مۇقاعالي: ءسوزى جانە ءوزى

قازاق پوەزياسىنىڭ كوك اسپانىنداعى جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى بولىپ تۇرىپ قال­عان ارىندى اقىن, دارىندى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعارماشىلىعى قايتا جاڭعى­رىعىپ, قايتا تۇلەگەن شاعىندا ول جايلى ءسوز ەتىپ وتىرمىز. شىن اقىننىڭ جۇرەگى توق­تاعانمەن پوەزيا الەمىندە داۋىسى توقتا­مايدى ەكەن. سوڭعى جىلداردا ونىڭ جىرلارى ەرەكشە جەلپىنىس تاۋىپ, بارشا جۇرتتىڭ جۇرەگىنە شۋاق قۇيعانداي قاۋلاپ, اۋقىمىن كەڭگە جايىپ بارادى. اسىرەسە, “سوعادى جۇرەك” اتتى ەكى تومدى­عى شىققالى جۇرتشىلىق باس قوسقان جيىن­دار­دا مۇقاعالي ەسىمى ەرەكشە ريزاشىلىقپەن ايتىلىپ, تالايدى تامساندىرعان جىر جول­دارى ءار تاڭدايدا قايتالانادى. سونداي زور ءىلتيپاتتى اسقاقتاتا تۇسكەندەي اقىننىڭ “شول­پان” اتتى جاڭا جيناعى دا مەملەكەتتىك سىيلىق الار جىلى ونى قۇرمەت تۇتار جىر سۇيگىش قاۋىمنىڭ قولىنا تيگەن ەدى. ولەڭ ولكەسىنە ايتۋلى اقىننىڭ جاڭا تۋىندى­سى­نىڭ كەلۋى جىرشىل جۇرتقا ءبىر مەرەكەمەن تەڭ. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز دا وسى رەسپۋب­ليكالىق ەڭ جوعارى سىيلىققا ۇسىنىلعان اقىن شىعارمالارىنا باعىشتالماق. “سوعادى جۇرەك” تاڭدامالىسىنا اقىن­نىڭ كوزى تىرىسىندەگى جەتى جيناعى مەن وزىنەن كەيىنگى ء“ومىر-وزەن” كىتابى تولىق ەنگەن. وعان قوسا تاڭدامالىدان كەيىن شىققان “شولپان” دا سىيلىققا ۇسىنىلدى. ءسويتىپ, سول جولعى بايگەگە اقىن شىعارماشىلىعى تۇگەل قاتىستى. ءبىز بىلەتىن مۇقاعالي پوەزياسى كەسەك, تۇنبا التىن, تابيعي كۇيىندە تۋا قالعان ار­تىق-كەمى جوق, ءتول ادەبيەتىمىزدەگى ەرەكشە قۇبىلىس. ونىڭ ولەڭدەرىن جۇرتشىلىق ال­دىندا, ۇلكەن جيىندا  وقۋ ءۇشىن تاڭداپ, تال­عاپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى جوق, قولعا تۇسكەن كەز كەلگەنىن بوگەتسىز وقي بەرۋگە بولادى. سونىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا تىڭداۋشىسىن تامساندىرماي, ەرىكسىز باس شۇلعىتپاي قوي­مايدى. ولاردىڭ جاراتىلىسى تابيعي, تۇل­عاسىندا ولپى-سولپى, ارتىق-كەم تۇرعان جەرى جوق. تەك قانا سولاي جىرلانۋعا ءتيىس دەپ ويلايسىز دا قوياسىز. تاۋ بالاسىنىڭ  ءسوزى دە تاۋدىڭ تاس بۇلا­عىنداي توگىلىپ تۇر. مىنە, مۇقاعالي پوە­زيا­سى وسىنداي توگىلمەلى جىر جۇيەسىنە جاتادى. ونىڭ قۇدىرەتتىلىگى سوندا. تالانتتى اقىننىڭ قاي-قايسى بولسا دا ءوز قادىر-قاسيەتىن جاقسى بىلگەن, ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزە باعالاي دا بىلگەن. ونى ءبىز ۇلى پۋشكيننىڭ “ەسكەرتكىشىنەن” باستاپ, قاسىم امانجولوۆتىڭ ء“وزىم تۋ­رالىسىنا” دەيىنگى ارالىقتاعى تالانت يە­لە­رىنىڭ ءبىرازىنان بىلەمىز. دانىشپان اباي دا: “جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا. سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم, مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما.” – دەگەن ءتورت جولعا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن شەبەر سىي­عىزىپ, ايتىپ كەتكەن ەمەس پە. ءتورت جول ءبىر دانانىڭ بۇكىل ءومىرىن تۇيىندەپ تۇر. مۇقاعالي­دى وسى تۇرعىدان تاعى تىڭدالىق, نە دەر ەكەن. تۋادى, تۋادى ءالى ناعىز اقىن, ناعىز اقىن بال مەن ۋ تامىزاتىن. جەسىردىڭ ايىرىلماس سىرلاسى بوپ, جەندەتتىڭ كوزىنەن جاس اعىزاتىن. تۋادى, تۋادى ءالى ناعىز اقىن! جىر سوزدەرى جاي بولىپ اتىلعاندا, اتىلعاندا, اسپاننان وقىلعاندا, مىلقاۋلارعا ءتىل ءبىتىپ, كەرەڭ ەستىپ. جانار پايدا بولادى سوقىرلارعا.   *     *     * پوەزيا! مەنىمەن ەگىز بە ەدىڭ؟ سەن مەنى سەزەسىڭ بە,  نەگە ىزدەدىم؟ الاۋىرتقان تاڭداردان سەنى ىزدەدىم, قاراۋىتقان تاۋلاردان سەنى ىزدەدىم...   ...سەنى ىزدەدىم سەزىمگە ۋ شاراپتان دا, مينۋتتەردەن ىزدەدىم, ساعاتتان دا, سەنى ىزدەدىم.   ىزدەيمىن تاعات بار ما؟ سەنى ماعان ەگىز عىپ جاراتقان با؟! مىنە, پوەزياعا تالعامپاز اقىن قانداي تالاپ قويادى, سويتە وتىرىپ ءوزىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن دە كورسەتەدى. ءبىز مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ شىعارما­شى­لىعىن تاقىرىپقا, كەزەڭگە ءبولىپ, كادۋىلگى ستاندارتقا, قالىپقا سالىپ تالقىلايتىن بول­ساق, ايتارىمىز قىسقا عانا. ەڭ الدىمەن مۇقاعالي ازاماتتىقتى جاس­تايىنان بويىنا سىڭىرگەن, ادەبيەتىمىزدىڭ حا­لىقتىعىن جۇرەك لۇپىلىمەن تۇسىنگەن, تۋعان جەرىن, وتانىن جانىنا بالاپ شەكسىز سۇيگەن, جالپى ادام بالاسىن ارداق تۇتقان, ومىرگە عاشىق اقىن. بۇعان قوسا ايتارىمىز, مۇقا­عالي قانشالىقتى ادۋىن اقىن بولعانىمەن, ماحاببات الدىندا نازىك تە بۇيىعى, جاس ءسابي­دەي قورعانا الماي, ىڭكار كوڭىلىن داۋالاي الماي, جىرىن دا ۇلبىرەتىپ جىرلايدى, كوڭىلى دە كىرىپتار بولا قالادى. ءسىرا, ۇلكەن جۇرەك­تىڭ ەلجىرەۋ قۇبىلىسى دا مول بولسا كەرەك. ءبىز ەندى وسى ايتقان ويلارىمىزدى دالەل­دەپ, بۇگىنگى ماقالامىز اقىنعا ارنالعان­دىقتان ونىڭ جىرىنا ءبىر ءسات كەزەك بەرسەك, اقىن ءومىردى, ۇلكەندىكتى, تاعدىر-تاۋقىمەتىن تومەندەگىشە كورسەتەدى. ءومىر جايلى سۇراي بەرمە سەن مەنەن, ءومىردى مەن ءالى زەرتتەپ كورمەپ ەم. ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە, قارتقا بار, قان مايداننان جالعىز ۇلى كەلمەگەن. جەسىر كەلىن, ءبىر نارەستە كورمەگەن, جەتىم شالدى بالا ورنىنا تەربەگەن.   *     *     * توقتا, بوتام! اتاڭ كەلەد ارتىڭدا! بۇر موينىڭدى قالجىراعان قارت ۇلعا. سەنىڭ ءسابي ساتتەرىڭنىڭ مىسقالىن ايىرباستاپ الا الماي ءجۇر التىنعا. توقتا بوتام! اتاڭ كەلەد ارتىڭدا!   *     *     * ىعىسىڭدار, ەي, تاۋلار, ىعىسىڭدار! ورىن سايلا ورتاڭنان, جۇمىسىم بار. اتا بولىپ, نە ماعان ۇرىسىڭدار, ادام بولىپ, نەمەسە ۇعىسىڭدار. ىعىسىڭدار, ەي, تاۋلار, ىعىسىڭدار! ەي, تاۋلار, قويىندارىڭدى اشىپ كىرەم, بار سىرىڭدى ايرانداي شاشىپ, بىلەم. ...جارتاستاردىڭ بەتتەرى سورا-سورا, جىلاپتى, قارسىلاسپاس جاسىق بىلەم.   ءجۇرىپ كەلەم تاۋلاردىڭ ورتاسىندا, سان عالامات ۇرەي تۇر شور-تاسىندا. سان سالالىق ساي-جىرا قوينىنا الدى, سولاي ما ەكەن؟! باتىرلار, قورقاسىڭ با؟! الگى ايتقانىمىزدىڭ ءبىر دالەلى وسى “ىعىسىڭدار” اتتى ولەڭ. ءوزى ءسۇيىپ جىرلاعان تۋعان جەردىڭ تاۋلارىنا, پوەزيا الىپتارىنا ار­نايى سويلەپ, ءوز بيىكتىگىنە ورىن سايلاپ تۇر­عانداي. قازاق پوەزياسىنىڭ ءبىر بيىگى بولىپ تۇ­رىپ قالاتىنىن مەگزەگەندەي قالپىن تانيسىڭ. مۇقاعالي – ايتۋلى ەپيك اقىن. ونىڭ ۇتقىر دا ۇتىمدى سيۋجەتكە قۇرىلعان داستاندارى, پوە­مالارى, تولعاۋلارى بۇگىنگى ەپيكالىق جانرعا قالام تارتۋشىلارعا ۇلگى, ونەگە. ءبىز بۇل تۇستا پوەمالارىنان باستاپ, ەڭ سوڭعى قولىنان قالا­مى تۇسكەنگە دەيىن جازعان وننان استام كولەمدى تۋىندىلارىن ايتىپ وتىرمىز. ونىڭ اراسىندا مۇقاعاليدىڭ تاماشا اۋدار­ماشىلىق قاسيەتى­نىڭ ۇلكەن ءبىر جەمىسى ۇلى دانتەدەن جاساعان كەسەك اۋدارماسى “قۇدىرەتتى كومەديا” تاعى بار. ءالى ەسىمدە, جاس اقىنداردىڭ ءبىر رەسپۋبلي­كالىق كەڭەسىندە تارلان اقىن ءابدىلدا ءتاجى­باەۆ جيىننىڭ مىنبەرىنەن زالدا وتىرعان جاستارعا ءبىر عيبرات ءسوز ايتقان ەدى. وندا ابەكەڭ مۇقا­عالي جايلى ايتا كەلىپ, ءالى ەش جەردە جاريا­لانباعان سۇيىكتى شاكىرتىنىڭ ولەڭدەرىن جاستارعا وقىپ بەرگەن بولاتىن. داۋىسى تولقىپ تۇرىپ وقىلعان سول ولەڭدەر تىڭداۋشىلارىن اسا تەبىرەنتكەنى دە ەستە. سوڭىنان ابەكەڭ: “مىنە, جاستار ولەڭ جازساڭ, وسىنداي ازاماتتىق اسقاق ءۇنىڭدى سوڭعى دەمىڭ بىتكەنشە, مۇقاعا­ليشا جالعاستىرا ءبىل. وسى ولەڭدى تىڭداي وتىرىپ, وقىپ وتىرىپ, ول ولەڭ سوڭعى تىنىسپەن جازىل­عان دەپ كىم ايتار, قولىنان قالامى ءتۇسىپ بارا جاتقان اقىننىڭ وپتيميزمگە تولى رۋحىنا قالاي تاڭدانباسسىڭ”, دەگەن ەدى. ەندى ولەڭدەرىن وقىپ كورەيىك.   تاعى دا كوردىم, تاعى دا كورەم تاڭ نۇرىن! ايازىن قىستىڭ, اياۋلى جازدىڭ جاڭبىرىن. التىنعا, مەيلى, تولماي-اق قويسىن ساندىعىم. ىرزامىن ساعان! ىرزامىن ساعان, تاعدىرىم! شارشاعان شاقتا, شاقىرىپ سەنى جەكپە-جەك, باسىما مەنىڭ, باقىتتان باسقا توكپە دەپ, تاعدىرىم ساعان, ءجۇرىپپىن بوسقا وكپەلەپ.   وشپەستەي ەتىپ, ءومىردىڭ جازعان بۇل زاڭىن, تۇسىنبەي كەيدە, توسىرقاپ مەنىڭ ءجۇر جانىم. كەۋدەمدە مىنا, ءوزىڭ سىيلاعان ءبىر جالىن, لاپىلداپ جاتىر, تاعدىرىم, ساعان ىرزامىن! قانداي باقىت! كۇندى مەن كۇندە كورەم. كورمەدىم عوي جومارتتى, كۇننەن ەرەن. كۇننىڭ نۇرى بار مەنىڭ قۇشاعىمدا, قۇشاقتايدى كىم مەنى؟ كىمگە بەرەم؟ قانداي باقىت! كۇن سايىن كۇن شىققانى: تىرشىلىكتىڭ زىر قاعىپ ۇرشىقتارى, اجەنىڭ تاۋسىلماعان تۇيدەگىندەي, دومالانىپ, ءيىرىپ, تىنشىتپاۋى.   قانداي باقىت! جارقىراپ كۇن تۇرعانى. كۇن استىندا دۇنيە قۇلپىرعانى. كۇننىڭ نۇرىن قۇشاقتاپ, ۇلەستىرىپ, ءبىر ۇرپاققا ءبىر ۇرپاق ۇمتىلعانى. بۇگىندە مۇقاعالي پوەزياسىن جۇرتشىلىق ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدى. حالقىمىز ونىڭ قايتا باسىلىمىن اسىعا كۇتىپ وتىرادى. كومپوزيتور قاۋىمى دا اياۋلى اقىنىمىزدىڭ ءسوز­دەرىن اندەرىنە نەگىز ەتۋگە بەتبۇرىس جاسادى. ويتكەنى, مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ وزىندە ىشكى ماقام, اسەم ساز بار. ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ كەسەكتىگىنە كەلسەك, قازا­قى ۇعىممەن ايتقاندا, ءار ءسوزى ات باسىنداي التىن. مۇنداي تامىرى تەرەڭدە جاتقان پوە­زيانى ەكىنشى ءبىر تىلگە اۋدارىپ بەرۋ دە قيىن. ءبىز ءسوز سوڭىندا الگى ءبىر ويىمىزعا قايتا ورالىپ, مۇقاعاليدىڭ سوڭعى جازعان ولەڭدە­رىنەن ءبىر-ەكەۋىن ۇسىنىپ كورەلىك. بۇل ولەڭ دە  ونىڭ اۋىرىپ جاتقاندا جازعانى. بىراق ولەڭنىڭ بىتىمىنەن ناۋقاس ادامنىڭ ويىنان تۋعاندىعى, السىرەگەن جاننىڭ ازابى بىلىنبەيدى. كەرىسىنشە, سونشا سەرگەك, پوەزيانىڭ باتىرىنداي اسەر قالدىرادى. تۇلپار اقىن تۇلپارمەن بىرگەمىن دەيدى. ەندى ولەڭگە ورىن بەرەيىك: تۇلپارىممەن بىرگەمىن ىزدەسەڭ مەنى كىمدە-كىم, قالادان ىزدەپ جۇرمەگىن! ۇيىمە دە ىزدەپ كىرمەگىن! ايازدى بوران, اق تاۋدىڭ, اراسىندا ءومىر سۇرگەمىن. سولارمەن ماڭگى بىرگەمىن. مىنە, ارتىنا وسىنداي مۇرا قالدىرعان ابزال اقىن جاقۇتتاي جاندى جىرلارىمەن اباي باستاعان ۇلىلار توبىنا قوسىلدى. *     *     * ءومىر جولىنداعى وتكەل­دەر, اسۋ بەرمەس بەلەڭدەر, داۋىلدى جەلدەر, قيلى-قيلى تاع­دىرلار ارالارىن الىس­تاتىپ جىبەرەتىن, بىراق ماڭگىگە جادىندا, جانىندا قۇرمەتپەن ساقتالاتىن دوستىقتار بار. سونداي اي­نى­ماس دوستىق اقجارقىن ەستەلىككە اينالعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى قالتقىسىز قۇرمەتكە بولەنگەن  قاتىناس ەدى. بۇگىندە ۇلىلىقتىڭ شى­ڭىنا كوتەرىلگەن مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا دوسىم جايلى ءومىر ەپيزودتارىن ەسكە السام, بىرەۋ سەنىپ, بىرەۋ سەنبەيتىندەي حالگە تاپ بولا­مىن. مەنىڭ جان دوسىم تۇمانباي مولدا­عاليەۆ ءوزىنىڭ مۇقاڭ جايىن­داعى ءبىر ويلارىن وقىرماندارىنا ۇسىنعاندا «مەن مۇقاعاليدى نۇرعوجا ارقىلى ءبىلىپ ەدىم» دەيتىن ءسوزى بار. بۇل جەردە تۇمانباي مەنىڭ سىرىمدى انىق بىلەتىندىكتەن  اعىنان جارىلا ايتىپ تۇر. ال وزگەلەر «مۇقاعالي دوسىم ەدى» دەپ كوپ قايتا­لانىپ جۇرگەن جالعان سوزدەن مەزى قىلعانداي قالىپ تانىتادى. ەگەر ۇلى اقىن جايلى ايتىلعان سوزدەردىڭ استارىن بايقاساق, سول جالعان ايتقان ادامداردىڭ ءوزى  مۇقاڭنىڭ ۇلىلىعىن مويىنداپ, سوعان جاقىن بولۋدى جانىمەن قالاپ تۇرسا, ونىڭ دا ايىپتايتىنداي ارتىقشىلىعى جوق. مەنىڭ ەستەلىگىم قىسقا بولۋى ورىندى دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, بۇل تۇستا ارداگەر اقىننىڭ بار قىلىعى ەمەس, ءار قىرىنان كەلىپ, ونىڭ ءار الۋان مىنەز-قۇلقىن اشۋ ارقىلى ادامي بەينەسىن كورسەتۋدى ماقسات تۇتتىم. ءسويتىپ, بۇل  ەستەلىك مۇقاڭمەن العاشقى تانىستىقتان باستالماقشى. مەن مۇقاعاليعا قازمۋ-گە وقۋعا تۇسۋگە بارعان جەردە, كولەمى كەڭ سپورت زالدا جاتقاندا كەزدەسكەن ەدىم. ءار جەردەن كەلگەن بالالار قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنىڭ ءار تۇسىنداعى, ءارتۇر­لى اتاۋلارعا تالاسىپ, ءارتۇرلى سوزدەردى تالقىعا سالىپ, ءتۇنى بويى ۇيىقتامايتىنبىز. سوندا مۇقاعاليدىڭ داۋىسى ەرەكشە شىعىپ, وزىنە ابيتۋريەنتتەردىڭ نازارىن كوبىرەك اۋداراتىن ەدى. كەلىستى ءتۇر-تۇلعاسى, بويى-باسىنىڭ جيناقتىلىعى نازار اۋدارماسقا قويمايتىن. سويتە ءجۇرىپ, ونىمەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, كوڭىلىمىز جاراسىپ كەتتى. بىزدەن ءسال ەرەسەكتەۋ كورىنەتىن مۇقاعالي  ونجىلدىقتان كەيىن وقۋعا قارايىڭقىراپ بارىپ كەلگەندىكتەن بە ەكەن, بىرەر بالى جەتپەي كونكۋرستان وتە الماي قالدى. جاقىن تانىسىپ العان جاس جىگىتتى مەن قيماي تۇرسام دا ونىڭ جۇزىنەن مۇڭ مۇنارىن كورە المادىم. مۇڭايۋ­دىڭ ورنىنا كوزىنىڭ ۇشقىنى جالت ەتىپ, ءبىر قايراتتىڭ قالپىن بايقاتقانداي بولدى. ءسوي­تىپ, ول كەشىكپەي قازاق راديوسىنىڭ ديكتور­لىعىنا ورنالاسىپ, كۇندە ساڭقىلداعان اشىق داۋىسىن رەسپۋبليكاعا تۇگەل جايىپ, تىڭداۋ­شىسىن ريزا ەتىپ ءجۇردى. دەگەنمەن, وسىعان دەيىن ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرعان جىگىت استانادا ءبىر جىلداي بولعان سوڭ ءوز ەلىنە – نارىنقولعا قايتادان كەتتى. كەيىننەن الماتىعا قانشا كەلسە دە, ءبىز – ەركىن ءىبىتانوۆ ەكەۋىمىز تۋعان اعامىز كەلگەندەي قۋانىپ, ءماز بولاتىنبىز. مۇقاعاليدىڭ قالتا­سىندا قانشا اقشاسى بارىندا ءبىزدىڭ شارۋا­مىز جوق, ول ورتاقۇرساق جۇرگەن ءبىزدى تويىن­دىرىپ, تەاترعا دا الىپ باراتىن. ءسويتىپ, جارىلقانىپ قالۋشى ەدىك. مىرزالىق دەپ وسىنى ايت, ءوزى قاراجاتقا  تاپشى بولىپ جۇرسە دە ەركىن قيمىل تانىتاتىن. مەن وقۋىمدى اياقتاعان سوڭ, ەلىمە – قوستاناي وبلىسىنا جۇمىسقا كەتتىم. سودان ءبىراز جىلدان كەيىن – 1962 جىلى, ءساۋىر ايىندا العاش رەت جاس دارىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى بولدى. سول جيىنعا مەن تەرىستىكتەن, ول نارىنقولدان كەلىپ, قايتادان دوس قۇشاقتىڭ اياسىندا تابىستىق, جيىنعا بىرگە قاتىناستىق. كەلەسى كۇنى كەزدەسكەندە الىستان-اق قۇشاق جايىپ, ماعان داۋىسىن كوتەرە ۇمتىلدى. «نۇرعوجا, مەن ايدى اسپانعا ءبىر شىعاردىم! جاڭا عانا «اپاسسيوناتامدى» زامزاگۇلدىڭ وقۋىمەن رەسپۋبليكالىق راديو جازىپ الدى. مۋزىكامەن كوركەمدەپ بەرەتىن بولدى», دەدى قۋانىشتىڭ شالقۋىمەن اسەرلەنىپ تۇرىپ. سول قۋانىش ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ۇلىلار ءوز دەڭگەيىن ەرەكشە بىلگەن عوي. سول ادەبي حاباردى مەن راديودان جازىپ العان ەدىم, جەكە مۇراعاتىمدا ءالى ساقتاۋلى تۇر. سول جىلى كۇزدە الماتىعا كوشىپ كەلدى. 1965 جىلى جازدا مەدەۋ شاتقالىنداعى «پروسۆەششەنەتس» دەپ اتالاتىن دەمالىس ءۇيىن­دە تىنىعىپ جاتتىم. سوندا ءبىز ءجيى كەزدەسىپ, راحاتتانا سىر شەرتىسىپ جۇردىك. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ پوەزيا بولىمىندە وتىرعان مۇقاعالي مەنىڭ جاڭادان جازعان ولەڭدەرىم­نىڭ  ءۇش توپتاماسىن جاريالاپ ۇلگەردى. بۇل دا دوستىقتى ارداقتاۋدىڭ ءبىر بەلگىسى بولار. مۇقاعالي نەگىزىندە سابىرلى, بيازى مىنەزدى جىگىت ەدى. شىعارماشىلىقتا ادۋىن اقىن­داردىڭ اندا-ساندا بۇرقىراپ, اسقاقتاپ كەتەتىن كەزدەرى  بار عوي, سونداي كەزدەردە ول ال­دىندا حان تۇرسىن, قارا تۇرسىن ءبارىبىر ايتارىن بەتكە ۇرىپ ايتىپ تاستايتىن. قالىپ­تى ومىردە ونىڭ مىنەزىن جۋاس پا دەپ قالاتىن جايلار دا كەزدەسەتىن. 1971 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتى قۇرىلتايى بولدى. تەرىسكەيدەگى بەس وبلىس­تىڭ باسىن قوساتىن وبلىسارالىق بولىمشەنىڭ ءبىراز ازاماتتارى الماتىعا كەلدىك. ءبىزدى مۇقاعالي قارسى الدى. ول ءبىزدى سىرتى تەمىرمەن قاپتالعان فۋرگون ماشيناعا ورنالاس­تىردى. ءوزى دە ءبىزدىڭ جانىمىزعا وتىرعان. حال­قىنا ەركە اقىن ەركەش مىناداي ماشي­ناعا كوڭىلى تولماي قۇرداسىنا تيىسە باستادى: – اپىرماي, الماتىدا ءبىر كەرەمەت اقىن ءوسىپ كەلە جاتىر دەۋشى ەدى. سول مىقتى مۇقاعاليىمىز ءبىزدى وق وتپەيتىن بروندى ماشينامەن قارسى العان ەكەن. سوعان دا تاۋبە! – دەگەندە وتىرعان اقىن-جازۋشىلار دۋ كۇلدى. مۇقاعالي تومەن قاراپ, كىبىرتىكتەپ: – قايتەيىن ەندى, باستىق ەمەسپىن... بەرگەنىن الىپ, الدارىڭنان شىقتىم, كەشىرىڭدەر, اعايىندار... – دەيدى قولىن ۋماجداپ, بەتى قىزارىپ وتىرىپ. – حان ءتاڭىرىنىڭ ابزال اقىنى تەمىر تۇلپارمەن جۇرەدى ەكەن. وسى اقىننىڭ قىزۋى ما, كۇننىڭ قىزۋى ما, تەمىر ماشينانىڭ قى­زۋى ما شىداتپاي بارادى, مۇقاعالي باۋى­رىم, جۇرگىزۋشىڭە ايتىپ, تەرەزەسىن اشتىرىپ قويشى. اقكوڭىل  اقىن سول تومەن قاراعان كۇيى ءالى وتىر. مەن مىنا كورىنىسكە شىداي الماي: – ەركەش, ساعان نە بولعان. شىنىندا دا قولىنا تيگەنىن الىپ, ءوزىنىڭ اق كوڭىلىمەن, پاك جۇرەگىمەن ءبىزدى قارسى الىپ وتىر. ودان ارتىق نەعىل دەيسىڭ! – دەدىم. سوندا دا مۇقاڭ ىڭعايسىزدىقتان ارىلا الماعان... بىردە ەكەۋىمىز الماتىنىڭ ورتالىق كوشە­سىندە كەلە جاتىر ەدىك, الدىمىزدا دەمالىپ وتىرعان تەمكەڭدى – عۇلاما عالىم تەمىرعالي ءنۇرتازيندى كوردىك. ول كىسىنىڭ قاسىندا بايبىشەسى دە وتىر ەكەن. – مۇقاجان! – دەدى تەمكەڭ داۋىستاپ. ءبىز بۇرىلىپ جانىنا كەلدىك. – اينالايىن, انا ءبىر جولعى اناڭا ارناعان ولەڭىڭدى مىنا شەشەڭە وقىپ بەرشى, – دەپ ءوتىنىش ەتتى ارداقتى اعامىز. مۇقاعالي كىدىرگەن جوق, جاتقا ولەڭىن وقي باستادى. كوپ ولەڭىن جاتقا ءبىلۋشى ەدى. ونىڭ ولەڭ وقۋ مانەرى وتە ەرەكشە بولاتىن. قانداي ءبىر مانەر­لەپ وقيتىن ارتىستەر ونىمەن تالاسقا تۇسە الماستاي ەدى. ولەڭ وقىپ تۇرعاندا شەشەمىزگە قاراسام, كوزىنەن جاس پارلاپ وتىر ەكەن. بۇل دا مۇقاعاليعا ءتان ەرەكشەلىكتىڭ بىرەۋى ەدى. ءاربىر كۇزدە جاس اقىنداردىڭ رەسپۋبلي­كالىق كەڭەسىن وتكىزىپ تۇراتىنبىز. مەن وندايدا وزىمە قاراستى ەلىمىزدىڭ تەرىسكەيىندەگى بەس وبلىستىڭ جاس تالاپكەرلەرىن الىپ باراتىنمىن. سونداي جيىنداردىڭ سوڭى پوەزيا كەشىنە اينالاتىن ەدى. ءبىر جولعى كەشتى تارلان اقىن قاليجان بەكقوجين جۇرگىزىپ وتىردى. ءبىر كەزدە زالدان: «ماسقارا عوي!» دەپ گۇر ەتكەن مۇقاعاليدىڭ داۋىسى ەستىلدى. «ماسقارا عوي! مىناداي پوەزيا كەشىندە مۇقاعاليدىڭ ولەڭ وقىماۋى قالاي؟» دەپ قالدى ول بۋىرقانىپ. پرەزيديۋمدا وتىرعان قالەكەڭ: «مۇقاجان, سەن تىزىمدە تۇرسىڭ, قازىر وقيسىڭ», دەدى. بىراق مۇقاڭ ءتىزىمنىڭ كەلۋىن كۇتكەن جوق, تۋرا سول گۇج ەتكەن كۇيىندە مىنبەرگە باردى دا قالتاسىنان ەكى پاراق قاعازدى سۋىرىپ الدى. – مىناۋ ەكى ولەڭ باسپا تۇگىل ماشينكاعا دا باسىلعان جوق, قازىر سەندەرگە سونى العاش وقىپ بەرەمىن, – دەدى دە, ولەڭدى وقي جونەلدى. ءبىرىنشى ولەڭنەن كەيىن سوعىلعان قول زالدى كەرنەپ تۇرىپ الدى. اقىن تىڭداۋشىلارىنا قولىن كوتەرىپ, ازەر توقتاتتى دا, ەكىنشى ولەڭدى وقي جونەلدى. تاعى دا دۋ قول سوعۋ. مۇقاعالي مىنبەردەن ءتۇسىپ, ەسىككە قاراي كەتىپ بارا جاتتى. زال تەگىس تىك تۇرەگەلىپ قول سوعىپ تۇرىپ اقىندى قۇرمەتپەن شىعارىپ سالدى. مەنىڭ جانىمدا وتىرعاندار: «شىركىن, اقىنعا دەگەن قۇرمەت وسىنداي بولۋى كەرەك قوي. مۇقاڭنىڭ نە ارمانى بار!» دەپ سىبىرلاستى. مەن ارتىنان قۋا شىعىپ, قولىن الىپ ەدىم, قۇشاعىن ايقارا اشىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى. اسا شابىتتانىپ تۇرعان كەزدە سونداي بيىكتەپ كەتەدى ەكەن. جانىمدا تۇرسا دا ماعان ول اسقاقتاپ كورىندى. اياۋلى جاننىڭ جارىق دۇنيەدەن ەرتە كەتۋى ونىڭ ارتىندا قالعاندارعا ۇلكەن سوققى بولدى. مەن سول سۇمدىق كۇننەن ءبىر اي بۇرىن مۇقاڭمەن كەزدەستىم. اسا ءبىر اياۋلى سول كەزدەسۋدى بۇل تۇستا ايتا المايمىن. ءبىر تاڭ­دان­عانىم, سۇحبات كەزىندە مۇقاعاليدىڭ جۇزىنەن اۋرۋدىڭ تابى بىلاي تۇرسىن, رەنىش قالپىن بايقامادىم. بۇل ونىڭ با­تىرلىعى, شىدام­دىلىعى, تاعدىرىمەن تەكەتىرەسى بولسا كەرەك. مۇقاعالي دۇنيەدەن وتكەن جىلى جاستار­دىڭ الگى ءبىز ايتقانداي كەڭەسى بولعان ەدى. قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى ءابدىلدا تاجىباەۆ تەبىرەنىپ تۇرىپ سويلەدى. ونىڭ ءسوزىنىڭ ءبىرازىن ءبىز جوعارىدا ايتتىق. ال جانىمىزدى تەبىرەنتكەنى: – مەن جاس مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەر توپ­تاماسىنا ءسات ساپار جازىپ, گازەتكە باستىر­عاندا ول دۇنيەدەن وسىنشالىقتى ەرتە كەتەدى دەپ ويلاپپىن با؟ ەندى, مىنە, قولىمدا ونىڭ جيىرما مىڭ جولداي ولەڭى قالىپ وتىر. وسىنداي سۇمدىقتى الدىن الا كىم ويلاعان. اجالدىڭ اياۋسىزدىعى وسى ەمەس پە؟ – دەگەن ەدى. زالداعىلار ءۇنسىز تەبىرەنىپ, ۇلكەندەر كوزدەرىنە جاس الىپ تىڭدادى. مەنىڭ كوز الدىمدا بۇرقىراتىپ ولەڭ وقىپ تۇرعان شابىتتى دوسىم مۇقاڭ: «سولاي, مەن ءولىم جايلى «رەكۆيەمدى» جازىپ ەدىم عوي. بەرىك بولعانىڭ دۇرىس», دەپ تۇرعانداي ەدى. نۇرعوجا وراز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.استانا.