى. بۇل ءجايت اسكەريلەر مەن بيلىك اراسىندا تارتىستى تەرەڭ­دەتە ءتۇستى. قازىرگى بيلىك قالاي دا ءاس­كەري­لەردىڭ قو­عامداعى بەدەلىن السىرەتۋ جو­لىندا قاتقىل شارالارعا باردى. 2003 جىلى اسكەري توڭكەرىسكە دا­يىن­دىققا قاتىستى بولدى دەگەن ايىپ­پەن كوپ­تەگەن وفيتسەرلەر تۇت­قىن­عا ال­ىن­دى. ولار­دىڭ ارا­سىندا ەل الدىندا ايتار­لىقتاي ەڭ­بە­­گى بار اسكەري قاي­رات­كەر­لەر دە بولدى. سوڭعى پارلامەنت سايلاۋىندا جە­ڭىسكە جەتكەننەن كەيىن ءادىل­دىك جانە دامۋ پارتياسىنىڭ باس­شى­لى­عى اسكەريلەرگە قارسى با­تىل دا قاتقىل شارالارعا باردى. بيىل­عى ءساۋىر ايىندا ىستامبۇل سوتىندا اسكەريلەردى ايىپتاعان ۇكىم شى­عا­رىلعاندا, باس شتاب باسشىلىعى ونى قۇپتاماعان مالىمدەمە جاسا­دى. ال وعان بيلىكتەگى پارتيا باس­شىلىعى اسكە­ريلەردى قۇقىق قور­عاۋ ورگان­دارىنىڭ شەشىمدەرىنە قارسى­لىق دەپ باعالاپ, ۇكىمەت اسكەري­لەرگە قىسىمىن كۇشەيتتى. مۇنىڭ اياعى قارۋلى كۇشتەر باسشىلىعىنىڭ قىزمەتتەرىنەن كە­تۋىنە سوقتىردى. باس شتاب باس­تىعى ىشىق كوشانەر 250 وفي­تسەر­دىڭ قاماققا الىنۋىنا كەلىسپەيتىنىن مالىمدەدى. ولارعا قا­زىر­­گى بيلىكتى قۇلاتۋعا ارەكەت جا­سا­دى دەگەن ايىپ تاعىلعان بولاتىن. اسكەر باسشىلارىنىڭ كەتۋىن ءتيىمدى پايدالانعان ەردوعان ۇكىمەتى جاڭا باسشىلىققا بيلىككە قولايلى ادامداردى تاعايىن­داۋعا كۇش سالدى. جۇرت بۇرىنعى اسكەري پوليتسيا باستىعى نەجدەت وزەلدىڭ قۇرعاقتاعى اسكەر باس­شى­سى جانە باس شتابقا باسشى بولعانىنا ايرىقشا نازار اۋدا­رىپ وتىر. بيلىككە قارسى كەلمەگەن ادام. ەندى دە ونىڭ ايت­­قا­نىمەن جۇرەتىنىنە كۇمان جوق. وسىعان قاراپ جۇرت بيلىك پەن اسكەر اراسىنداعى قاقتىعىسقا نۇك­تە قويىلار دەگەندە, تاعى دا ەكى گە­نەرالدىڭ قاماۋعا الىن­عانى تان­دان­دىرماي قويمايدى. ونىڭ ءبىرى ارميا گەنەرالى تاشتەلەريدى وتكەن اپتادا عانا جوعارعى اسكەري كەڭەس قۇرعاق­تا­عى اسكەردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ءجونىن­دەگى باستىعى ەتىپ تاعايىنداعان بولاتىن. ماماديار جاقىپ.