جۇلدىزى جانعان بالا

فورتەپيانونى يتاليالىق كريستوفوري 1709 جىلى ويلاپ تاپقاندا, بۇكىل ەۋروپا ەلى باروككو ستيلىنەن كلاسسيتسيزمگە كوشىپ جاتقان تۇس ەدى. بۇل اسپاپتى سودان ءسال كەيىنىرەك نەمىس شرەتەر مەن فرانتسۋز جان ماريۋس تا جاسادى. ارينە باستاپقى فورتەپيانولاردىڭ (بۇل رويال, پيا­ني­نو­لاردىڭ جيىنتىق اتاۋى) قۇرىلىسى وتە قارا­پايىم ەدى. عاسىرلارمەن بىرگە دامىپ, كۇر­دە­لە­نىپ, ادەمىلەنىپ كەلە جاتقان فورتەپيانو تاريحى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. بىراق ءبىزدىڭ نەگىزگى اڭگىمەمىز بۇل ەمەس. فورتەپيانو پايدا بولعان­نان باستاپ بۇكىل ەۋروپا كومپوزيتورلارى مۋزى­كا­سىن سوعان لايىقتاپ جازا باستادى دا, قازىرگە دەيىن وسى اسپاپ ولار ءۇشىن اسا ءبىر قادىرلى ءارى ءساندى, وعان قوسا قۇن­دى م ۇلىك­تەر­دىڭ قاتارىندا تۇر. ءيا, ءبىر ءرويالدىڭ 5-8 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە, ءبىر پيانينونىڭ 1-3 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە تۇراتىنىن ايتساق تا سوزىمىزگە جەتكىلىكتى دالەل بولماق. فورتەپيانودا ويناي ءبىلۋ دەگەنىڭىز – مۋزى­كا­نىڭ بيىگىن باعىندىرۋمەن پارا-پار. كلاسسيتسيزم, رومانتيزم داۋىرلەرىندە, ءتىپتى كەشەگى ءحىح عاسىرعا دەيىن بۇل اسپاپتا تەك اقسۇيەك, داۋلەتتى ادامداردىڭ بالالارى وي­نا­عانى, باح, موتسارت, شوپەن, بەتحوۆەن, شۋبەرت سياقتى ساز الەمىنىڭ سەركەلەرى نەگىزگى مۋ­زى­كالارىن وسى اسپاپقا ارناپ جازعانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. سو­نى­مەن ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز – كۇللى ەۋرو­پا ءالى كۇنگە تاڭدايىن قاعىپ, تامسانا تىڭدايتىن فورتەپيانو ءۇنىنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتقا دا جات ەمەستىگى, ءتىپتى ەۋروپالىق دەڭگەيدە ويناي الاتىن شەبەر­لەردىڭ ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا دا بار ەكەندىگى جا­يىندا ەدى. وسىنىڭ الدىندا عانا گەرمانيا­نىڭ گاننوۆەر قالاسىندا ون جىل بو­يى ءبىلىم الىپ, قازىرگى كۇنى ەۋروپا ساحنا­لا­رىن­دا ونەر كورسە­تىپ جۇرگەن قازاقتىڭ تالانتتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى دانيار ەسىمحانوۆ جايىندا گازەتىمىزدە حابار شىققان-تىن. ودان جۋىردا عانا پاريجدەن پيا­نيستەردىڭ بايقاۋىندا باس جۇلدەمەن ورال­عان ابدىاحمەت ورازباقوۆتىڭ جەتىستىگىن ءشۇيىن­شىلەي جەتكىزدىك. ەندى سول قارعاداي بالا تۋرالى كەڭىرەك اڭگىمەلەۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ابدىاحمەت ورازباقوۆ ەلورداداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ونەر مەكتەبىنىڭ 6-سىنى­بىن­دا وقيدى, ياعني, ون ءۇش جاستاعى جەتكىنشەك. بىراق, مۋزىكا سالاسىنداعى وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جەتىستىكتەرى كادىمگىدەي اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, ابدىاحمەت الما­تى­دا وتكەن جاس پيانيستەردىڭ «قازاقستان ميۋزيك فورۋمى» بايقاۋىندا, اقتوبە قالاسىن­دا­عى «كلاسسيكا-2008» بايقاۋلارىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە, بىشكەكتە ۇيىمداستىرىلعان شوپەن اتىنداعى بايقاۋدا ءۇشىنشى ورىندى قانجىعاسىنا بايلاعان. ال, ريمدە وتكەن جاس پيانيستەردىڭ موتسارت اتىنداعى حالىقارالىق بايقاۋىندا باس جۇلدەگە يە بولدى. ودان كەيىن جۋىردا عانا پاريجدە وتكەن جاس مۋزىكانت­تار­دىڭ حالىقارالىق «جالىن» بايقاۋىنان باس جۇلدەمەن ورالدى. «مۋزىكا الەمىنىڭ قىر-سىرىنا ەندى عانا قادام باسقان, ءالى دە بولسا بۇعاناسى بەكىپ, بۋىنى قاتپاعان جاس بالا ءۇشىن مۇنداي ماراپاتتار باس اينالدىرۋى ابدەن مۇمكىن عوي», – دەيمىز ءبىز. ال, ۇستازى مادەنيەت قايراتكەرى, دوتسەنت دينا مامبەتوۆا: «جاس بالا اتاق-داڭقتىڭ بۋىن قايدان سەزەدى دەيسىز, ءارى-بەرىدەن سوڭ ءبىز بۇلارعا اتاقتى دەپ ەمەس, بالا دەپ قانا قارايمىز, ءارى قاراي قالاي وسەدى, قالاي قالىپتاسادى بۇل مۇلدە بولەك اڭگىمە», – دەگەندى ايتتى. ابدىاحمەتتىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسايىق, ءارى وزىمەن سويلەسەيىك دەپ قا­زاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىن­داعى ونەر مەكتەبىنە بارعانىمىزدا الدى­مىز­دان جاس ءپيانيستىڭ ۇستازى دينا اپاي مەن اكەسى قاجىمۇقان اعا شىققان بولاتىن. سودان العاشقى سۇراقتاردى ۇستازىنا جاۋ­دىر­عانبىز. مارقۇم ءازىربايجان مامبەتوۆ پەن عازيزا جۇبانوۆا سياقتى ونەر تارلان­دارى­نىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن, بەسىنشى سىنىپتان باستاپ ماسكەۋدە ارنايى مۋزىك­ا­لىق مەكتەپتە وقىپ, ودان پ.ي.چايكوۆسكي اتىن­داعى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىن فورتەپيانو كلاسى بويىنشا تامامداعان دينا ءمام­­بەتوۆا وسى كۇنى كوپتەگەن ونەرلى جاس­تار­دى باۋلىپ, تو­ما­عاسىن سىپىرىپ وتىرعان ءتاجى­ريبەلى ۇستاز. ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ەشقاي­سى­سى دا وسال ەمەس ەكەن. ۇستازدىڭ اي­تۋىن­شا, ءوزى تاربيەلەگەن 50 شاقتى جاس پيانيستەر (ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ونەر مەكت­ەبىنىڭ وقۋشىلارى) ءارتۇرلى ەلدەردە لاۋرەات اتانعان بولسا, سونىڭ 30-عا جۋىعى گران پ­ري جانە ءبىرىنشى ورىن يەلەنىپتى. «ءابدىا­ح­مەت­تى ءۇشىنشى كلاستان باستاپ وقىتىپ كەلەمىن. وتە ەلگەزەك, ەڭبەكقور بالا. بازبىرەۋلەر سەكىلدى تەك كونكۋرس كەزىندە ەمەس, ودان تىس ۋاقىت­تاردا دا كۇنىگە ساباقتان سوڭ پيانينودا 2-3 ساعات, كەيدە 5-6 ساعاتتاپ دا­يىن­دالادى. ماعان شاكىرتىمنىڭ ساحناعا شىققانداعى ارتىستىك قابىلەتى, ساحنانى جان-تانىمەن سۇيە­تى­نى, ەڭبەكقورلىعى ۇنايدى. جەتىستىكتەرگە دە وسى قاسيەتتەرى ارقىلى جەتىپ ءجۇر دەپ وي­لايمىن», – دەيدى دينا ءازىرباي­جان­قىزى. وعان قوسا ۇستازى ابدىاحمەتتىڭ وسى كۇندەرى شوپەن, باح, گريگ, موتسارت, راحمانينوۆ سەكىلدى الەمگە ايگىلى كومپوزي­تور­لاردىڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارىن پيانينودو شەبەر وينايتىنىن ايتتى. ال, اكەسى قاجىمۇقان ورازباقوۆ ۇلىنىڭ جەتىستىگى تەك اتا-انا ءۇشىن ەمەس, بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن ماقتانىش ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى وسىعان دەيىن الەمدە وتەتىن حالىقارالىق بايقاۋلاردان بىردە-ءبىر قازاق بالاسى ەكى رەت باس جۇلدەمەن ورالماپتى. ابدىاحمەت ريمدە وتكەن بايقاۋدا 15 مەملەكەتتەن تالاپكەرلەر قاتىسىپ, سولاردىڭ اراسىنان توپ جارعان بولسا, پاريجدە وتكەن بايقاۋ بالانىڭ ايبىنىن ودان سايىن اسىرعان. ويتكەنى مۇندا باق سىناعان 122 ءپيانيستىڭ 66-ى بالالار, 56-ى جاستار بولىپ, جاس مولشەرلەرى بويىنشا بەس توپقا بولىنەدى. سول بەس توپتىڭ اراسىنان جالعىز عانا ادامعا گران پري تاعايىندالعاندا, ءارتۇرلى مەملەكەتتەردەن كەلگەن 30-دان اسا قازىلار القاسى ءبىراۋىزدان ورازباقوۆتى اتايدى. نەگە دەسەڭىز, مۇندا تالاپ وتە كۇشتى بولعان. ساحناعا ءبىر-اق رەت شىعىپ, 8 ءمينوت ونەر كورسەتۋ شارتى قويىلادى. سوندا ورازباقوۆ گريگتىڭ «يز كارناۆالا» جانە سەرگەي سلونيمسكيدىڭ «مۋلت­فيلم س پريكليۋچەنيامي» اتتى شىعار­ما­لارىن ورىنداپ, مۇمكىن بول­عان 100 بالدى تۇگەل جيناپتى. ال, فرانتسۋز بالاسى 99 بالل جيناعان ەكەن. سوعان قوسا ءا.ورازباقوۆقا شىلدە ايىنا زالتسبۋرگ قالاسىنا جولداما تابىستالىپتى. وندا ول اتاقتى پيانيست, پروفەسسور كەمەرلينگتەن شەبەرلىك شىڭدايدى. « ۇلىمنىڭ بۇل جەتىستىگىنە ءوزىم دە قاتتى تولقى­دىم. ونىڭ ۇيدە ساعاتتاپ دايىندالاتىنى, بالا بوپ اۋلاعا شىعىپ ويناماي­تى­نى تەككە كەتكەن جوق. ءبىز وتباسىمىزبەن مۋزى­كانت­تار­­مىز. ءوزىم دە, جولداسىم ايناگۇل تىناليەۆا دا الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەنبىز. مەن پريما-شەر­تەر, ول دومبىرا كلا­سىن تامامداعان. وقۋدى بىتىرە سالىسىمەن وسىندا في­لارمونياعا جۇمىسقا قا­بىلداندىق, ياعني, 1999 جىلدان باستاپ بىلتىرعا دەيىن سوندا جۇمىس ىستەدىك. ال, قازىر بەرى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقى­تۋ­شىمىز. ابدىاحمەت ءبىزدىڭ تۇڭعىش بالامىز. ودان كەيىنگى شۇعىلا دەيتىن قىزىمىز دا فلەيتادا وينايدى, وسى ونەر مەكتەبىندە وقيدى. ۇيدە ارقايسىمىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ اسپا­بىمىز بار جانە ارقايسىسىمىز وزىمىزشە دايىندالامىز. ابدىاحمەتكە پيانينوعا قاتى­سا باستاعاننان رەسەيگە كوشىپ بارا جاتقان ورىس اقساقالىنىڭ «تسەمەرمان» دەگەن پيا­نينوسىن ساتىپ اپەرگەنبىز» – دەيدى اكەسى. جوعارىدا جاس ورەننىڭ ەكى حالىقارالىق بايقاۋدان باس جۇلدەمەن ورالعانىن ايتتىق. ونىڭ بىرىنشىسىندە, ياعني, ريمگە ساپارىندا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ايمان مۇساقوجاەۆا بالانىڭ جول شىعىنىن كوتەرىپتى. بۇل ساپاردا تىكەلەي وتباسىنا سال­ماق تۇسكەن. ال, ەكىنشى ساپاردا بالانىڭ دا, ونى ەرتىپ اپاراتىن اناسىنىڭ دا جول شى­عى­نىن, جاتىن ورنىن, تاماعىن تۇگەلدەي مادە­نيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قول­داۋىمەن «قازاق اۋەندەرى» اكتسيونەرلىك قوعا­مى موينىنا العان. ارينە, شەت مەملەكەتكە بارىپ حالىق­ارا­­لىق ۇلكەن بايقاۋدا باق سىناۋ ءۇشىن قارجى­نىڭ مولىنان كەرەكتىگى قازىرگى تاڭدا اشىق تا­قى­رىپ. مۇندا ۇشاق بيلەتىنىڭ باعاسىنىڭ ءوزى قا­را­پايىم ۇستازدار وتباسى­نىڭ بيۋدجەتىن وپى­رىپ كەتەتىنى جاسى­رىن ەمەس. سوندىقتان اكەسى با­لاسىنىڭ جەتىستىگى ءۇشىن الدىمەن ونى وقى­تىپ, تاربيەلەپ جاتقان ۇستازىنا, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنە, سوسىن دەمەۋشىلىك كورسەت­كەن ازامات­تارعا ال­عىس ايتاتىنىن جەتكىزدى. «ادامنىڭ كۇنى اداممەن», دەمەكشى, دارىندى قازاق بالا­سىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قامقورلىق قولىن سوز­عان ازاماتتاردى دا ونەر قۇدىرەتى تامسانتقان بولار؟ ال, ءبىز قارعاداي عانا بالا بولاشاقتا ءۇل­كەن ساحنالاردان بۇدان دا ءجيى كورىنىپ, قازاق حالقىنىڭ اتىن شىعارسا دەپ وزىنە سونشا ءۇل­كەن سەنىم ارتىپ وتىرعان ادام­داردىڭ ءۇمىتىن اقتاسا دەيمىز. ايگۇل سەيىلوۆا, استانا.