تۇتاستىق تۇعىرى

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە بەس مىڭنان استام ۇلت بار كورىنەدى. الايدا سونىڭ بارشاسى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءدىلىن, بولمىسىن, كەلبەتىن ساقتاپ قالعان دەپ ايتا المايسىڭ. سەبەبى, ەكى جۇزدەن استام ۇلتتىڭ عانا ءوز مەملەكەتتىلىگى بار, بۇعان قوسا شامامەن جەتپىس شاقتى ۇلت ءوز الدىنا مەملەكەتى بولماسا دا سانىنىڭ كوپ­تى­گىمەن ءوزىنىڭ دارا كەلبەتىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك العان. سوندا قازىر شامامەن ەكى ءجۇز جەتپىستەي ۇلت وزىندىك دارا­لى­عىن ساقتاي الادى ەكەن. قالعاندارى بىرتە-بىرتە مەملەكەت قۇ­رۋشى حالىقتىڭ نەمەسە سانى كوپ ۇلت­تىڭ اراسىنا ءسىڭىپ, اسسيميلياتسياعا تۇسەدى. اسسيميلياتسياعا ءتۇسۋدىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ولاردىڭ ءتىلىنىڭ ايتارلىق­تاي دەڭ­گەي­دە ساياسي, الەۋ­مەت­تىك, مادەني, عى­لىمي, اق­پا­رات­تىق قىزمەت ات­قارا الماۋىندا. ءتىلدى ساقتايتىن, دامىتاتىن مۇنداي قىز­مەتتى مەملەكەتتىك نەمەسە رەسمي مارتەبەسى بار تىلدەر عانا تولىق اتقارا الادى. ماسە­لەن, قىتايداعى مانچجۋر حال­قى­نىڭ سانى 10,6 ملن. دەمەك, ول اۆستريا, چەحيا, بولگاريا سياقتى ەۋرو­پا­داعى بەلگىلى مەملەكەتتەر حالقىنىڭ سانىنان ارتىق. الايدا مانچجۋر ءتىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قىتاي ءتىلى سياقتى نەمەسە ۇلتتىق اۆتونومياسى بار ۇيعىر ءتىلى سياقتى مەملەكەتتىك نەمەسە ايماقتىق مارتەبەگە يە ەمەس. سون­دىق­تان ول ءتىلدىڭ دامۋى ءتىپتى نەعاي­بىل. سول سياقتى پاكستاندا 23 ميلليوننان استام سيندح, 13 ميلليوننان استام مۋحادجير حالقى تۇرادى. الايدا ولاردىڭ ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل ەمەس. الەمدە مۇنداي مىسالدار كوپتەپ كەزدەسەدى. قازىرگى دامىعان قو­عام­دا, جاھان­دا­نۋ داۋىرىندە ءتىلدى ساق­تايتىن ەڭ باستى قورعانىش ونىڭ ساياسي مارتەبەسى جانە سول تىلدە ۇلت ازامات­تارىنىڭ سويلەۋى, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ءبىلۋى. جالپى, قاي ۇلت بولسا دا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋعا تىرىسادى. ۇلتتى ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءتىلىن ساق­تاۋعا كۇش سالادى. سەبەبى, ۇلتتىڭ دا­رالىعىن كورسەتەتىن نەگىزگى نىشان – ءتىل. جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەت ءوزىنىڭ ساياسي باعىتىن, ەكونوميكا­لىق-الەۋمەتتىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ­مەن بىرگە, مەملەكەتتىلىگىن ساقتاۋ ءارى جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىڭ ىشكى رۋحاني احۋالىن دۇرىستاۋ ءۇشىن كەشەگى وتار­شىل­دىقتىڭ زارداپتارىنان ارىلۋى قاجەت. مۇنى عىلىمدا وتارسىزدانۋ (دە­كولونيزاتسيا) ساياساتى دەيدى. بۇل جونىندە باتىستىڭ بەلگىلى ساياسات­تانۋ­شىلارىنىڭ ءبىرى ە.توم­سون: «وتار­شىل­دىققا تۇسكەن ەل وتار­لىق قامىت­تان قۇتىلعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە وتارسىزدانۋى كەرەك. وتار­شىلداردىڭ وزدەرى ەلدەن كەتسە دە, ولاردىڭ كولەڭكەسى قالادى. وتار­شىل­دىق – ازاتتىق العان ەلدىڭ بارلىق سا­لاسىندا توبە كورسەتىپ وتىرادى. ساياسي جۇيە وزگەرسە دە, وتارشىلداردىڭ ويران سالۋىنان ابدەن زارداپ شەككەن «ۇلتتىق سانا» كوپ ۋاقىتقا دەيىن ويراندالعان قالپىندا قالادى. ونىڭ وزگەرىسسىز قالۋى – ەڭ الدىمەن تىلىندە كورىنەدى», – دەپتى. بۇل تەرەڭ پىكىر بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ باسىنداعى ءحالدى اينىتپاي ءدال تانىتادى. وسى وقىمىس­تى­نىڭ ءسوزى بۇگىنگى تىلدىك احۋالى­مىز­دىڭ ماسەلەسىن اڭعارتىپ تۇر. ويتكەنى, بالالارىمىزدى مەملەكەتتىك تىلدەگى مەكتەپكە بەرمەۋىمىزدىڭ تۇپكى سەبەبى سا­نامىزدا ءالى دە وتارلىق پسيحولو­گيانىڭ ورىن الۋىندا. ءبىز ەلىمىزگە اتاۋ بەرىپ وتىرعان ۇلتتىڭ تىلىنە, داستۇرىنە, مادە­نيەتىنە نەعۇرلىم تەز بۇرىلساق, سوعۇر­لىم تەزىرەك وتارلىق سانادان ارىلامىز. وزىمىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىزدىك الىپ ساياسي سۋبەكت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىنا بي­ىل جيىرما جىل تولىپ وتىر. دەگەنمەن وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ءتىلى – قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ ساياسي مارتەبەسىنە تولىق يە بولدى دەپ ايتا الامىز با؟! البەتتە, يمپەريالىق, كە­ڭەستىك ساياساتتىڭ قىسپاعىنان شىققان حالقىمىز سياقتى, ءتىلىمىزدىڭ دە از ۋاقىتتا تولىق مارتەبەسىنە جەتۋى وڭاي­شى­لىقپەن بولا قويمايتىندىعى ءتۇسى­نىك­تى. دەسەك تە, ءتىلىمىزدىڭ تولىق ءمار­تە­بەگە جەتۋىنىڭ ىرگەتاسى كەشەدەن, ءبۇ­گىن­نەن باستاپ نىق ءارى سەنىمدى قالانۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن قازاق بالاسى وتانىن­دا, اتامەكەنىندە, تاۋەلسىز ەلىندە انا تىلىندەگى مەكتەپكە بارۋى ءتيىس. بۇعان ەش­قانداي سىلتاۋعا كونبەيتىن اقي­قات رەتىندە قارا­عا­نىمىز ءجون. قازاق بالا­سىنىڭ قا­زاق مەكتەبىنە بارۋىنا قازىرگى تاڭدا بارلىق جاعداي جاسالعان. ءتىپتى, قازاعى باسىم ءوڭتۇس­تىك, باتىس وڭىرلەردى ايتپاعاننىڭ ءوزىن­دە, قوستاناي, پاۆلودار, پەتروپاۆل قا­لا­لارىندا قازاق مەكتەپتەرى كوپتەپ اشىلۋدا. قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋ ماسە­لەسى تولىق شەشىلگەن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ قازاق تىلىندە وقۋدى جالعاستىرام دەسەڭىز, قازاق ءتىلدى بولىمدەرى بار كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جەتەرلىك. الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرى جارى­تىپ وزگە ءتىلدى بىلمەيتىن قانداستارى­مىز­دىڭ بالالا­رىن ورىس ءتىلدى مەكتەپكە جەتەكتەپ اپارىپ جۇرگەنىن كوز كورىپ ءجۇر. بۇل ءبىرلى-جارىم ءجايت ەمەس, ولار­دىڭ قاتا­رى ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن مىڭ دەسەم, قاتەلەسپەگەن بولار ەدىم. ارينە, بۇل مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ تولىق دامۋىنا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزۋدە. وسى ورايدا اتا-انالار مىقتاپ ويلانۋى قاجەت. بالاسى مەكتەپ جاسىنا كەلگەندە ءاربىر اتا-انا بالاسى ءۇشىن قازاق مەكتەبىن تاڭداۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى بۇگىن بولماسا دا, كۇنى ەر­تەڭ ناعىز مەملەكەتتىك تىلگە اينالارى ءسوزسىز. سول كەزدە ەگەر بالاڭىز ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن بولسا, ەركىن قىزمەت ىستەي الماۋى مۇمكىن. قازاق ءتىلى تولىق سالتانات قۇراتىن ونداي كۇن الىس ەمەس. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە قازاقتىڭ سانى جەتپىس پايىزعا جۋىقتادى. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ حالىققا جولداۋىندا: «ءبىز­دىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەم­­لەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستان­دىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىل­دان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شى­عا­تىن بولادى. ول ءۇشىن ءبىز ءبارىن دە جا­ساپ جاتىرمىز», – دەگەن بولاتىن. ەل­با­سىنىڭ بۇل سوزىنەن بالالارىن مەكتەپكە ەندى بەرەتىن اتا-انالار وزدەرىنە ساباق الۋى كەرەك. كەشەگى كەڭەستىك زاماندا جاقسى ءومىر ءسۇرىپ, جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ورىس ءتىلى قانشالىقتى قاجەت بولسا, ەندى بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى سونشالىقتى قاجەت بولماق. بالاسىن وزگە تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرىپ وتىرعان اتا-انا, البەتتە, قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ قانات جايىپ كەتەتىنىنە سەنىمسىز. سودان دا بالاسىنىڭ وزگە تىلدە وقىعانىن دۇرىس كورەدى. سوندىقتان دا ولار قازاق ءتىلىنىڭ ەمەس, وزگە ءتىلدىڭ تىلەۋىن تىلەيدى. ولار وزدەرىنىڭ بۇل ارەكەتىن ءار ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن اقتاعىسى كەلەدى. ولار­دىڭ الدىمەن ايتاتىنى – قازاقستاندا قازاق مەكتەبىنىڭ دەڭگەيى ورىس مەكتەبىنەن تومەن. سوندىقتان, ءوز ۇرپاعىنىڭ ەرەكشە ءبىلىمدى بولۋى ءۇشىن وزگە تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرىپ وتىر-مىس. سان عاسىرلىق تاريحى بار قازاق مەكتەبىن ورىس مەكتەبىمەن سالىستىرۋعا بولماي­دى. ەگەر سالىستىرا قالعاننىڭ وزىندە قازاق مەكتەبىنىڭ ساپالىق دەڭگەيى ورىس مەك­­تەبىنىڭ دەڭگەيىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. مىسالى, 2008-2009 وقۋ جى­لىن­دا «التىن بەلگى» العان وقۋ­شى­لار سانى – 73. ونىڭ ىشىندە قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ وقۋشىلارى باسىم كوپشى­لىككە يە بولىپ 61 «التىن بەلگىنى» يەلەندى. وسى جىلعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ قورىتىن­دىلارى بويىنشا ەڭ جوعارى 123 بالدىق ناتيجە العان № 38 قازاق مەكتەپ-ليتسەيى. 2009-2010 وقۋ جىلى «التىن بەلگى» العانداردىڭ جالپى سانى 81 بولسا, ونىڭ 61-ءى قازاق سىنىپ­تارى­نىڭ وقۋشى­لا­رى. وسى ناتيجەلەردىڭ ءوزى قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ الدا ەكەندىگىن كورسەتپەي مە؟! ەلىمىزدە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاي-كۇيى جاقسارۋى ءۇشىن مەملەكەت بارلىق جاعدايدى جاساۋدا. ەلباسىنىڭ بۇعان ەرەكشە ءمان بەرەتىندىگىن بارشامىز جاق­سى بىلەمىز. پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­تىڭ قازاق مەكتەپتەرىنە ايرىقشا ءمان بەرۋى, استاناداعى قازاق مەكتەپ­تە­رى­نىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ارنايى كەپ قاتى­سۋى – كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ وسى قادامىن بالاسىن وزگە تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرىپ وتىر­­عان اتا-انانىڭ تۇسىنەتىن ۋاقىتى ءال­دەقاشان جەتتى. ماسەلەنىڭ ءبىر قىرى وسى. ەكىنشىدەن, ەگەر بالانىڭ اتا-انا­سى ءوزىنىڭ تۋعان تىلىندەگى وقۋ وردا­سى­نان قاشىپ, وزگە تىلدەگى مەكتەپتى قولاي كور­سە, وندا قازاق مەكتەبى ساپا جاعى­نان دا, سان جاعىنان دا قالاي دامى­ماق؟ يۆان گروزنىي مەن پەتر ءبىرىنشىنى ماداق­تايتىن ورىس مەكتەبىنە بالاسىن بەرگەن اتا-انا ۇرپاعىن ءوتانسۇي­گىش­تىك­كە قالاي تاربيەلەمەك؟! ول بالا قازاق فولك­لورى­نىڭ قاينارىنان دا, قازاق­تىڭ تەرەڭ ويى مەن كوركەم سوزىنەن دە مۇلدە تىس قالماي ما؟ تۋعان حالقىنىڭ شى­نايى قاسيەتتەرىنەن تىس قالعان ازامات تاربيەلەۋدى سانالى تۇردە تاڭداعان اتا-انا تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ ءيا, بالا­سىن تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني ءدۇ­نيە­سىنەن بەيحابار ەتكىسى كەلەتىن اتا-انا­نىڭ ساناسى وزگە ەلدىڭ يدەولو­گيا­سىنا شىر­مال­عانىن, بالاسىن دا سوعان يتەرمەلەپ وتىرعانىن كورگەندە ءتىپتى نە ايتا­رىڭدى بىلمەيسىڭ. ءوزىڭ ءسوز تاپ­پاعان سوڭ, دانىشپان م.اۋەزوۆكە ءجۇ­گى­نىپ كورەلىك. «كىمدە-كىم قازىرگى ۋا­قىت­تا انا ءتىلىن, ءوزىنىڭ ادەبيەتىن سىي­لا­ماسا, باعالاماسا, ونى ساۋاتتى, مادە­نيەتتى ادام دەپ اتاۋ­عا بولمايدى», – دەپتى ول كىسى. ال نەمىس حالقىنىڭ ەڭ اقىلدى, ەڭ دانىشپان ۇلدارىنىڭ ءبىرى گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل: «بىلىمدىلىكتىڭ ەڭ باستى فاكتورى – تۋعان تىلىندە سويلەۋ مەن سىي­لاۋدان باستا­لا­دى» دەسە, ورىس حالقىنىڭ ۇلى وكىلى يۆان تۋرگەنەۆ تۋعان ءتىلى ورىس ءتىلى دەگەندە ەت جۇرەگى ەزىلىپ: «و, ۇلاعاتتى, قۇدىرەتتى, شىنشىل دا ەركىن ورىستىڭ ءتىلى. وتانىمنىڭ تاعدىرىن ويلاپ, قينالا كۇرسىنگەن كۇندەرىمدە دە, كوڭىل­دى كۇدىك جايلاعان كۇندەردە دە ماعان سۇيەۋ, تايانىش-تىرەك بولعان جالعىز عانا ءوزىڭسىڭ!», – دەپ تەبىرەنەدى. ءسىز انا ءتىلىڭىز – قازاق ءتىلى تۋرالى وسىلاي ايتا الار ما ەدىڭىز؟! اللا تاعالا ادامدى جاراتقاندا ونى ءبىر ۇلتتىڭ ادامى ەتىپ جاراتادى. ياعني, ءسىزدىڭ دە, سىزدەن تۋعان بالانىڭ دا قازاق بولۋى جاراتقان يەمىزدىڭ جارلىعى. ءبارىمىز پەندەمىز, تاعدى­رى­مىز قۇدىرەتى كۇشتى, مەيىرىمى شەكسىز اللا تاعالانىڭ قولىندا. سوندىقتان, ءسىز اۋەلگى جاراتى­لى­سىڭىزدان اينىپ, قانشا تىربان­سا­ڭىز دا قازاق بولىپ قالاسىز. ال قازاق بولۋ دەگەن ءسوز – ەڭ الدىمەن سول قازاققا ءتان ءدىنىڭىزدى, ءدىلىڭىزدى, ءتىلىڭىزدى ساقتاۋ دەگەن ءسوز. بۇل اللا الدىنداعى دا, ۇلت الدىنداعى دا مىندەتىڭىز ءھام بۇلجىماي ورىندالۋعا ءتيىستى پارىزىڭىز. ەندى ءسىز وسى پا­رىز­دى ورىنداۋ ءۇشىن نە ىستەپ وتىرسىز؟ بىرىنشىدەن, بالاڭىزدى انا تىلىنەن ال­شاق­تاتىپ وتىرسىز. ءسويتىپ, بالاڭىز­دىڭ ءتىلىن وزگەرتۋ ارقىلى ونىڭ دىلىنە دە نۇقسان كەلتىردىڭىز. وزگە تىلدە وقى­عان بالا ءداستۇرلى قازاق تاربيەسىنەن جى­راق قالىپ, ەكىۇداي تاربيە كورىپ, ەش­تەڭەگە قانىق بولماي شىعادى. ول ول ما, مۇنداي بالا ءوز بالالارىن دا وزگە ۇلتتىڭ مەكتەبىنە بەرەدى. ءسويتىپ, ءسىزدىڭ تۇتاس اۋلەتىڭىز كۇندەردىڭ كۇنىندە ورىس­تانىپ شىعا كەلەدى. مۇنداي ادامنىڭ مۇسىلمان دىنىنە دە بۇرىلا قويۋى ەكىتالاي. الەمدەگى بارشا دامىعان حالىقتار سياقتى قازاقتىڭ دا دامۋعا, ىلگەرىلەۋگە قاقىسى دا, مۇمكىندىگى دە بار. ادامزات بالاسى عاسىرلار بويى ءبىر-بىرىمەن ءتاجى­ريبە الماسىپ, سەلبەسىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. وسى جولدا ءبىرىنىڭ جاقسىسىن ءبىرى الادى. بۇكىل الەمگە ۇلگى بولاتىن دارا ۇلت جوق. الەمدىك قاۋىمداستىق وسىنداي بىرلىگىمەن كۇشتى. ەندى ەگەمەندىك الىپ جاتقان قازاق بالاسى دا وزگەلەر جەتكەن مەجەگە جەتەر, وزگەلەر باعىندىرعان بيىكتەردى الار. وركەنيەتتى دۇنيەنىڭ ەسىگى اعىلشىنعا دا, قازاققا دا اشىق. قازاق وعان وزگە ۇلتتىڭ بەتپەردەسىن جامىلىپ, ءسو­زىن سويلەپ ەمەس, ءوزىنىڭ بولمىسىمەن-اق ەنە الادى. قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق الەۋە­تىن تاۋىسپاعان, مورالدىق-ەتيكالىق ەرەك­شە بولمىسىن ساقتاپ وتىرعان, بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ دارىندى حالىق. سون­دىقتان قازاق مەكتەبىنىڭ دە كەلەشەگى كەمەل. ادەتتە ءوز بالاسىن وزگە تىلدەگى مەكتەپكە بەرەتىن اتا-انالارمەن سويلەسسە­ڭىز, ولار ءوزىنىڭ وسى ارەكەتىن اقتاۋ ءۇشىن ىلعي سەبەپ پەن سىلتاۋ ىزدەيدى. سونىڭ ءبىرى – وقۋلىق جايى. ياعني, قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ سا­پا­­سى­نىڭ تومەندىگى. ەندى وسى توپتا­عى­لاردىڭ ساپالى دەپ وتىرعان ورىس تىلىندەگى وقۋ­لىقتارىنا كەلەيىك. ماسەلەن, ورىس ءتىلدى تاريح وقۋلىقتارىندا ءسىزدىڭ جەرىڭىزگە باسقىنشىلىق جاساعان ورىس پاتشالارى مەن باتىرلارى ماقتالادى. ەرماك سياق­تى قازاقتى قىرعىنعا ۇشى­رات­قان باسكەسەرلەر ورىس تاريحىندا جاقسى ەتىپ كور­سەتىلەدى. ورىس ءتىلدى مەكتەپتە وقىعان قا­زاق بالاسى بۇعان سابيلىك سەزىممەن سەنەدى. ويتكەنى, تاريحي شىن­دىقتى ايتقان قا­زاق وقۋلىقتارىن وقۋعا مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى. ولاي بولاتىنى اتا-اناسى ونىڭ تۋعان تاريحىن تانۋعا مۇمكىندىگىن شەكتەپ, ءوز تىلىندە ەمەس, وزگە تىلدە وقىتىپ وتىر. قانداي دا بولماسىن جاس مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەشەگى وتارلىق زارداپتارىنان تەزىرەك ارىلۋ­عا كۇش سالادى, سونىڭ امالدارىن وي­لاس­تى­را­دى. ۇمىتىلا باستاعان تا­ريحىن ءتۇ­گەن­دەيدى, ءداستۇرىن ورالتادى, مادەنيە­تىن جاڭعىرتادى. بۇل مەملەكەتتىك, جال­پى­حالىقتىق ۇلىق ىسكە سول ەلدىڭ بارشا ازاماتتارى ايانباي اتسا­لىسۋى قاجەت. اسىرەسە, مەملەكەتكە اتاۋ بەرگەن ۇلت وكىل­دەرى بۇل شارادا الدارىنا جان سال­ماۋى شارت. ءيا, بولاشاقتى ويلاۋ ءۇشىن اقىل, ەڭبەكپەن بىرگە نامىس كەرەك. كا­دىمگى ۇلتتىق, ازاماتتىق نامىس. نامىس ەرىك پەن جىگەردەن شىعادى. ەندەشە, قا­زاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى تاعدىرى قازاقتىڭ, مىنا سىزدەردىڭ قولدارىڭىزدا ەلبا­سى­مىز ايتقانداي, ءوزىمىز انا تىلىمىزدە ءسوي­لەمەيىنشە, وزگە ەشكىم دە بۇل ءتىلدى شىن­داپ قۇرمەتتەي قويمايتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. جەرىنىڭ اۋماعى جاعىنان الەمدە ال­دىڭ­عى قاتاردان كورىنەتىن قازاقستان­نىڭ جەرىن داڭقتى بابالارىمىز, ايبىن­دى اتالارىمىز بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن عانا ەمەس, اقىل-پاراساتىمەن, دانالىعىمەن, ءوزىنىڭ قازاقى تابيعاتىن ۇستانۋمەن, ءوزىنىڭ حالىقتىق رۋحاني قال­پىنىڭ ۇيلەسىمىمەن ساقتاپ كەلگەن. ءدىنىن ۇستانعان, ءوز تىلىندە سويلەگەن, ءداس­تۇرىن ارداقتاعان. بەسىك جىرىن انا تىلىندە ايتقان, ۇل-قىزىنا ۇلتتىق تاربيە بەرگەن. الاش كوسەمى, احمەت بايتۇرسىن­ ۇلى: «قازاق – جوقشى, جوعىن ىزدەگەن قۋ­عىن­شى» دەپ ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تىزگىنى ءوز قولىمىزعا تيگەندە, ەندى بەينەبىر جانكەشتى قۋعىنشىداي جوعالتقان ءنار­سە­مىزدىڭ ءبارىن تاۋىپ, جوعىمىزدى ءتۇ­گەندەپ, اسىلىمىزدى تانىپ, ەل بولىپ ارداقتاۋعا اسىعۋىمىز كەرەك. تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىندا ءاربىر قازاق ازاماتى, ءاربىر قازاق­ستاندىق ازامات ەلدىك مۇراتتارىمىزعا بۇرىلىپ, اسىرەسە, ۇرپاعىنىڭ بو­لاشاعىن مىقتاپ ويلاعانى ءجون, اعايىن! ورازكۇل اسانعازى, استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.