ومبۋدسمەن ونەگەسى ومىرشەڭ

بيىل قازاقستان حالقى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىن اتاپ وتەدى. بۇل ايتۋ­لى وقيعا  وسى جىلدار ىشىندە جان-جاقتى دامۋى­مىزدىڭ قورىتىندىسىن جا­ساۋ ءۇشىن وڭدى نەگىز بو­لىپ تابىلادى. وسى كەزەڭ­دە  ەلىمىز تەك  حالىقارا­لىق قاۋىمداستىققا بەرىك كىرىگىپ قانا قوي­ماي,  سونىمەن قاتار وندا ايماق­تىق  ءىرى مەملەكەتكە ساي لايىقتى ءوز ور­نىن الا ءبىلدى. ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستي­تۋ­تىن قۇرۋ ساپالى قۇقىقتىق بازانى ىسكە اسىرۋعا اسەرىن تيگىزدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى شىنايى رەفورمالىق  وزگەرىستەر ءبىزدى  توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ  بولىگىنەن  قازىرگى زامانعى  سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلگە اينال­دىر­دى. ومبۋدسمەن (ادام قۇقىقتارى ءجو­نى­ندەگى ۋاكىل) ينستيتۋتىن قۇرۋ مىقتى قۇقىقتىق بازانى ىسكە اسىرۋمەن  قا­تار,  بۇل ينستيتۋت قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ار­نال­عان قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­رىم­دا­ماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك تەتىكتىڭ  ماڭىزدى جانە اجىراماس بولىگى رەتىندە بەكىدى.  ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىم­داس­تىققا بەلسەندى ەنۋىن, حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجاتتارعا قوسىلۋىن, الەم­دىك قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ اياسىن­داعى قىزمەتىن  قازاقستاندا وسى مەكەمەنى قۇرۋعا ىقپال ەتكەن سىرتقى فاكتورلار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. 2002 جىلى ۇلتتىق جاڭا قۇقىق قورعاۋ ورگانىن قۇرۋ بارىسىندا ونى قوعامدا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى قۇ­قىقتىق شىعارماشىلىق  جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋگە تيگىزەر اسەرىنە تالداۋ جۇرگىزىلدى. بۇل پر­و­تسەسكە  مەملەكەتتىك ورگاندار, حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار, ازاماتتىق قو­عام, باق, عىلىمي مەكەمەلەر تارت­ىل­دى. سونىڭ ىشىندە مۇنداي ينستيتۋتتار بۇرىننان جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدەر شۆەتسيا, فينليانديا, سونداي-اق الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارى قا­زاق­ستانعا ۇقساس ليتۆا, پولشا, چەحيا, رەسەي سەكىلدى ەلدەر  ومبۋدسمەن­دەرىنىڭ  جۇمىس تاجىريبەسى زەردەلەندى. ال ەندى قازاقستاندا ومبۋدسمەن ينس­تيتۋتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى وي العاش رەت 1995 جىلى جەنەۆادا بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسار  باسقارماسى وتكىزگەن حالىق­ارالىق سەميناردا ايتىلدى. وندا قازاقستان دەلەگاتسياسى ەلىمىزدە  ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستي­تۋ­تىن قۇرۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, 2002 جىلعى تامىز ايىندا  پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋ­تسيا­سىنا 7 جىل تولۋىنا  ارنالعان ءسو­زىندە ومبۋدسمەن مەكەمەسىن دەمو­كرا­تيالىق ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس رەتىندە اتاپ ءوتتى جانە قازاقستاندا وسىنداي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىگىن  ايتتى. وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادام قۇقىقتارى ءجو­نىن­دەگى ۋاكىل قىزمەتىن بەلگىلەۋ تۋرا­لى» ءتيىستى جارلىعى شىقتى. كوپ ۇزاماي ۋاكىل قىزمەتىن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونىڭ جۇمىس­شى ورگانى – ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى ۇلتتىق ورتالىق قۇرىلدى. جاڭا ينستيتۋت ءوز قىزمەتىن باستاي وتىرىپ, ونىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى  تۋرالى, ەڭ باستىسى, مۇمكىندىكتەرى تۋرالى حا­لىق­تىڭ حاباردار بولماۋىنا بايلا­نىس­تى  كەيبىر قيىندىقتارعا تاپ بول­دى.  بىراق, ۋاقىت وتە كەلە احۋال ءتۇپ­كى­لىكتى وزگەرە باستادى, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە  حالىقپەن تىعىز باي­لانىس جولعا قويىلدى. قازىرگى ۋاقىت­تا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار  ۇسى­نىستاردى قاراپ, بۇزىلعان قۇقىق­تار­دى قالپىنا كەلتىرۋ, ءتيىستى لاۋا­زىم­دى ادامدارعا شارا قولدانۋ تۋرا­لى اق­پاراتتاردى مىندەتتتى تۇردە بەرىپ وتى­رادى. سوعان وراي ازاماتتار, ازامات­تىعى جوق  ادامدار دا ۋاكىلگە وزدەرى­نىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ءجيى حابارلاسادى. دەگەنمەن, حالىق اراسىندا قۇقىق­تىق تۇسىنىك جۇمىستارىن بەلسەندى ءجۇر­گىزۋگە قاراماستان, ازاماتتار ءۋا­كىل­گە جۇگىنۋ ماسەلەسىندە شەكتەلىپ جاتادى. بۇل كەڭ بايتاق ەل اۋماعىنىڭ ۇلكەن بولۋىنا ساي وڭىرلەردە ونىڭ وكىل­دەرىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى دەيمىز. بۇگىندە بۇل ماسەلە ەل باسشى­لىعىنىڭ قاراۋىندا جاتىر  جانە جاقىن ارادا شەشىلەدى دەگەن ويدامىز. زاڭ جونىندە ءبىلىمى بار ازامات ءوز قۇقىعىن قورعاي الۋعا, سونىمەن قاتار ونىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە قاشاندا قابىلەتتى كەلەدى. بۇعان قوسا ايتارىم, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز قۇقىقتارى­نىڭ قۇندىلىعىن ءتۇسىنۋى ءجا­نە ادام قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋىنا مەم­لەكەت كەپىلدىك بەرەتىنىن بىلۋگە ءتيىس.  تەك وسىن­داي جاع­دايدا عانا قۇقىقتىق قىزمەت جۇيەلى سيپاتقا يە بولا الادى. ەقىۇ جانە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ كومەگىمەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە شاعىم بەرۋ ءتارتىبى تۋرالى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە اقپاراتتىق ماتەريالدار ۇنەمى شىعارى­لا­دى.  ونىڭ ينتەرنەت رە­سۋرسى تۇراقتى تۇردە جاڭارتىلىپ تۇرا­دى جانە وندا اعىم­داعى قىزمەت تۋرالى, سونداي-اق شا­عىم­دى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى بەرۋ مۇمكىندىگى جونىندە كەڭ كولەمدى كەڭەس بەرىلەدى. وسىعان سايكەس ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۋاكىل ءوز قىز­مە­تىن­دە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالا­سىن­داعى  زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتۋ جانە ونى جالپى قابىل­دان­عان حالىق­ارا­لىق نورمالارعا سايكەس­تەن­دىرۋ ءجو­نىن­دە بار­لىق قولدا بار ءمۇم­كىندىكتەرىن تولىق كولەمدە پايدالانۋعا ۇمتىلادى. مىسالى,  ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى ۋاكىلدىڭ پرەزيدەنت جانىنداعى  قۇ­قىقتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەسكە مۇشەلىگى وعان تەك قاتىسۋ ەمەس, اتال­عان ۇردىسكە بەلگىلى مولشەردە وڭ ىقپال جا­ساۋعا  مۇمكىندىك بەرەدى. ودان باسقا ءۋا­كىل پرەزيدەنت جانىنداعى  را­قىم­شى­لىق جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنا,  پارلامەنت سە­نا­تى مەن ءماجىلىس كوميتەتتەرىنىڭ وتى­رىس­تارىنا, كونفەرەنتسيالار مەن سەمي­نار­لارعا جانە باسقا دا فورۋمدارعا قاتىسا­دى. اتاپ ايتقاندا, ۋاكىلدىڭ جوعارىدا تىزبەلەنگەن مۇمكىندىكتەرى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس ورگاندارىنا جانە ءىس-شارا­لارعا قاتىسۋى ارقىلى قۇقىق قورعاۋ سالا­سىن­داعى ورىن الاتىن  جانە ولاردى شەشۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ ماق­ساتىندا پايدالانىلادى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەملەكەت باسشىسى اتىنا ءوز قىزمەتى تۋرالى جىل سايىنعى ەسەبىن ۇسىنادى, ول قولداۋ تاپقاننان كەيىن  بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا, پارلامەنتكە, ۇكى­مەت­كە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا جانە حالىقارالىق ۇيىمدارعا پايدالانۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى. ۋاكىل رەسپۋبليكادا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدار  نى­سان­دارى مەن  ادىستەردى جەتىلدىرۋ ماق­ساتىن­دا جوعارعى سوت توراعاسىمەن, باس پروكۋرورمەن, ىشكى ىستەر جانە ءادى­لەت مينيسترلىكتەرىمەن  ىنتىماقتاستىق تۋ­را­لى م­ەموراندۋمدارعا قول قويعانى بەل­گىلى. سوت قاۋىمداستىعى باسشى­سى­مەن جاسال­عان جوعارىدا اتالعان قۇجات ەرەكشە قى­زى­عۋشىلىق  تانىتادى. ويتكەنى وسى ار­قىلى ومبۋدسمەن سوت تاجىريبەسىن قورىتىندىلاۋ تارتىبىندە كەز كەلگەن سوت ينستانتسيالارىنا شاعىم­دار تۋرالى اق­پارات بەرۋگە مۇمكىندىك الادى. ەلىمىزدە ازاپتاۋلارعا قارسى ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ول ۋاكىل ينستيتۋتىن ايتار­لىقتاي ينستيتۋتتىق تۇرعىدان نى­عايتۋعا بولاتىن «ومبۋدسمەن+»  ءۇل­گى­سىن كوزدەيدى. سونىمەن قاتار,  حالىق­ارا­لىق, ولاردىڭ ىشىندە بۇۇ, ەو, ەقىۇ جۇيەسىنىڭ ۇيىمدارىمەن ءتيىمدى ىنتى­ماقتاستىق جۇزەگە اسىرىلۋدا.  قا­زىرگى ۋاقىتتا ءبىز ەقىۇ-مەن جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دانيا ينستي­تۋتى­مەن ومبۋدسمەن قىزمەتىن ينستي­تۋ­تتىق جەتىلدىرۋ جونىندە; يۋنيسەف-پەن بالا­لار­دى قورعاۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا ناق­تى ەكى جوبا بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى  حاتتارىن قاراپ شەشۋ ۋاكىل­دىڭ  نەگىزگى قىزمەتى بولىپ تابىلادى. شاعىمدانۋ تاجىريبەسى ءارتۇرلى, كوپ­شىلىگى جەكە قابىلداۋعا كەلۋدى قالايدى, ونى نەعۇرلىم ءتيىمدى  جول دەپ سانايدى. كەيبىرەۋلەرى جازباشا حات جولدايدى, كەيبىر جەدەل ارالاسۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايلاردا ازاماتتار  تەلەفون نەمەسە ەلەكتروندى بايلانىستى پايدالانادى. بىردە-ءبىر حات, جازباشا نە اۋىزشا بولسا دا نازارعا الىنباي قالمايدى جانە بەرىلگەن قۇزىرەتتەر شەگىندە  قارالادى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ قىزمەت ەتۋ كەزەڭىندە  ونىڭ اتىنا ازاماتتاردان 13,5 مىڭعا جۋىق حات كەلىپ ءتۇستى. شاعىمدار مەن حاتتاردىڭ نەگىزگى سانى سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەۋشىلىكپەن بايلا­نىس­تى. ەكىنشى ورىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى مەن ارەكەت­سىزدىگىنە شاعىمدار مەن حاتتار كوپ تۇسەدى. ودان باسقا حاتتاردىڭ اۆتور­لارى  جەر, تۇرعىن ءۇي, ءدىن جانە ءدىني سەنىم قۇقىقتارى ماسەلەلەرىن,  جەرگىلىكتى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردا اكىمشىلىك ەتۋ, ءبىلىم الۋ, بالالار قۇقىقتارىنا قاتىستى  ماسەلەلەردى كوتەرەدى. ناقتى ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇ­قىق­­تارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ادام قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرگەن مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ  قىزمەتى تەكسەرۋدى قاجەت ەتەدى. ۋاكىلدىڭ سۇرا­تۋ­لارى مەن  ۇسىنىستارىنان كەيىن مۇن­داي جاعداي­لاردا  ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ارا­لا­سۋعا ءتيىس. ودان باسقا, بۇل جاعدايدا ۋاكىلدىڭ ارالا­سۋى, ونىڭ ناقتى جاعدايدى باعا­لاۋى, شاعىمدانۋشى­لاردىڭ  ناقتى ماسەلە بويىنشا  كەڭەس الۋى دا ما­ڭىزدى بولىپ تابىلادى. شاعىمدار­مەن جۇمىس ىستەۋ, ازامات­تار­­دى قا­بىل­داۋ قىزمەت كورسەتۋدىڭ دەڭ­گەيىن جەتىلدىرۋ مەن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا  مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ  قىز­مەتىنە اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىزگە تۇسەتىن حاتتار سانى ازايۋدا دەپ ايتۋعا بولمايدى. وعان سەبەپتەر جەتكىلىكتى: جەكەلەگەن شەنەۋنىك­تەر­دىڭ  كاسىبي ەمەس ارەكەتتەرى, مەملەكەتتىك قىز­مەت دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, كەيبىر جاع­دايلاردا ءىس-قيمىلداردى ۇيلەس­تىرۋ­دىڭ بولماۋى اسەر ەتەدى. باستى فاكتور سىبايلاس جەمقور­لىقتىڭ بولۋى ءسوزسىز. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ  وعان قارسى كۇرەس جا­ريا­لاعانى بەلگىلى. قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداما­سىندا اتالعان اكىمشىلىك جۇيەسىنە قويىلاتىن ءۇمىت زور, وعان سايكەس  ازاماتتار ءارتۇرلى ينستانتسيالارعا, سونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە حات جولداماي-اق, ءوز قۇقىق­تارىن سوتتا قورعايتىنى كوزدەلەدى. ۋاكىل ءوز قىزمەتىندە  ۇلتتىق زاڭ­نامانى, سونداي-اق  رەسپۋبليكا راتي­في­كاتسيالاعان حالىقارالىق شارت­تاردى باسشىلىققا الادى. ەگەر حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تىق تۋرالى  ايتساق, ول ۋاكىل قىز­مەتى­نىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى, ونىڭ اياسىندا وتكەن اقپا­راتتىق, ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبە الماسۋ باعىتتارىن اتاۋعا بولادى. سوڭعى جىلدارى شەتەلدىك دەلەگاتسيالارمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە ۋاكىل مەكەمەسى ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى ماسەلەسى بويىنشا نەگىزگى ساراپشى رەتىندە ءجيى كورىندى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جۇرگىزگەن دايىندىق جۇمىستارىنىڭ مازمۇندى جانە ۇيىمدىق  شارالارى قازاقستاننىڭ بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىندە ازاماتتىق ءجا­نە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىق­ارا­لىق پاكتىنى ورىنداۋ بارىسى تۋ­رالى باياندامانى (2010 جىلعى ماۋسىم) ويداعىداي قورعاۋعا, بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىندە جال­پى مەرزىمدىك شولۋ ءراسىمىن جاساۋعا  (2010 جىلعى اقپان),  بۇۇ-نىڭ ازاپ­تاۋلارعا قارسى  ارنايى بايانداۋ­شىسى  م.نوۆاكتىڭ  قازاقستانعا ينسپە­ك­تور­لىق ساپارمەن كەلۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەبىن قاراۋعا  (2010 جىلعى ناۋرىز), سونداي اق وتكەن جىلدارى ەلىمىزگە  بۇۇ-نىڭ ازشىلىقتار جانە جەتكىلىكتى تۇرعىن ءۇي  ماسەلەلەرى بو­يىن­شا ارنايى بايانداۋشىلار  گ.ماك-دۋگال مەن ر. رولنيكتىڭ, ەۋرو­پالىق وداقتى, ەقىۇ-نى, باسقا دا حالىق­ارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى  بىلدىرەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى بىرقاتار دەلەگاتسيالاردىڭ ساپارلارى ويداعى­داي وتۋىنە  تۇتاستاي ىقپال ەتتى. قازاقستان حالىقارالىق قۇقىقتىڭ  تولىق قۇقىقتى سۋبەكتىسى, ادام قۇ­قىق­تارى سالاسىنداعى  60-تان استام  كوپ­جاقتى جالپى حالىقارالىق شارتتار­دىڭ, ولاردىڭ ىشىندە «ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋدىڭ حالىقارالىق قۇرا­لى» دەپ اتالاتىن بۇۇ-نىڭ 7 قۇقىق­تىق قورعاۋ كونۆەنتسيالارىنا قاتىسۋ­شى ەل. مەن جوعارىدا  ءوز قىزمەتىمىزدە ەلى­مىز­دىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى 16 جىل­دى­عىن اتاپ وتەيىك دەپ وتىرعان كونس­تيتۋتسياسىن باسشىلىققا الاتىنى­مىز­دى  ايتقانمىن.  كونستيتۋتسيا – بۇل  تىكەلەي كۇشى بار قۇجات, سوندىق­تان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرەتىن ۇسىنىستارىندا, سۇراتۋلارىندا, ەڭ الدىمەن, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تاردىڭ بۇزىلۋىنا, ودان كەيىن باسقا قۇجاتتارعا سىلتەمە جاسايدى, وسىلاي­شا كونستيتۋتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن  كورسەتەدى.  ءبىز تۇراقتى تۇردە  ەلىمىز­دىڭ كونستيتۋتسياسىنا ارنالعان تامىز وقۋلارىن وتكىزىپ تۇرامىز. وسى جىلى ءبىز  استانا قالاسىندا 2011 جىلعى 26-27 تامىز ارالىعىندا وتەتىن «مەملەكەت جانە تۇلعا: قازاقستاننىڭ پروگرەسس جولىمەن دامۋىنا 20 جىل» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كون­فەرەنتسيانى  ۇيىمداستىرۋعا ات سا­لىسپاقپىز. جالپى, ومبۋدسمەن ينستيتۋتى ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان مەرزىم ىشىندە مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيە­سىندە لايىقتى ورنىن الدى, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ازاماتتىق قوعامعا, سونى­مەن قاتار ازاماتتارعا تانىمال بولدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. اسقار شاكىروۆ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.