كۇرەسكەر كينوتولعاۋ

بۇگىندەرى جەر-انا ءجيى-ءجيى ىڭىرانا ءتى­تىركەنەتىن بولدى. دۇلەي داۋىلدار تۇر­عىزىپ, تەڭىزدەردى تاسىتىپ, ءار جەردە ادام ۇياسىنىڭ استان-كەستەنىن شىعارىپ جاتىر.جانە بۇل قۇبىلىس, تابيعاتتىڭ ايرانداي بۇزىلۋى بارعان سايىن ۇدەي ءتۇسىپ ۇرەي تۋعىزادى. بۇ دۇنيەدەن نەگە تىنىشتىق كەت­تى؟! وسىنىڭ ءبارى نەدەن, نەنىڭ سالدارى دەگەن ساۋالدار كىم-كىمنىڭ دە كوكىرەگىندە تۇر. ادام بالاسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيدى. وسىنىڭ ءبارى الدە «تابيعاتتىڭ بەرمەگەنىن تارتىپ الامىز!» دەپ تەپسىنگەن كەشەگى استامشىل ۇرپاق ىستەرىنىڭ سال­دا­رى ما؟ استامشىل ادام ءوزى ەمىپ كەلگەن جەر-انا ومىراۋىن تەپكىلەدى. وسىنداي وس­پادار ارەكەتتەن ورتالىق ازيا كىندىگىندە ارال اپاتى ورىن الدى. ارال اپاتى ىلە ادام اپاتىن تۋدىردى. «حابار» ارناسى­نان كۇنى كەشە ءجۇرىپ وتكەن «جوقتاۋ» فيل­مى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. فيلم­نىڭ تو­لىق اتى – «جوقتاۋ. جيىرما جىل وتكەن­نەن كەيىن». اۆتورى دا, رەجيسسەرى دە – سەرگەي ءازىموۆ. دەرەكتى قازاق كينوسىنىڭ جەتەكشى وكىلى. سەرگەيدىڭ «جوقتاۋى» ارال قاسىرەتىنە ارنالعان كينوەپوپەيانىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى بولاتىن. ونى قازاق كو­رەرمەنى بۇدان جيىرما جىل بۇرىن كور­گەن. فيلم 1989 جىلى ءتۇسىرىلدى. الايدا, وسىناۋ اپات ايماعىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە سەرگەي (ول نوكىس قالاسىندا تۋعان) ارال باسىنا تونگەن ناۋبەتتى تىم ەرتە كورە بىلگەن ەدى. ماسكەۋدە ۆگيك ءبىتىرىپ كەلە سالىسىمەن, ۇزاتپاي بولاشاق فيلم ستسەناريىن ءارتۇرلى ينستانتسيالارعا ۇسىن­دى. الايدا, جاس رەجيسسەردىڭ جانايقايى كەڭەستىك يدەولوگياعا قايشى كەلدى. سون­دىقتان ول يدەولوگيا بۇل يدەيانى ءجور­گە­گىن­دە تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى. ارال پەر­زەن­تىنىڭ بۇ جانايقايى ەكرانعا وسى بەتىندە شىعار بولسا, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى قىزىل كرەملدىڭ وزىنە تيەتىن ەدى. سوندىقتان دا ءفيلمدى ءتۇسىرۋ تەك قىزىل رەجىم قۇلاي باستاعان 1989 جىلى عانا جۇزەگە استى. «جوقتاۋ» – اتى ايتىپ تۇرعانداي, شى­نىن­دا دا اجال قۇشقان ارالعا ارنالعان كينورەكۆيەم بولىپ شىقتى. عاسىرلار بو­يى ومىراۋى باق-بەرەكە, مەيىرىمگە تولى ارالدى ەمىپ وسكەن جاعالاۋ حالقىنىڭ جوقتاۋى – سولاقاي ساياسات قۇربانى بولعان تەڭىز انانى جوقتاۋى بولىپ شىقتى. ارال انانى قىلعىندىرىپ ولتىرگەن قىزىل يمپەريا ەدى. بۇل ۇكىم ەكراندا كوتەرىلگەن ماتەريال استارىنان ايعايلاپ تۇردى. دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇلا بويى جاعالاۋ حالقى­نىڭ جانايقايى ەدى. تارتىلعان تەڭىزگە تەل­مىرگەن حالىق زارى ەدى. اسىرەسە, جاعا­لاۋ حالقى اراسىندا بالا شەتىنەۋدىڭ اس­قىنۋى جايلى تۇسىرىلگەن ەپيزودتاردى تول­­­قى­ماي كورۋ مۇمكىن ەمەس... كورەرمەننىڭ ازا بويىن قازا ەتەدى... كىشكەنتايلارىن كە­بىنگە وراپ, كىشكەنتاي تابىتقا سالىپ كوتەرگەن اتا-انالار... كىشكەنتاي تومپە­شىك­كە اينالعان جۇزدەگەن ءسابي مولالارى. ءار مولا باسىندا قاڭىراعان – ءبىر بەسىك. تالبەسىك. ومىرگە كەلمەي جاتىپ ومىردەن كەتكەن نارەستەلەر... بۇدان ارتىق قاسىرەت بار ما؟ جاپپاي دەرلىك (80 پايىز) (انە­ميا­) قان ازدىققا شالدىققان انالار. تەڭىز­دىڭ كوش­كەن تابانىنان كوتەرىلگەن اق تۇز, داۋىل استىندا تۇنشىققان ەگىنجايلار, ءور­ىس­تەر. اپپاق سورعا اينالعان سور ولكە... اۋ­ىزسۋ ورنىنا ىشكەنى ۋ. «ەرتەڭىم نە بو­لادى» دەپ ۇرپيگەن «ەڭبەگى ەش, تۇزى سور» ءپارۋا­نا جۇرت. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اڭىراپ اتاجۇرتتان كوشە باستاعان جىل­دار... بوسا باستاعان جىلدار. وسىنىڭ ءبارى «جوق­تاۋدىڭ» ج ۇلىندى تاقىرىبىنا اي­نال­عان. دەرەكتى فيلم كەزىندە سوۆەتتىك يدەولوگيا بۇركەمەلەگەن سىقپىتى كىسى شو­شىر­­لىق شىندىقتىڭ, ورتالىق ازيا حالقىنا قارسى جاسالعان تاريحي قىلمىستىڭ بەت پەردەسىن سىپىرعان ەدى, سول سۇراپىل شىن­دىقتى جالاڭاشتاپ ەكرانعا الىپ شىققان ەدى. تۇسىنە بىلگەنگە «جوقتاۋ» تەك قانا جو­­عالعاندى جوقتاۋ ەمەس, كەر كەتكەن زا­مانعا ايتىلعان ەڭ اۋىر قارعىس – حالىق قار­عىسى بولاتىن. مىنەكي, اراعا جيىرما جىل سالىپ ارزىماس ارال جىرىن كۇرەس­كەر رەجيسسەر ەل نازارىنا تاعى ۇسىندى. بۇل فيلمدە رەجيسسەر وسىدان 20 جىل بۇرىن ەكراندا كورىنگەن «جوقتاۋ» كەيىپكەرلەرىن ىزدەپ تاعى جولعا شىعادى. جي­ىر­ما جىل ىشىندە ارال تاعدىرىندا دا, ارال ماڭىنداعى ادام تاعدىرىندا دا ايتۋلى ءوز­گەرىستەر بولىپتى. ونى ءبىز بۇ­رىنعى ءفيلمنىڭ بۇگىنگى كوزى ءتىرى كەيىپكەرلەرىمەن كەزدەسكەندە كورەمىز. ەگەر ارال­­دى قۇتقا­رۋ­دا تەڭىزدىڭ قازاقستان ءبو­لىگىندە اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي جاڭا­لىقتار بو­لىپ جاتسا, اجال اۋزىنداعى ارالدىڭ قا­راقالپاقستان جاعىندا «بايا­عى جارتاس سول جارتاس» كۇيىندە تۇرعانداي.بۇ جايلى سەرگەي ءازىموۆ كامەراسى ال­دىندا بىرنەشە قاراقالپاق جازۋشىسى وي تولعايدى. ولار «ءال ۇستىندە جاتقان» ارال انانى قۇتقارۋ جونىندە قابىلدانعان تالاي قاۋ­لى­لاردىڭ قاعاز جۇزىندە قالعانىن ايتا­دى. ونىڭ سەبەبى, قاراقالپاق جازۋشى­لارىنىڭ پىكىرىنشە, كسرو قۇلاعاننان كەيىن ارال تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىستى ورتا­­لىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسىنىڭ بەسە­ۋى­­نىڭ دە ارالعا جانى اشىعانىمەن, ءامۋ مەن سىردىڭ سۋىن بولىسۋگە كەلگەندە ءار­قايسىسى ءوز مۇددەسىن كۇيتتەپ كەتەتىندىگى ەكەن. ءامۋ مەن ارال سۋىنان بەس رەسپۋب­لي­كانىڭ بەسەۋى دە كۇن كورىپ وتىر. الايدا, ونىڭ ەكەۋى – تاجىكستان مەن قىرعىزستان ءامۋ مەن سىردىڭ باستاۋىندا وتىرعان ەلدەر. سوندىقتان دا ولاردىڭ سۋعا قاتىستى ساياساتى «قازانشىنىڭ ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن ماتەلدى ەسكە ءتۇسى­رەدى. دەمەك, سۋدى ءادىل ءبولۋ جايى ءالى ىسكە اسپاي وتىر. بۇنداي جاعدايدا سىردىڭ سۋىن ەكى رەسپۋبليكادان – قىرعىزستان, وزبەكستاننان كەيىن الاتىن قازاقستاننىڭ جاعدايى ءتىپتى قيىن. ءىس جۇزىندە قازاق دي­قاندارىنىڭ ەگىن-جايىنا پاميردەن باس­­تالعان مول سىر سۋىنىڭ تەك قىرعىز, ءوز­بەك ديقاندارىنان اۋىسقانى عانا جەتەدى ەكەن. قازاقستان شارق ۇرىپ بۇل تىعى­رىقتان شىعۋ جولدارىن ىزدەدى. ەڭ جوعارى دەڭگەيدە كورشىلەس رەسپۋبليكا باسشى­لا­رىمەن تالاي كەزدەسۋلەر ءوتتى. بىراق, ءۋا­دەگە قۇلاق قارىق بولعانىمەن, تەڭىز سۋعا تولمادى. كەرىسىنشە, كۇننەن كۇنگە, جىل­دان جىلعا ارال شەگىرەن بىلعارىداي جيى­رىلا بەردى. تارتىلا بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ وسى تۇستا شۇعىل تاريحي شەشىمدەر قابىلدادى. ماسەلەنى تىكەلەي باقىلاۋعا الدى. قازاقستان ارال­دى قۇتقارۋدا ءوز كۇشىنە سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولدى. قولدا بار مۇمكىندىكدەر ىسكە قو­سىل­دى. ناتيجەسىندە, قازاقستان وكىمەتى الا­قان جايىپ الدەكىمنەن كومەك كۇتىپ وتىرا بەرمەي, نارتاۋەكەلمەن ارالدى قۇت­قارۋ­دىڭ قازاقستاندىق نۇسقاسىن جۇزەگە اسى­رۋعا كىرىستى. الدىمەن, ارالدىڭ قازاق­ستان جاعىندا جاتقان بولىگى – «كىشى ارالدى» قۇتقارۋ قولعا الىندى. بۇل باستاماعا دا وسقىرىپ قاراعاندار بولدى. بىراق, كوز قور­قاق, قول باتىر. قىرۋار كۇش جۇمىل­دى­رىلدى. ارالدى ەكىگە بولگەن الىپ دامبى بوي كوتەردى. جوبا ءوز-ءوزىن اقتادى. ءبۇ­گىندە «كىشى ارال» سۋعا تولا باستادى. با­لىق شارۋاشىلىعى قايتا جانداندى. كەلمەسكە كەتكەندەي بولعان تەڭىز ەندى ءسال كو­تە­رىلسە 30 شاقىرىم جەردەگى ارال قا­لا­سى­نا دا جەتكەلى تۇر. ارالدىڭ ءبىر تۇر­عى­نى اق شاشتى انامىز, فيلمدە, «ومىرگە كەلگەندە شومىلعان تەڭىزىم ەدى... ومىردەن كەتەردە دە شومىلىپ وتسەم ارمانىم جوق...» دەپ قالدى. قاراپايىم انا اۋزى­نان ايتىلعان بۇل ارمان كۇللى ارال­دىق­تاردىڭ ارمانى ەدى... سول ارمان بۇگىندە اقيقاتقا اينالا باستاعانداي. ءال ۇستىندە جاتقان الىپ ارالدىڭ ءبىر بولىگىن ورتادان دامبى تارتىپ قۇتقارۋ, قاراپ تۇرساق, تەك تاۋەلسىز ەلدىڭ عانا قولىنان كەلەر قۇ­دىرەت ەكەن. بويىنان پاسسيونارلىق قۋاتى وشپەگەن ۇلتتىڭ قولىنان كەلەر قيمىل ەكەن. «كىشى ارال» – تەڭىزدى كۇتىپ تەلمىرگەن حالىققا تاۋەلسىزدىك تارتقان سىي دەمەسكە لاج جوق. «جوقتاۋ. جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن» ءفيلمى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. ارالدى قۇتقارۋعا جۇمىلعان جۇرت­تىڭ جاسامپاز جىگەرىن سەزەسىز. ارال قالاسىندا بالىق وڭدەيتىن زاماناۋي زاۋ­ىت ىسكە قوسىلعان. ونى ءوز قارجىسىنا سال­دىرتقان وسى ءوڭىردىڭ ءوز بالاسى, بۇگىندە رەسپۋبليكاعا بەلگىلى كاسىپكەر ۇزاقباي ايتجانوۆ. فيلمدە سۋارمالى شارۋا­شى­لىقتا سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ زاماناۋي ءادىسى دە اڭگىمە بولادى. ول – تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى. يزرايلدە ءوزىن-ءوزى اقتاعان بۇل ءادىس­تى سۋ­سىز سىر شولىنە الىپ كەلىپ, جايقال­تىپ ەگىن ەگىپ, تولاعاي تابىس تابا باستاعان قازاق شارۋالارىن دا وسى فيلمنەن كەزدەستىرەسىز. سەرگەي ءازىموۆ ءفيلمى ارالدى قۇتقارۋدىڭ كەلەشەگى بار جولى دەپ, ءامۋ, سىر سۋىن ۇنەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ وسىلايشا ەگىندى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ۇسىنادى. ءامۋ, سىردىڭ سۋى ۇنەم­دەل­مەي, ارالدى اجال اۋزىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتىلادى. ودان دا باسقا ءبىر جوبا بولعان. ول – ءسىبىر وزەند­ە­رىن ارالعا بۇرۋ جوباسى. بىراق, بۇل جوبا بۇگىندە كوكجيەكتە كىلكىگەن ساعىمداي كوز­دەن عايىپ بولىپ بارادى. ويتكەنى – «كىسى­دەگىنىڭ كىلتى اسپاندا». ارال تاعدىرى – شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن 50 ميلليون حالىق تاعدىرى. وسى رەتتە «بەس كۇندىگىن ويلاماعان ايەل­دەن بەز, بەس جىلدىعىن ويلاماعان ەردەن بەز» دەگەن اتالى سوزگە «ەلۋ جىلدىعىن ويلاماعان ەلدەن بەز» دەگەن تىركەس ەرىكسىز سۇرانىپ تۇرعانداي. سۋ داۋى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسىن بۇ تاۋ­قى­مەت توڭىرەگىندە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قوسارى انىق. لاجسىز قوسارى انىق. بىراق, ول قا­شان؟ ورتالىق ازيا ەلدەرى قوسىلىپ, ونداي دانا­لىققا قول جەتكىزگەنشە قاي زامان! «جوقتاۋ. 20 جىل وتكەننەن كەيىننىڭ» جال­عاسىن ارادان ەلۋ جىل وتكەسىن دە ءبىز­دىڭ ۇرپاقتارىمىز ءتۇسىرىپ جۇرمەسە نەعىل­سىن... دەگەن ويلار كەلەدى. فيلم وسىنداي ويلاردى قوزعايدى. بۇدان ءازىموۆ فيل­مى­نىڭ ءوڭىر ءۇشىن وزەكتىلىگى كورىنەدى. فيلمدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك بۇگىنگى كۇن­نىڭ عانا ەمەس, كۇندەردىڭ-كۇنىندە ءبىزدىڭ ۇر­پاقتارىمىز بەتتەسەر بولاشاقتىڭ پرو­بلە­ماسى ەكەنى كورىنەدى. «جوقتاۋ» – ءبۇ­گىنگى قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ داۋىستى دابىلى. كول تاعدىرى, جەر تاعدىرى, ەل تاعدىرى تۋرالى دەر كەزىندە دۇڭكىلدەگەن دابىل. ءفيلمنىڭ تۇسىرىلۋىنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ قىزۋ قولداۋ كورسەتىپتى. ويتكەنى, ارالدان كوتەرىلگەن تۇزدى شاڭىت ءدامىن, ەڭ الدى­مەن, وسى وبلىستىڭ حالقى تاتادى. ەكو­لو­گيا بۇل ايماق ءۇشىن ءجاي سىلدىر ءسوز ەمەس. ەكولوگيا بۇل ايماقتا ءاربىر جۇتقان اۋاڭ مەن سۋىڭنان سەزىلەدى. ەندەشە, كۇرەسپەي كور. ەكران ونەرىنىڭ قۇدىرەتى سول, كينو تىلىمەن ءساتتى ايتىلعان جەرگىلىكتى پروبلەما جىلجىپ بارىپ جاھاندىق پروبلەمانى قوزعايدى. سوندىقتان دا, دەرەكتى كينو شەبەرى سەرگەي ءازىموۆتىڭ ارال تاعدىرىنا ارنالعان «جوقتاۋى» الەم تاعدىرى تۋ­را­لى ويعا جەتەلەيدى. جەر-انانى تىتىرەنتكەن ادام استامشىلىعىن ەسكە سالادى. جاق­سى­لىق­قا قاراي ادام وزگەرمەي, جاق­سى­لىققا قاراي الەم وزگەرمەيتىنىن ەسكە سالادى. سماعۇل ەلۋباي.