ۋاقىت تۋىنداتقان مىندەتتەر

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن رەفورمالاۋ مەن كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋلاردى باستان كەشىردى. سونىڭ ىشىندە ادىلەت مينيسترلىگى دە قايتا قۇرۋلاردان كەندە قالمادى. ءبىز, وسى ورايدا, ادىلەت ءمينيسترى راشيد تۇسىپبەكوۆكە جولى­عىپ, ادىلەت ورگاندارىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا قالىپتاسقان جاعدايىنا, سونىڭ ىشىندە  تىركەۋ قىزمەتى جانە قۇقىقتىق كومەك كور­سەتۋ سالالارىنا قاتىستى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – راشيد تولەتاي ۇلى, اڭگىمەمىزدى زامان تالابىنا ساي ازىرلەنگەن «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» جاڭا كودەكستى قابىلداۋ ماسەلەسىنەن باستاساق. بۇل زاڭ جوباسى ەسكىرگەن نورمالاردان ارى­لۋ جانە جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن دايىندالعان وتباسىلىق قاتى­ناس­تاردى رەتتەيتىن نورمالاردى ءجۇ­يە­گە كەلتىرۋگە باعىتتالعانى بەلگىلى. – ءيا, مۇنداي نورمالاردىڭ قاجەتتى­لى­گىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر. سەبەبى, 2004 جىلعا دەيىن اۋداندارداعى ءادى­لەت ورگاندارى ادىلەت باسقار­ما­لارىن­دا قۇرىلعان احاج بولىمدەرى رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن. ادىلەت ورگاندارىنىڭ ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ سالاسىن­دا­عى قىزمەتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدىق مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتەدى, ال ادىلەت قۇرىلىمدارى بەرگەن قۇ­جات ءاربىر ادامنىڭ ومىرىندە قۇقىقتىق رەتتەۋ قۇجاتى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى «احاج تىركەۋ پۋنكتى» اقپاراتتىق جۇيەسى ەنگىزىلدى جانە ءساتتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى, ونداي تمد ەلدەرىندە جوق. وسى باعدارلامالىق ءونىمنىڭ كومەگىمەن احاج بولىمدەرى ازاماتتىق حال اكتىلەرىنىڭ جازبالارى مەن كۋالىك­تە­رىن قولمەن تولتىرۋدان باس تارتىپ, ازا­ماتتىق حال اكتىلەرىن ەلەكتروندى تۇردە تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل باع­دا­ر­لاما ارقىلى بەرىلەتىن مالىمەتتەر «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قو­رىن تولتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى. قازىر ۇيدەن شىقپاي-اق, ينتەرنەت ارقىلى ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ تۋرالى انىقتامانى الۋعا بولادى. – «نوتاريات تۋرالى» زاڭ جاڭا نوتاريالدىق جۇيەنى قۇرايدى. جەكەشە نوتاريۋستىڭ مارتەبەسى – ەرەكشە زاڭگەرلىك ماماندىق بولىپ بەلگىلەنگەن, ول قۇقىقتار مەن فاكتiلەردi كۋا­لان­دىرۋعا, سونداي-اق وسى زاڭدا كوز­دەل­گەن وزگە دە مiندەتتەردi جۇزەگە اسى­رۋعا باعىتتالعانى انىق. بىراق نوتاريات اتقارۋشى بيلىك ورگان­دارى­نىڭ جۇيەسىنە كىرمەيتىنى دە بەلگىلى. – ءيا, دۇرىس ايتاسىز, نوتاريات جۇيە­سى بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇيەسىنە كىرمەيدى, زاڭعا سايكەس تىكەلەي جانە دەربەس قىز­مەت ەتەتىن, ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن بەلگىلى نو­تا­رياتتىق بىرلەستىكتەر اۋماعىندا قىز­مەت اتقارادى.تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلى­مىز­دىڭ نوتارياتتىق قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندە كوپتەگەن شارالار قابىل­دان­دى, سونىڭ ءبىرى جەكە نوتارياتتى ەنگىزۋ ءما­سەلەسى. پرەزيدەنت «نوتاريات تۋرالى» زاڭعا 1997 جىلعى 14 شىلدەدە قول قويدى. اتالعان زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن قازاق كسر-ءنىڭ «مەملەكەتتىك نوتاريۋستار تۋرالى» زاڭى قولدانىلىپ كەل­دى. 1998 جىلعى 25 ساۋىردە نوتاريات­تىق قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنا ال­عاشقى ليتسەنزيالار بەرىلە باستادى. 1998-1999 جىلدارى وبلىستاردا, استانا جانە الماتى قالالارىندا 16 اۋ­ماقتىق نوتارياتتىق پالاتالار قۇرىل­دى. 2000 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا 900 نوتاريۋس جۇمىس ىستەدى, ونىڭ ىشىندە 600 جەكە نوتاريۋس بولدى. 2003 جىل­عى 5 مامىردا «نوتاريات تۋرالى» زا­ڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لارعا سايكەس نوتاريۋستار كاسىپكەرلەر بولىپ تا­نىلمايدى, بىراق نوتاريۋس­تار­دىڭ جال­پى سانىنا شەكتەۋ قويىلدى, نو­تاريۋستىڭ بوس ورىندارىنا ورنالاسۋعا كونكۋرس ەنگىزىلىپ, نوتارياتتىق مۇرا­عات­تار كوزدەلدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى «كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتى­رۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۆەدومستۆو­ارالىق كوميسسيادا ازىرلەندى جانە ما­قۇل­­داندى. اتالعان زاڭدى قابىلداۋ جەكەشە نوتا­ريۋستاردىڭ مورىندە مەملەكەتتىك ەل­تاڭ­بانى بەينەلەۋگە رۇقسات ەتەدى جانە جە­كەشە نوتاريۋستىڭ قىزمەتi جاريا-قۇ­قىق­تىق ءارى جەكە-قۇقىقتىق سيپاتتا بولا­دى دەپ تانىلادى. ءسويتىپ ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار نەگىزىندە ءبىر­ىڭعاي نوتا­ريات­تىق اقپاراتتىق جۇيەسى ەنگىزىلىپ, نوتاريۋستار بارلىق جاساعان نوتارياتتىق ءىس-ارەكەتتەردى قاعاز جانە ەلەكتروندى تىزىلىمدەردە تىركەۋدى جۇرگىزەدى. – ادۆوكاتۋرا ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەتتىك تەتىكتىڭ ماڭىزدى ءبىر بۋىنى بولىپ سانالادى. وسى ورايدا ادۆوكاتۋرا رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟ – تاۋەلسىز قازاقستانداعى ادۆوكاتۋ­را­نى دامىتۋ قاجەتتىلىگىن انىقتاعان ءبىرىنشى قۇجات پرەزيدەنتتiڭ «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورما­نىڭ مەملەكەتتiك باعدارلاماسى تۋرالى» قاۋ­لى­سى بولىپ تابىلادى. وندا سوت ءجۇ­يەسi تيiمدi جۇمىس iستەۋ ءۇشiن جوعارى دەڭ­گەي­دە مامانداندىرىلعان ادۆوكاتۋرا كەرەك دەپ اتاپ كورسەتىلدى. ويتكەنى, ول ۋاقىتتا ادۆو­كاتتىق قىزمەتتiڭ تاۋەلسiز, ءوزiن-ءوزi باسقا­راتىن ۇيىمدىق نىسان­دارى­نىڭ كوپ ءتۇر­لiلiگi, ونى مiندەتتi تۇردە ليتسەنزيالاۋ, قورعاۋدىڭ جانە وكiلدiكتiڭ ءنا­تي­جە­لi­لiگi ءۇشiن كەپiلدiكتەر, ازاماتتى قورعاۋدا جانە باسقا زاڭ كومەگiن كورسە­تۋ­دە ادۆوكات­تاردىڭ قىزمەتiنە قول سۇقپاۋ­شى­لىق, كەز كەلگەن مەملەكەتتiك جانە مەم­لە­ك­ەتتiك ەمەس ورگاندار مەن مەكەمەلەردەگi سوت iسiن ءجۇر­گiزۋدiڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا كاسiبي زاڭ كومەگiمەن قورعاۋعا قۇقىعى, زاڭمەن بەلگi­لەن­گەن ادام­داردى قورعاۋ ءۇشiن شىققان شىعىستى مەملەكەت ەسەبi­نەن وتەۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشەتىن ادۆوكاتۋرا تۋرالى قولدانىلىپ ءجۇر­گەن زاڭ­داردى قايتا قاراۋ­دى كوزدەيتىن قۇقىق­تىق رەفورمالاردى قاجەت ەتتى. ەكونوميكالىق سالادا ورىن الىپ جات­قان اۋقىمدى ۇدەرىستەر, قازاقستاننىڭ ءار ءتۇرلى حالىقارالىق شارتتارعا قوسىلۋى جانە نارىقتىق رەفورمالار بارىسىندا زاڭنامانىڭ وزگەرىستەرى ادۆوكاتتاردىڭ جوعارعى كاسىپتىلىگىن, ارنايى بىلىمدەرىنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. قوعامنىڭ جانە قو­عام­دىق قاتىناستاردىڭ دامۋ ساتىسىندا ۋاقىت ادۆوكاتۋرانىڭ الدىندا جاڭا تالاپتار مەن جاڭا مىندەتتەر جۇكتەدى. سوعان وراي ادۆوكاتۋرانىڭ ءارى قاراي دامۋ باعىتى پرەزيدەنتتiڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ار­نال­عان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىم­دا­ما­سىندا كورسەتىلدى. تۇجىرىمدامادا ادۆوكاتۋرا تەرەڭ رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدى دەپ تۇيىندەلدى. ويتكەنى, ادۆوكاتۋرانى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق جوبالاۋ, ادۆوكاتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ, تارتىپتىك راسىمدەردىڭ اشىقتىعى جانە ونىڭ ناتيجەسىن ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتى شەگىندە شاعىمدانۋ, ىشكى باسقارۋ, ادۆو­كات­تاردى دايىنداۋ جۇيەسىن جانە جالپى ەتيكالىق نورمالاردى بەلگىلەۋ, ادۆوكاتۋرا قىزمەتىن ناسيحاتتاۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەر شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. سوندىقتان, ادىلەت مينيسترلىگى ادۆوكاتۋرادا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىن دا­مى­تۋ جانە وعان مەملەكەتكە تيەسىلى ەمەس فۋنك­تسيالاردى بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ارناسىندا دامىتۋ­عا جانە قازىرگى ينستيتۋتتىق نەگىزدە رەفورمالار جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇدان باسقا, مينيسترلىك قازىرگى تاعايىن­دال­عان ادۆوكات­تار­عا اقى تولەۋ جانە حالىققا كاسىبي قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ەرەجەلەرىن تۇجىرىمدامالى تۇردە قايتا قاراۋدى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىققا كاسىبي قۇقىقتىق كومەك كور­سەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. – جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىق­تار­دى مەملەكەتتىك تىركەۋ سالاسىندا قانداي جاڭالىقتار بار؟ – تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى كەزىندە م ۇلىكتىك قاتىناس­تار سالاسى, اسىرەسە جىلجىمايتىن م ۇلىك­تىك قۇ­قىقتارعا اۋىسۋ ايتارلىقتاي ۇلعاي­دى. مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋ, جەر تەلىمدەرىنە جەكە مەنشىك ەنگىزۋ ءجا­نە ولاردى نارىقتىق قاتىناستارعا تارتۋ, جىلجى­ماي­تىن م ۇلىك سالاسىندا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋدىڭ قاجەت­تى­لىگى جىلجى­ماي­تىن م ۇلىككە قۇقىقتاردىڭ ءبىر­ىڭ­عاي مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن ەنگىزۋدى قاجەت ەتتى. جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى ءتىر­كەۋدى مىندەتتەۋ نورماسى العاش رەت ازا­ماتتىق كودەكستىڭ 118- بابىندا بەكىتىلدى. وسى نورماعا سايكەس جىلجىمايتىن زات­تار­عا مەنشىك قۇقىعى جانە باسقا دا قۇقىقتار, قۇقىقتاردى شەكتەۋ, ولاردىڭ تۋىنداۋى, ءوتۋى جانە توقتاتىلۋى مەملەكەتتىك تىركەلۋگە جاتادى. ەلباسىنىڭ «جىلجىمايتىن ءمۇ­لiك­كە قۇقىقتاردى جانە ونىمەن جاسالاتىن مامiلەلەردi مەملەكەتتiك تiركەۋ تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس جىلجىمايتىن مۇلiككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتiك تiركەۋ جونىندەگى قىزمەت شارۋاشىلىق جۇرگiزۋ قۇقىعىنا نەگiزدەلگەن «جىلجىمايتىن مۇلiك ءجونىن­دەگى ورتالىقتار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسiپورىندارىنا جۇكتەلدى. «ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» قۇرۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭ­بەرىن­دە ادىلەت مينيسترلىگى بايلا­نىس جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرگە ەلەكتروندى اق­پا­راتتىق قىزمەتتەر كورسەتۋ تاجىريبەسىن قۇ­رۋ جانە ەنگىزۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇر­گىز­دى. ەگەر قاعاز نۇسقاسىندا جىلجىمايتىن مۇلكتىڭ بار (جوق) ەكەندىگى تۋرالى, جىل­جىمايتىن ءمۇ­لىككە تىركەلگەن قۇقىق­تار تۋرالى انىقتا­ما­لار 3 كۇن ىشىندە بەرىلگەن بولسا, 2010 جىل­­دىڭ مامىر ايىنان باس­تاپ اتالعان انىق­تامالاردى حقكو ەلەكتروندى فورماتتا ءوتىنىش بەرۋشى ءوتى­نىش جاساعان ساتتەن باستاپ 30 مينۋت ىشىندە ۇسىنادى. بۇدان باسقا, كەز كەل­گەن ازا­ماتتىڭ ەلەكتروندى تسيفرلىق قول­تاڭ­باسى بولعان جاعدايدا اتالعان انىقتاما­لار­دى ينتەرنەت ارقىلى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا دەربەس الا الادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن جىلجى­ماي­تىن م ۇلىك قۇقىعىن جەدەل تۇردە تىركەۋ ءۇشىن الىم مولشەرى جەكە تۇلعالار ءۇشىن ءپا­تەرگە, جەكە تۇرعىن ۇيگە, تۇرعىن ۇيگە جات­­پايتىن قۇرىلىسقا, زاڭدى تۇل­عالار ءۇشىن تۇرعىن ۇيگە جاتپايتىن قۇرى­لىسقا ءتيىستى مولشەردە تومەن­دەتىل­دى. الىم ءمول­شەرىن تومەندەتكەننەن كەيىن جە­دەل تۇردە تىركەۋ قىزمەتىنە ءوتىنىش ءبىل­دىرگەندەردىڭ سانى 10 ەسەگە, بيۋدجەت قورىنىڭ سوماسى 40 پايىزعا ءوستى. – جىلجىمايتىن م ۇلىكتى رەسىمدەۋ كەزىندە قارجىلىق شىعىنداردى قىس­قارتۋ ماقساتىندا, زاڭدا جاڭادان قۇ­رىل­عان جىلجىمايتىن م ۇلىككە جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك قايتا ءجون­­دەلگەن, قايتا جوسپارلانعان جاع­داي­دا تەحنيكا­لىق تەكسەرۋ جۇرگىزى­لە­تىنى ايتىلعان عوي. – ارينە, مەنشىك يەسى جىلجىمايتىن م ۇلىك وبەكتىسىن ايىرباستاعان جاعدايدا ونىڭ تەحنيكالىق پاسپورتى ءوزىنىڭ زاڭ­دىق كۇشىن ساقتايدى جانە ساتۋشىدان جىل­جىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋشىعا بە­رەدى. سونداي-اق, تەحنيكالىق پاسپورت­تى دايىنداۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ قۇ­نىن ەسەپتەۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىرۋ جانە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ونى ازىرلەۋگە قارجىلىق شىعىندارىن كەمىتۋ ماقساتىندا جاڭا بىرىڭعاي باعا­لار پرەيسكۋرانتى بەكىتىلدى جانە وعان سايكەس جۇمىستار قۇنى جىلجىمايتىن م ۇلىك نىسانى مەن جەر تەلىمىنىڭ 1 شارشى مەتر باعاسى بويىنشا ايقىندالادى. بۇدان باسقا, قازىرگى ۋاقىتتا ادىلەت مينيسترلىگى نوتارياتتىق كۋالاندى­رىل­عان جاعدايدا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىق­تار­دى ەلەكتروندى تىركەۋ تەتىگىن پىسىقتاپ جاتىر. ەلەكتروندىق تىركەۋ ءوتىنىش بەرۋ­شى­نىڭ حقكو-نا جۇگىنۋىنسىز, نوتاريۋستىڭ بىرىڭعاي نوتارياتتىق اق­پارات­تىق جۇيە­دەن قۇقىقتىق كاداستر­دىڭ اقپاراتتىق ءجۇ­يەسىنە ءوزىنىڭ ەلەكترون­دى قولتاڭ­باسىمەن كۋالاندىرعان قۇقىق بەلگىلەۋشى قۇجاتتار­دى ەلەكتروندى تۇردە جولداۋى ارقىلى ءجۇ­زەگە اسىرۋ بولجانىپ وتىر. – ادىلەت ورگاندارىنا العاشقى رەت زاڭدى تۇلعالاردى, فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ مىندەتى 1995 جىلدىڭ تامىز ايىندا قابىل­دان­عان «زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى» زاڭىمەن جۇكتەلگەنى بەلگىلى. ال بۇرىن زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋدى ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار, مىسالى, اكىمدىكتەر, سالىق ورگاندارى, ستاتيستيكا ورگاندارى, ۆەدومستۆولار, ۇيىمنىڭ قۇرىلۋ ءپروفيلى بويىنشا مينيسترلىكتەر جۇزەگە اسىراتىن. – ءيا, راسىندا دا كەزىندە بۇل ءجايت شاشىراڭقىلىققا اكەپ سوقتىردى, ءمالى­مەت­تەر ءار ءتۇرلى بولدى, وزەكتى بولمادى, زاڭدى تۇلعانىڭ دامۋ تاريحىن ەشكىم ءجۇر­گىزگەن جوق, مالىمەت الۋ مۇمكىن بول­ما­دى. بۇگىندە ادىلەت ورگاندارى زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قابىلدادى. 2004 جىلدىڭ 20 قىركۇيەگىنەن باستاپ «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلىپ, وعان سايكەس, زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ ءبىر ءراسىم شەگىندە, زاڭدى تۇلعانى تىركەۋ جولىمەن, ونى سالىق جانە ستاتيستيكا ەسەبىنە قويۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. تىركەۋشى ورگانعا ءبىر ءوتىنىش ۇسىنۋ ناتيجەسى بويىنشا زاڭدى تۇلعاعا بىردەن ءۇش قۇجات بەرىلەدى: ولار – زاڭدى تۇلعانى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى كۋالىك, ستاتيستيكا كار­تا­سى جانە سالىق تولەۋشىنى تىركەۋ تۋرالى كۋالىك. بۇرىن, تىركەۋدىڭ وسى تەتىگى ەنگىزىلگەنگە دەيىن, ادىلەت ورگاندارى, ستاتيستيكا جانە سالىق ورگاندارى وسى ءراسىمدى بولەك-بولەك, شاشىراڭقى تۇردە جۇزەگە اسىرا­تىن ەدى. «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى نەگىزىنەن تىركەۋگە قۇجاتتاردى دايىنداۋدا جانە تىركەۋشى ورگانداردا وسى قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدە ۋاقىتتى كوپ جوعالتپاي, ونى ۇنەم­دى جۇمساعانعا قولايلى بولدى. سون­داي-اق, وڭتايلاندىرىپ تىركەۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا نەگىز بولدى. – بىرىڭعاي دەرەكقور قۇرۋ قاجەت­تىلىگى نەدەن تۋىندادى؟ ماسەلەن, «زاڭ­دى تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورى تۋرالى ايتساڭىز؟ – ءيا, قازىرگى ۋاقىتتا «زاڭدى تۇل­عا­لار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورى اقپا­رات­تار جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ كومەگى­مەن بىرەگەي ءنومىر – بيزنەس-سايكەس­تەندىرۋ ءنومىرى قالىپتاسادى (قىسقاشا بسن), ول بويىنشا كاسىپورىندار ادىلەت, ستاتيستيكا جانە سالىق ورگاندارىندا تىركەلەدى. ال­دا­عى ۋاقىتتا «زاڭدى تۇلعالارى» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورى بسن ەنگىزۋ نەگىزىندە, بەلگىلى ءبىر سۋبەكتىگە جاتاتىن ءمالى­مەتتەردى تىركەيتىن جالپى جۇيەگە كوشۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بىرىڭعاي دەرەكقور قۇرۋ قاجەتتىلىگى, ول بۇرىنىراقتا وزەكسىز مالىمەتتەردەن تۇ­را­تىن, شاشىراڭقى اقپاراتتار جۇيە­سىنىڭ بولۋىنان تۋىندادى. ءناتي­جەسىندە, «زاڭ­دى تۇلعالار» دەرەكقورى, بارلىق ءتىر­كەل­گەن زاڭدى تۇلعالار تۋرالى مالىمە­ت­تەرىنىڭ ەتالونى بولدى. سونىمەن قاتار, بارلىق جۇمىس ىستەيتىن شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەر بسن الۋلارى قاجەت, ناتيجەسىندە قازىر قولدانىپ جۇرگەن مىناداي يدەنتيفي­كا­تورلاردى: تىركەۋ ءنومىرى, ستت جانە ستاتيستيكا ورگانىنىڭ شارتتى بەلگىلەر جۇيەسىن (ەقنك) اۋىستىراتىن بولادى. 2012 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ, بارلىق زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن بىرىڭعاي قۇجات ەسەبىندە قىزمەت ەتەتىن, بسن-مەن مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى كۋا­لىگى بو­لا­دى. 2008 جىلدىڭ شىلدە ايىنان ءبىر­قا­تار جاڭالىقتار ەنگىزىلدى, ول كاسىپو­رىن­داردى تىركەگەن كەزدەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى قىس­قارتۋعا باعىتتالعان, اتاپ ايتساق, ەگەر ولار قىزمەتىن ۇلگىلىك جار­عى­نىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىراتىن جاع­دايدا, شاعىن, ورتا جانە ءىرى كا­سىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرى بولىپ تابى­لاتىن زاڭدى تۇلعالاردى ءتىر­كەۋ­دىڭ بىرىڭعاي مەرزىمى ەنگىزىلدى, بۇرىن­عى قولدانىستاعى 10 كۇننىڭ ورنىنا 3 جۇمىس كۇنى بولدى. – اڭگى­مەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.