ۇكىمەت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
قاتارىنان ەكى جىل بويى قىلبۇراۋعا سالعان قۇرعاقشىلىقتى قوستانايلىق ديقاندار ۇمىتا قويعان جوق. الايدا وتكەن جىلى ەگىنىن قوستاناي اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن ەككەندەر جەرگە قاراپ قالمادى. گەكتارىنان 8 تسەنتنەردەن بيداي جينادى. ال بيىل ءساۋىر ايىندا رەسپۋبليكالىق «شاپاعات» ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا ۆالەنتين ءيۆانوۆيچتىڭ پايدالانىپ ءارى جىل سايىن جەتىلدىرىپ وتىرعان نولدىك تەحنولوگياسى ءبىرىنشى جۇلدەنى يەلەندى. عالىم-اگرونوممەن ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءوز ءتاجىريبەڭىزدەن ابدەن وتكەن, كۇمانسىز ونەرتابىسىڭىز ەلىمىزدەگى ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا جوعارى باعالاندى. بۇل كوپ جىلعى ەڭبەگىڭىزدىڭ جەمىسى عوي؟
– ءيا, جەر وڭدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى تۋرالى ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتتەن ءتورت پاتەنت العانمىن. ولاردىڭ باعالاعانىنا ريزامىن. مەن بۇل ەڭبەگىمنىڭ وسى جۇلدە ارقىلى ەلىمىزدە ناسيحاتتالاتىنىنا قۋاندىم. بۇل تەحنولوگيا قازىر الەمدەگى استىق دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى كانادا جانە ارگەنتينا, اۆستراليا عالىمدارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرى تاراپىنان مويىندالعان. الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەدى. قازاقستاندىق تەحنولوگيا تۋرالى مەنىڭ ەڭبەكتەرىم اۆستراليا مەن كانادادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىقتى.
ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى, (مۇنى عالىمدار مەن ديقاندار تىكەلەي سەبۋ, نولدىك تەحنولوگيا, رەسۋرس ساقتاۋ دەپ ءارتۇرلى اتاپ ءجۇر) بۇل كوپ جىلعى تىنباي ءجۇرگىزىلگەن تاجىريبە مەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەكەنى راس. مەن 60-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ «رازدولنىي» كەڭشارىنا جاس اگرونوم بولىپ كەلگەننەن باستاپ وسى تەحنولوگيانىڭ كەرەكتىگىن ويلاي باستاعانمىن. ءتىپتى ميچۋرين اتىنداعى جەمىس-جيدەك ينستيتۋتىن بىتىرەر كەزدە قورعاعان ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى دا وسى تەحنولوگيادان الىس كەتكەن جوق. ونى سول كەزدەگى عالىم-ۇستازدارىم جوعارى باعالاعان ەدى. بۇگىنگە دەيىن 150-دەن اسا ماقالا جازىپپىن, ەكى كىتاپتى وسى سالاعا ارنادىم.
– جەر وڭدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىنىڭ نەگىزىن ناۋىرزىم دالاسىندا ءجۇرگەندە قالاعانمىن دەڭىز.
– ءيا, ول كەزدە جاس اگرونوم ەدىم. بۇل تەحنولوگيا بويىنشا جەردى اۋدارىپ جىرتپاي, ىرەپ, تىرناپ قانا ءدان سەبۋدى باستادىم. جەردى ىرەپ جىرتاتىن قۇرالدى قولداندىق. گاپ وسىندا. سوندا قاتار جاتقان «بۋرەۆەستنيك» دەگەن اتاقتى كەڭشار بولدى. ونىڭ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نيكولاي كوزلوۆ دەگەن ديرەكتورى بولدى. ءبىز وسى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا «بۋرەۆەستنيككە» قاراعاندا استىقتى 1,5 ەسە كوپ جينادىق. نيكولاي گريگورەۆيچ سونداي جاقسى ۇيىمداستىرۋشى ەدى. ەكى شارۋاشىلىق تا ناۋىرزىمنىڭ شولەيت دالاسىندا جاتىر, ال نەگە كورسەتكىش ەكى ءتۇرلى دەگەن ماسەلە ول كىسىنى دەرەۋ ويلانتتى. ول ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا ءجيى كەلەتىن بولدى, جايقالىپ تۇرعان ەگىستى ارالايدى. اقىرىندا مەنى «بۋرەۆەستنيككە» باس اگرونوم ەتىپ شاقىردى. سول شارۋاشىلىقتا جاڭا تەحنولوگيانى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستىم. ودان شارۋاشىلىق ديرەكتورى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, تاۋەلسىزدىك كەلگەننەن كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە دەيىن ءوستىم. بىراق مەن ەگىس دالاسىنا قايتا ورالدىم, ءسويتىپ جاڭا تەحنولوگيانى اياعىنا دەيىن جەتكىزدىم.
– بيىل جاڭبىرلى بولىپ تۇر. ديقانداردىڭ ارقاسىن كەڭگە سالعان جايى بار. ال قۇرعاقشىلىق بولعان جىلدارى ءسىزدى ىزدەيتىندەر كوپ, ءوزىڭىز دە ديقاندار الدىنا كوپ شىعاسىز.
– ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانى تەك قۇرعاقشىلىق نەمەسە قۋاڭشىلىق جىلدارى عانا كەرەك دەگەندەر ءتۇبىرلى قاتەلەسەدى. راس, بۇل تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەگەندە جاڭبىر از جاۋعان جىلدارى تۇگەل قۋاڭشىلىق بولىپ, كوكتەن تامشى تامباعان ۋاقىتتىڭ ءوزىندە ديقان قامباسى قۇر بولمايدى. وعان قوستاناي وبلىسىنداعى سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەر كۋا. مىسالى, 2009-2010 جىلدارى قاتارىنان ەكى جىل توبىل-تورعاي ءوڭىرىندە جاڭبىر جاۋمادى. وسى تەحنولوگيانى پايدالاناتىنداردىڭ اتىزىندا گەكتار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. قۇرعاقشىلىق ءبىزدىڭ قازاقستان جەرىندە ءجيى بولاتىن قۇبىلىس. تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ءار ون جىلدىڭ ءۇش جىلى قۇرعاق, ءۇش جىلى قۋاڭ, ءتورت جىلى جاڭبىرلى بولادى ەكەن. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, جىلىنا 350 مم-دەن از ىلعال تۇسكەن جەر قۋاڭ, ءشول بولىپ سانالادى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ بارلىعى دا شولەيت ايماققا جاتادى.
بىراق ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى ءۇشىن اڭگىمە جىلدىڭ جاڭبىرلى, جاڭبىرسىز بولۋىندا ەمەس. اڭگىمە توپىراقتى قالاي وڭدەۋدە. جەر-انانىڭ نەگە قۇنارى كەتتى, نەگە توپىراق ازدى؟ لومونوسوۆ سياقتى عالىمدار توپىراقتىڭ قۇرعاق جىنىستا پايدا بولعانىن ايتادى. الدىمەن مۇحيتتا پايدا بولعان وسىمدىكتىڭ ساباعى مەن جاپىراق, تامىر قالدىقتارى ارقىلى توپىراق پايدا بولىپ, ول مىڭداعان جىلدار بويى قالىڭداپ, قۇنارلانا بەردى. وسىمدىك قالدىقتارىنسىز توپىراق تا بولماس ەدى. تابيعاتتا اينالىم پايدا بولدى. ءوسىمدىك ميكروورگانيزمدەرمەن, باسقا دا ءتىرى ورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ ارقىلى ءومىر سۇرەتىن بولدى. سوندىقتان وسىمدىك وسەتىن, جاندىكتەر قورەكتەنەتىن ءتىرى ەكوجۇيە قالىپتاستى. وسىمدىك توپىراقتاعى ءجاندىكتەردى, ال جاندىكتەر وسىمدىكتى قورەكتەندىرەدى. كومىرقىشقىل گازى وسىمدىك ورگانيزمىن تۇزسە, وتتەگى جەر بەتىندەگى ءومىردىڭ پايدا بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇكىل الەم تابيعاتتىڭ وسى ءوزارا ارەكەتىنە بايلانعان.
– سوندا ءسىزدىڭ توپىراقتى وڭدەۋدىڭ وسى كەزگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءتاسىلى دۇرىس ەمەس دەگىڭىز كەلە مە؟
– ءدال سولاي. ادام سوقانى ويلاپ تاپقالى جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپىراقتىڭ قۇنارىن قۇرتۋمەن كەلەدى. قازاقستاندا تىڭ كوتەرىلگەلى 50 جىل ىشىندە توپىراقتاعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ 30 پايىزىن جويىپ جىبەردىك. توپىراقتا 7-8 پايىز ورگانيكالىق زاتتار بولادى, قازىر ونىڭ مولشەرى 4-5 پايىزدان اسپايدى. جەردىڭ بەتىندەگى 1 سانتيمەتر قاراشىلىك قالىپتاسۋى ءۇشىن جارتى عاسىر ۋاقىت كەرەك. ول قالاي پايدا بولادى؟ ءوسىمدىكتىڭ ساباعى, جاپىراعى, تامىرى ورنىندا قالىپ, ءشىرىپ, جەر استىنداعى ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسكەندە قالىپتاسادى. ءبىز ادامدار سوقامەن توپىراقتى بىرنەشە سانتيمەتر تەرەڭدىكتە اۋدارىپ تاستاعاندا, ونداعى ءتىرى ورگانيزمنىڭ بارلىعى دا جەلگە, كۇنگە ءتيىپ جويىلىپ كەتەدى. سوقانى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدادىق. ال 1850 جىلى چارلز دارۆين: «ادام سوقانى ويلاپ تاپتى, بىراق توپىراقتى سوقا قوپسىتا ما, قۇرت-قۇمىرسقا قوپسىتا ما, ونى ءالى ءومىر كورسەتەر» دەگەن ەكەن. سول ءدارۆيننىڭ ايتقانى دۇرىس. ادامزات جەر قىرتىسىن دۇرىس پايدالانباعاندىقتان دا ول ازىپ بارادى.
– ءسىزدىڭ تەحنولوگيا بويىنشا توپىراقتى قالاي قوپسىتۋ كەرەك؟
– مەن ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوقانىڭ ءبىر تىسىندەي عانا, ءوزى جۇقا, تۇمسىعى ۇشكىر قۇرال ويلاپ تاپتىم. ول سوشنيك دەپ اتالادى. وسى قۇرالدى تۇقىمسەپكىشكە تىركەپ, جەردى تەرەڭدىگىن دە, ەنىن دە 2 سانتيمەتردەن اسپايتىن ەتىپ, ىرەپ سىزىپ, وعان ءدان تاستاپ وتىرادى. سوندا توپىراقتىڭ ۋىز قالپى بۇزىلماي, ەرتەڭ وسەتىن بيدايعا, نە باسقا وسىمدىككە كەرەكتى قورەكتىڭ بارلىعى ساقتالادى. سوشنيكتەردى رەسەيدىڭ چەليابى, ومبى زاۋىتتارىندا ىستەتىپ الامىز. ءبىزدىڭ وبلىستا دا وندىرۋگە بولار ەدى, بىراق چەليابىدەگىدەي ءتوزىمدى تەمىر جوق.
– وسى ارادا نولدىك تەحنولوگيانىڭ ەرەجەسىن دە ايتا كەتسەڭىز.
– بىرىنشىدەن, استىقتى جيناعاندا ونىڭ ساباعىن مايدالاپ, قيقىمداپ تۋراپ, شاشىپ كەتۋ كەرەك. شەت ەلدەن الىنعان وزىق ۇلگىدەگى كومبايندار مۇنى جاسايدى. ەكىنشىدەن, توپىراقتىڭ بەتىندە سابان, وسىمدىك قالدىعى سياقتى «جابۋ» قالۋى ءۇشىن, استىق جيناۋ ناۋقانىنان كەيىن توپىراق ەشقانداي مەحانيكالىق قۇرالمەن وڭدەلمەۋى ءتيىس. ءۇشىنشىدەن, كوكتەمدە ەگىن ەگەردىڭ الدىندا گەربيتسيدپەن, گليفوساتپەن اتىزداعى ارام ءشوپ وتالىپ تاستالادى. تورتىنشىدەن, ءداندى توپىراقتىڭ مەحانيكالىق قۇرامىنا بايلانىستى جەردى قوپسىتپاي, ىرەپ ءتىلىپ وتىرىپ ەگەدى.
– نولدىك تەحنولوگيا تەك ءداندى داقىلدار, ياعني بيداي وندىرۋگە عانا نەگىزدەلگەن بە؟ وڭتۇستىك ءوڭىرلەردە ءداندى داقىلدارمەن قاتار باقشا دا بار عوي؟
– داقىلدىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, كارتوپتى, كوكونىستى وسى نولدىك تەحنولوگيامەن ەگۋگە بولادى. ال وڭتۇستىك اۋدانداردا بۇل تەحنولوگيا وتە جاقسى ناتيجە بەرەدى. اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بۇل ءتاسىل پايدالانىلادى.
– ديقاندارعا بۇرىنعى سوقامەن جىرتىپ, كۇزدىگۇنى ءسۇدىگەر كوتەرەتىن ءداستۇرلى جەر وڭدەۋدەن ءسىزدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياڭىزدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى نە دەپ ايتار ەدىڭىز؟
– قايتالاپ ايتايىن, ەڭ باستى ايىرماشىلىق توپىراقتىڭ قۇنارىن وزىندە قالدىرۋ بولماق. بۇرىن ديقاندار مەن ماماندار اراسىندا مىناداي تۇسىنىك بار ەدى. جەردەن قانشا مول ءونىم الساڭ, جەر سونشا ازادى, وعان ۇستەمە مينەرالدى تىڭايتقىشتار بەرۋ كەرەك. ال ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن جەردى ءوڭدەگەندە جىل بويى توپىراق وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابۋلى جاتادى. ول قالدىقتاردىڭ بارلىعى دا جاۋىن-شاشىن جانە ميكروورگانيزمدەر ارەكەتىمەن قاراشىلىككە اينالىپ, توپىراقتى ورگانيكالىق زاتتارمەن بايىتا تۇسەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, دايىن تىڭايتقىشقا اينالادى. استىق ءونىپ شىققان جەردەگى توپىراق قۇنارى قايتادان ورنىنا كەلەدى. سوندا مىناداي تۇسىنىك شىعادى. كۇزدە بىتىك استىق ورعان سايىن, توپىراق ازبايدى, قايتا قۇنارلى بولا تۇسەدى. ويتكەنى جاقسى وسكەن استىقتىڭ توپىراقتا قالاتىن ساباعى مەن جاپىراعى, تامىرى دا مىقتى, توپىراق بۇرىنعىداي ازۋدىڭ ورنىنا ورگانيكالىق زاتتارمەن مولىعا تۇسەدى. مەن تىنباي ايتىپ جۇرگەن ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانىڭ بار سىرى وسى عانا.
بۇل تەحنولوگيانىڭ باستى ارتىقشىلىعى–حيميالىق تىڭايتقىشتاردى كەرەك ەتپەيمىز. سوندىقتان توپىراق حيميامەن لاستانبايدى. ال ونداي جەرگە ەككەن بيدايدىڭ ساپاسى دا جوعارى. ءبىزدىڭ وندىرگەن بيدايىمىز حالىقارالىق كورمەلەردە ەكولوگيالىق تازالىعىمەن, ساپاسىمەن جوعارى باعالانىپ ءجۇر.
– ءوزىڭىزدىڭ وسى ءتاسىلدى قولدانعانىڭىزعا ون بەس جىلدان اسىپ بارادى. ناقتى ناتيجە, تابىسىڭىز قانداي؟
– ون بەس جىلدا ونىمدىلىك ەكى ەسە ارتتى. مىسالى, بۇرىن بيدايدى گەكتارىنا 12 تسەنتنەردەن الساق, قازىر 25-26 تسەنتنەردەن قايىرامىز. وبلىستا 500 مىڭ گەكتارداي جەر وسى نولدىك تەحنولوگيامەن وڭدەلەدى.
– ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىزدىڭ وسىنداي تابىسىڭىزدى كورىپ وتىرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تا- ۋارىن وندىرۋشىلەر جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە نەگە شابان قيمىلدايدى؟
– ستەرەوتيپ! تاپتاۋرىن قالىپتان مالتىعىپ شىعا المايمىز. ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ وتە قيىن نارسە. اسىرەسە عالىمداردىڭ اراسىندا مەنىڭ جاقتاستارىم شامالى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ولار ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنىڭ پايداسىن اۋىزبەن ايتىپ-اق بەرەدى, بىراق ىسكە كەلگەندە ءۇنسىز قالادى. شارۋا ادامدار نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ولاردىڭ الدىندا لەكتسيا وقىعانىمدا مەنى مىنبەردەن ءۇش ساعات بويى جىبەرمەي, سۇراقتار قويادى. اتتەڭ ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قولىندا قارجى جوق, بۇعان قۇرىلتايشىلاردىڭ, استىق وندىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك. وبلىستا مەنەن ۇيرەنىپ, جەر وڭدەۋدى تۇتاستاي وسى تەحنولوگياعا كوشىرگەن شارۋاشىلىقتار بار. مىسالى, «ديەۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ولەگ دانيلەنكو ازداعان جىلدار بۇرىن قاراپايىم عانا فەرمەر ەدى. قازىر 60 مىڭ گەكتار جەرىنىڭ بارلىعىن وسى تاسىلمەن وڭدەپ بيداي وندىرەدى. وسى شارۋاشىلىقتىڭ وندىرگەن ۇنى نيۋ-يوركتە وتكەن كورمەدە ءبىرىنشى ورىن الدى. ول قازىر وبلىستاعى ەڭ باي ادامداردىڭ ءبىرى. بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن, حالىقتىڭ قازىناسىن ۇرلاپ ەمەس, ءوز ادال ەڭبەگمەن بايىعان ادام. شارۋاشىلىق باي بولعان سوڭ, سول جەردە تۇرىپ جاتقان ەڭبەك ادامدارىنىڭ دا جاعدايى جامان بولمايدى. وسى تەحنولوگياعا نيەتى قۇلاعاننىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ. ونىڭ باسقارىپ وتىرعان «كاركەن» شارۋاشىلىعىندا دا وسى ىلعال جابۋ تەحنولوگياسى تۇگەل دەرلىك يگەرىلدى. باسقا جۇرتقا وسى جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى ۇلگى بولۋعا ءتيىس.
– ەكولوگيالىق ماسەلەلەر وتكىرلەنىپ تۇرعان مىنا زاماندا بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس ەكەن.
– بارلىق مەملەكەتتەردە تابيعي رەسۋرس قورعالادى. ال توپىراق – باستى تابيعي بايلىق بولىپ سانالادى. بارلىعى دا توپىراقتان ونەدى. كوپتەگەن ەلدەر ونىڭ قۇنارىن ساقتاۋدى زاڭمەن بەكىتىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيادا, اۆستراليادا فەرمەر توپىراقتى ازدىرىپ جىبەرسە, ول زاڭ شەڭبەرىندە ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە ودان جەر ۋچاسكەسى قايتارىلىپ الىنادى. بىرقاتار ەلدەردە توپىراقتى ساقتاۋ قىزمەتى پايدا بولدى, ونى مەملەكەت باقىلاپ وتىرادى. ەگەر توپىراق ءتيىستى تەحنولوگياعا ساي كۇتىلمەسە, ونىڭ بەتى قاراشىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ, قۇنارىن ارتتىراتىن وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابىلماسا, وندا فەرمەرگە ايىپپۇل سالىنادى, توپىراق جاقسى كۇتىلسە ولاردىڭ سۇراعان سۋبسيدياسىن بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە «جەر تۋرالى» زاڭنىڭ 93-بابىندا جەر ۋچاسكەسىنىڭ كۇتىلۋ كەرەكتىگى, جەردى جالعا العان ادام ونى كۇتپەسە كەرى الىپ قويۋ جونىندە ايتىلادى. بىراق بۇل باپ جۇمىس ىستەپ وتىرعان جوق. سوندىقتان توپىراقتى ساقتاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.
