دالا قوڭىراۋى

ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين سالدىرعان مەكتەپتىڭ ءتالىمى مەن تاعىلىمى تۋرالى وي ادامنىڭ بالا كۇننەن ارمانداپ, اڭسارى اۋعان ءبىر سالاسى, ياعني ما­مان­دىعى بولادى. ول ءوزىن سوعان با­عىت­تاپ, ءبىلىم-بىلىگىن جۇمسايدى. سون­­داي ما­مان­دىقتىڭ ءبىرى ۇستاز بولۋ. ءاۋ باستا نيەت بىلدىرگەن جاس تالاپتىڭ بار­لى­عى دەرلىك ونىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ كەتە المايدى. وعان سەبەپ بىرىنشىدەن, اياۋ­لى دا ارداقتى ماماندىقتىڭ ادام كوزىن اشۋداعى قيىن تۇستارىنا توتەپ بەرە الماۋى بولسا, ەكىنشىدەن, اسا تاباندى­لىق­تىڭ كەم بولۋى دەر ەدىك. ءوز باسىم وسى قيىندىقتاردى جەڭدىم دەپ ويلايمىن. ءسويتىپ ۇستاز بول­دىم. بۇل جولدى تاڭداپ, عۇمى­رىمدى بەر­گەن اياۋلى ماماندىق يەسى بو­لىپ, زەينەتكە شىققان ماعان وعان بەت بۇرۋى­ما ءسوز جوق, تۇڭعىش اعار­تۋ­شى ىبى­راي ءالتىنساريننىڭ ۇر­پاق­قا قال­دىر­عان ءتالىم-تاربيەگە تو­لى وسيەت­تەرى مەن عيبراتتى مىسال­دارىنا سۋسىنداۋىم­نىڭ اسەرى مول بولدى دەسەم, جاڭساق­تىق بولا قوي­ماس. وعان مەن بىتىرگەن, مەن عانا ەمەس قازاقتىڭ مەنمىن دەگەن تالاي مارقاسقالارى ءبىلىم العان ۇلى ۇس­تازدىڭ ءوز قولىمەن تۇرعىزعان ءبىلىم وشاعىن قوسساڭىز, مۇعالىم بولۋىم­­نىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن ايت­پاي-اق ءتۇ­سى­نەسىز. وسى تۇرعىدا ۇلى اعار­تۋشى تۇرعىزعان مەكتەپتىڭ ءتۇ­لە­گى رەتىندە جانە سول بابامىزدىڭ بيىل تۋعانى­نا 170 جىل تولۋىنا وراي مەكتەپ تاريحى مەن تۇڭعىش دالا قوڭى­راۋى يەسىنىڭ مەكتەپتەر اشۋى جايىن­داعى از-كەم بىلگەنىمدى وقىرمان­مەن بولىسسەم دەپ وتىرمىن. ورىنبوردا 1850 جىلى العاش اشىل­­عان قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋ­­­عا تۇسكەن ى.التىنسارين كەلە-كەلە شى­­عىستى زەرتتەۋشى عالىم, پروفەسسور ۆ.ۆ.گريگورەۆتىڭ كومەگى­مەن ونىڭ باي كىتاپحاناسىنان سۋ­سىن­­دايدى. سول جەردە تۋعان حالقىنىڭ ونەر-ءبىلىم­نەن, وقۋ-اعار­تۋ ىسىنەن كەندە قال­عانىن ءبىلىپ, العان ءىلىمىن حالقىنا پايدالانۋ نيەتىنە كىرىسەدى. بويىندا جوعارى اعار­تۋ­شىلىق ىنتا تۋادى. 1860 جىلى ورال سىرتىنداعى قازاقتار ءۇشىن مەكتەپ اشۋ ۇيعارى­لىپ, ى.التىنسارين ورىنبور وب­لىس­تىق باسقارماسىنىڭ شەشىمىمەن تورعايعا كەلىپ, ءوزى ارمان­داعان ماق­ساتتى ىسىنە كىرىسۋدى باستايدى. ءاري­نە, بۇل وتە قيىن شارۋا بولسا دا حالقىنىڭ بولا­شاعى ءۇشىن تاۋەكەل­گە بەل باي­لايدى. مەكتەپ اشۋعا وكىمەت تاراپى­نان قاراجات كەشىكتىرىلەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ءتۇرلى سىل­تاۋ ايتىپ, ءجار­دەم كورسەتۋدەن باس تارتادى. وسىنداي قيىن­­دىققا كەزىككەن ىبى­­راي ۇستاز ويىنان قايت­پاي­دى. تىڭ جەردەن ءتۇ­رەن تارتىپ, ءدان سەپكەن ديقانداي قازاق دالا­سىنا ءبىلىمنىڭ ال­عاش­قى ءنارىن سەبۋگە بەلسەنە كىرىسەدى. بىلىمگە سۋ­ساعان قارا­پا­يىم حالىق بۇل ماڭىزدى باستا­مانى قۋا­­نا قارسى الادى. تور­عايداعى ناعا­شىسى, ءاي­گى­لى شەگەن بي اۋلەتىمەن ىبىراي ماق­سا­­تىنا قىز­مەت ەتسە, يگىلىكتى ءىس باس­تاعان نەمەرەسىنە قولداۋ بىلدىرگەن بال­قوجا بي دە بەرەتىن كومەگىن ايا­ماي­دى. «با­لاڭ مەكتەپتىڭ ىرگە­تاسىن كوتەرىپ جاتىر», دەگەندى ەستىگەن ول كىسى ءۇيىر­لى جىل­قى­نى ايداتىپ, 500 شا­قىرىمداي جەردەگى امانقارا­عاي­دان بورەنەلەر تيەتىپ جىبەرىپ جا­تىپ­تى دەيدى بىلەتىندەر. ايتسە دە مەك­تەپتىڭ قۇرى­لىس جۇمىستارى وتە باياۋ ءجۇرىپ, ول 3-4 جىلعا سوزىلادى. ۇلى ۇستاز مەكتەپ ءۇيىنىڭ ءار كىرپىشىن ءوز قولى­مەن قا­لاپ, كوپ قيىن­دى­ق­تار­دان سوڭ ماق­سا­تى­­نا جەتەدى. ءسوي­تىپ 1864 جى­لى تور­­عاي قالا­سىن­دا ال­عاش­قى قازاق مەكتەبى بوي كوتەرەدى. بۇل ءبىلىم ۇياسىن ىبىراي بابا سول كەزدەگى وزىق پەداگوگيكا ءۇردىسى نەگىزىنە قۇ­را وتىرىپ, جاڭا وقىتۋ جۇيە­سى­مەن جۇمىس ىستەۋگە تالپىنىس جا­سايدى. وقۋدى انا تىلىندە جۇرگى­زىپ, وقىتۋ ادىستەرىن وقۋ­شىنىڭ ىن­تا مەن قىزى­عۋ­شىلى­عىنا باعىتتاي وتى­­رىپ, ءتار­بيەلەي وقىتۋدى جوس­پار­­لايدى. ال­عاش­قى وقۋلىقتى ءوزى قۇ­راس­تىرىپ, ءوزى ساباق جۇرگىزەدى. ونىڭ ءبىرىنشى بەتى­نە بارىمىزگە بەلگىلى: ءبىر اللاعا سىيىنىپ, كەل, بالالار, وقىلىق. وقىعاندى كوڭىلگە, ىقىلاسپەن توقىلىق, – دەپ بۇكىل قازاق دالاسىن بىلىمگە شا­قى­را­دى. بۇل قاناتتى سوزدەر جاس ۇر­پاق ساناسىنا ماڭگىلىك ۇران بو­لىپ ساقتالىپ قال­عا­نى انىق. جاس ۇستاز مەكتەپتە بالا وقىتا ءجۇرىپ, قا­زاق دالا­سى­ندا باسقا دا جاڭا مەكتەپتەر اشۋ­­مەن شۇ­عىل­دانادى. 1876 جىلى پەتەربۋرگ, قازان قا­لا­لارى­نا بارىپ ورىس­تىڭ اعار­تۋشىلىق ءجۇ­يەسىن, سونىمەن بىرگە ونداعى وزىق ويلى پەداگوگتار ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. وسىدان كەيىن قازاق تىلىندە وقۋ قۇرالدارىن جاساۋدى ويلايدى. ال­عاش­قى وقۋ­لىقتان سوڭ ىبىراي بابا الدىڭعى قاتارلى ورىس پەداگوگ­تارى­نىڭ وقۋ قۇرالدارىن باسشى­لىققا الا وتى­رىپ, ەكى ءتول وقۋ قۇرالى – «قازاق حرەستو­ماتياسى» مەن «قا­زاق­تارعا ورىس ءتىلىن ۇيرە­تۋدىڭ باس­تاۋىش قۇرالىن» باستى­رىپ شىعارادى. 1879 جىلى ى.التىنسارين تور­عاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينس­پەك­تورى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. بۇل ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىنە كەڭ جول اشادى. 1879-1883 جىلدار ارا­لى­عىندا تورعاي وبلىسىنىڭ ءتورت ۋە­زىندە جاڭا مەكتەپتەردىڭ اشى­لۋى­نا تىكەلەي مۇرىندىق بولسا, 1-2 سى­نىپ­تىق ورىس-قازاق مەكتەپتەرىن اشىپ, ولاردى وقۋلىق­تار­مەن قامتا­ما­سىز ەتۋدى دە نازاردان تىس قالدىر­ماي­دى. 1883 جىلى تورعاي قالا­سىن­دا قولونەر مەكتەبىن ومىرگە اكەلىپ, بۇل قازاق جەرىندە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنى رەتىندە تاريحتا قالدى. سونداي-اق 1887 جىلى ىر­عىز­داعى اشىلعان قىزدار مەكتەبى دە ۇلكەن قۋانىشتى جاڭالىقتىڭ جار­شىسىنداي بولدى. مەكتەپتەر سانى ارتىپ, ويلاعان ارمان-تىلەگى ورىندالا باستاعان اعارتۋشىعا ەندى جاڭا مەكتەپتەرگە جاڭاشا ءتالىم-تاربيە بەرىپ وقىتا­تىن مۇعالىمدەر قاجەت ەدى. سول سەبەپتەن دە ور قالاسىندا تۇڭعىش مۇ­عالىمدەر مەكتەبىنىڭ نەگىزى قا­لانۋى دا زاڭدىلىق-تىن. بۇل 1881 جىل ەدى. وسىنداي يگى ىستەردى ۇستاز از عۇ­مىرىندا كوپتەپ ىستەۋگە بارىن سال­دى. تورعايدا ىبەكەڭ اشقان مەك­تەپتەن قوعام قايراتكەرلەرى, عا­لىم-ۇستازدار احمەت بايتۇر­سىنوۆ, ءمىر­­جاقىپ دۋلاتوۆ ءبىلىم الدى. ال ۇلى ۇستازدىڭ جانكەشتى ەڭبەكتەرى ءبىز ءسوز ەتىپ, وتىرعان مەكتەپ ءتۇ­لەكتەرىنىڭ ءبىرى, اتاقتى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ «دالا قوڭىراۋى» پوە­ما­سىندا: ءجۇز جىل بۇرىن ءدال وسىنداي دانا ادام, تۇڭعىش رەت مەكتەپ اشىپ دالادان. وسى وتىرعان كلاستاردىڭ بولمەسىن, ءار كىرپىشىن قامقور قولمەن قالاعان. سول دانىشپان سەنى اكەلگەن ەن شەتكە, ۇلى مۇرا قالدىردىم دەپ كەتپەك پە؟ قىزىعامىن سەنىڭ تۇڭعىش ۇنىڭە, جالت قاراتقان جالپاق ەلدى مەكتەپكە, – دەپ جۇرەكجاردى ءۇنىن جەتكىزسە, جازۋشى جايساڭبەك مولداعاليەۆ ىبەكەڭ سالدىرعان مەكتەپ تۋرالى «تازا بۇلاق» حيكاياتىن جازدى. بۇگىنگى كۇندە ىبىراي مەكتەبىنەن ءبىلىم العان ۇرپاقتار اقىن-جازۋ­شى, عالىم, ينجەنەر, شارۋا­شى­لىق باس­شى­­لارى مەن قوعام قاي­رات­­كەرلەرى بو­لىپ حالقىنا قالت­قى­سىز قىزمەت ىستەپ ءجۇر. ۇلى ۇستاز ىزىمەن مۇعالىم مامان­دىعىن تاڭداعان بىزدەر وسى ءبىلىم ۇيا­سى­نىڭ 1960 جىل­عى تۇلەكتەرى ەدىك. سو­لار­دىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىكتەرى تولەۋ قاب­­جانوۆ, كا­بي­را كاكىم­جانوۆا, تى­نىشكۇل بەكتەمىسوۆا, نا­عي­ما قا­را­­با­لينا, ءسالي­ما كوركەم­باەۆا ءجا­نە وسى جولدار­د­ىڭ اۆتورى بىزدەر ءوزىمىزدى ىبىراي التىنسا­رين­نىڭ ءىزباسار­لارى­­مىز دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز ۇلى اعارتۋ­شى­نىڭ ءوز قو­لى­مەن قالاعان مەكتەبىندە وقىعا­نى­مىزدى قاشاندا ماقتان تۇتامىز. شاپيعا اتىعايقىزى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى. استانا.