عارىش جولى جەردەن باستالادى

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ الدىندا الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى ايبىندى مىندەت تۇر. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى قويعان وسىناۋ مىندەتتىڭ جەدەلدەتە شەشىلۋى وتاندىق ەكونوميكانى تابىستى جاڭالاندىرۋعا جانە جاڭادان جوعارى تەحنولوگيالى سالالاردى قۇرۋعا باي­لانىس­تى ەكەندىگى ايدان انىق. وسىناۋ ماقساتتارعا جەتۋ جولىندا قازاقستاندىق عىلىم باعا جەتكىسىز جاردەمىن تيگىزۋدە. وسىعان وراي سوڭعى كەزدەردە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇلعايۋى دا تەگىن ەمەس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي: «عىلىم مەن يننوۆاتسيانى ەكىنشى كەزەككە قويعان ەل بىردە-ءبىر سالادا ءبىرىنشى ورىنعا شىعا المايدى». قازاقستاندى يننوۆاتسيالىق دا­مىتۋدىڭ ماڭىزدى رەسۋرسى دەربەس عارىش جوبالارىن ءازىر­لەۋ جانە ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلا­تىندىعىنا ۇلت­تىق عا­رىش اگەنتتىگىنە قاراستى «ۇلت­تىق عارىش زەرتتەۋلەرى مەن تەح­نولوگيالارى ورتالىعى» (ۇعزتو) اق عالىم­دارى بارىن­شا سەنىمدى. بي­ىل ورتا­لىق ءبىر توپ عالىم­داردىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دا­مۋىن كوزدەي­تىن وسى زامان­دىق عا­رىش تەحنو­لوگيالارىن ەنگىزۋگە قا­تىستى جۇمىسىن عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىي­لىققا ۇسىنىپ وتىر. وسىناۋ اۋقىمدى ءھام قاجىرلى ەڭبەك قازاقستاندىق عا­لىم­دار مەن مامان­داردىڭ عارىش سالا­سىنداعى قىزمەتىنىڭ شامامەن 15 جىلىن قامتيدى. جۇمىس باي­قاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن كىدىرىسسىز جىبەرىلدى. ەندى تەك ول بىلىكتى كوميسسيا تاراپىنان لايىعى­مەن باعا­لانادى دەپ ۇمىتتەنۋ عانا قالدى. البەتتە, وتاندىق عالىم­دار­دىڭ ەڭ­بەگىن مەملەكەتتىڭ باعالاۋى ولار­دىڭ ءارى عى­لىم­دى, ءارى قازاقستاندىق يننو­ۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامى­تۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەستەرى تۇر­­عىسىنان العاندا ابدەن زاڭ­دى بولار ەدى. ويتكەنى, عارىش سالاسىنىڭ ما­ماندارى عىلىم ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا دا ىرگەلى جانە قولدانبالى عارىش تەحنولوگيالارىن زەرتتەۋ ءجو­نىندەگى بەلسەندى جۇمىستى ەش­­­قاشان توق­تات­قان ەمەس. سو­­­نىمەن بىرگە ءبۇ­گىنگى تاڭدا ولار­­­دىڭ كۇش-ءجى­گە­رىنىڭ ارقا­سىندا, ءىس ءجۇ­زىندە تاقىر جەر­­دە, ەش­كىم­نىڭ كومەگىنسىز رەس­پۋب­­ليكادا ءمۇل­دەم جاڭا عى­­لى­مي با­عىت قۇرى­لىپ وتىر­­عان­دى­عىن اتاپ كورسە­تەمىز. ول باعىت – جەردى قاشىقتان زون­دىلاۋ (جقز) ءجا­نە عارىشتىق مونيتورينگ ءجۇر­­گىزۋ مالىمەتتەرىن پايدالانا وتى­رىپ, جەردى عارىشتان زەرتتەۋ. جەردى قاشىقتان تەكسەرىپ بارلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى باعدارلاما ۇلتتىق عارىش اگەنت­تىگىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باع­دارلاما بولىمىنە ەنگىزىلگەن 4 جوبانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقعارىشتىڭ باسقا دا جو­بالا­رىمەن قاتار ونى دا ىسكە اسىرۋ رەسپۋبليكا ەكونومي­كا­سىنا يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيا­لىق سەكتوردى دامىتۋ مىندەتتەرىن شەشۋ ورايىندا قوسىم­شا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. عارىشتىق مونيتورينگتىڭ وتان­­­دىق جۇيەسىن كەڭىنەن ەنگىزۋ قازاق­ستاندىق ەكونوميكانىڭ ءبىر­قاتار سا­لالارى ءۇشىن تۇتاسىنان بارىنشا ءتيىمدى جەمىستەر بەرۋگە قا­بى­لەتتى. ءبۇ­گىنگى تاڭنىڭ وزىندە شەتەلدىك جەرسەرىكتەر مالىمەتتەرىن پايدالانۋ جانە ولار­دى دۇرىس وقي ءبىلۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە مۇنداي مۇمكىندىگى جوق مەملەكەتتەر ال­دىندا ءسوزسىز ارتىق­شى­لىقتار بەرۋدە. الەم­دە 93 ەلدىڭ ءوز­دەرىنىڭ جەرسەرىكتەرى بار. بىراق ءبىزدىڭ وتان­دىق جۇيە  اقش, ەۋ­رووداق, برازيليا, اۆستراليا, ارگەنتينا, رەسەي, قىتاي جانە ءۇندىستان سياقتى تانى­مال كوش­باسشىلارمەن قاتار اۋىل­شا­رۋا­شىلىق وندىرىسىنە عا­رىش مونيتورينگىن جۇرگىزەتىن  ۇلتتىق ءجۇ­يە­­لەردىڭ الەم بويىنشا ۇزدىك توعىز­دىعىنا كىرەدى. وربيتاعا جقز قازاقستاندىق جەرسەرىكتەرىن شىعارۋعا وراي عالىمدار سۋرەتتەردەن جارتى مەتردەن ءسال ارتىعىراق كولەم­دەگى نىسانداردى اجى­راتا الادى دەگەن بولجام اي­تىلۋدا. ازىرگە ءبىر كيلومەتردەن بەس مەترگە دەيىنگى سۋرەتتەرمەن جۇمىس­تار ءجۇر­گىزىلۋدە. ايتكەنمەن, بۇگىندە جقز مالىمەتتەرىن وڭدەۋدىڭ قا­زاق­­ستاندىق ماماندار ءازىر­لەگەن ءادىس­تەمەلەرى مەن تەح­نولو­گيالا­رىنىڭ كومەگىمەن كوپ­تەگەن كىلتيپاندى ماسە­لەلەر جيىن­تىعىن شەشۋگە بولادى. مىسالى, قازاقستان سياقتى ۇلان-عايىر اتىرابى بار ەل ءۇشىن اۋىل­شا­رۋاشىلىق القاپتارىنىڭ جاي-كۇيىن عارىشتان باقىلاۋ وتە كو­كەيكەستى. عارىشتىق تەحنولوگيالار كەڭ بايتاق جازىقتاردا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جانە ءداندى داقىل ەگىستى­گىنىڭ جاعدايىن كو­رۋگە, شەگىرتكەنىڭ پايدا بولۋىن نەمەسە قۇرعاق­شى­لىقتىڭ تۋىن­داۋىن بولجامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان اۋماعىندا ەكو­لوگيا­لىق احۋالدى باقىلاۋدا ۇس­تاۋدىڭ نەمەسە توتەنشە جاع­دايلارعا (ورتتەر مەن سۋ تاس­قىندارى) مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ءمان-ماڭىزى دا ءبىر كەم ەمەس. سونى­مەن قاتار, وتاندىق ءادىس­تەمەلەر كومەگىمەن مۇناي-گاز كەنىشتەرىن پايدالانۋ قاۋىپسىز­دىگىنىڭ تۇيتكىلدەرى شە­شىمىن تابۋدا. سونداي-اق, كومىر­سۋتەگى شي­كىزاتى قورلانعان ىقتيمال اي­ماقتاردى انىقتاۋعا دا بولادى. سونىمەن بىرگە قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان اۋماعىندا جانە سوعان ىرگەلەس ايماقتارداعى جەر قا­باتىنىڭ جاعدايىن زەرتتەۋ جونىندە دە بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وڭدەلگەن جقز مالىمەتتەرىنىڭ كومەگىمەن قۇ­رى­­لىس سالاسىنىڭ دا دامۋىن جوسپارلاپ, قالا قۇرىلىسىن ۇيلەس­تىرە الماقپىز. 2004 جىلى ەسىمى ءوزى جيىرما جىل بۇرىن قۇرعان عارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا بەرىلگەن اكادەميك ءومىر­زاق سۇلتان­عا­زيننىڭ باستاماسى بويىنشا قا­زاقستاندىق عالىمداردىڭ عا­رىش سۋرەتتەرىن تالداپ ءتۇسىن­دىرۋ جونىندەگى ماشىقتارى مەن ءتاجى­ريبەسى عارىش مونيتورين­گىنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنە بىرىكتىرىلدى. ەندى تولىق­قاندى جانە ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە بولۋ ءۇشىن جەكە ءوزىنىڭ عارىش جەرسەرىگى عانا جەتىسپەي تۇر. مۇنداي جەرسەرىكتى جاساپ ۇشىرۋ عارىش مونيتورينگىنىڭ ەڭ قىمبات بولىگى بولىپ تابىلادى. بىراق قازاق­ستاندىق عالىمدار تاياۋ بولا­شاقتا بۇل ءتۇيىننىڭ دە وڭىنان شەشىلەتىندىگىنە سەنىمدەرى زور. قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق دالاسى الەمدىك كوسموناۆ­تي­كانىڭ بەسىگىنە اينالدى. ناق سول سەبەپتەن دە ءبىز وتكەندەگى جەتىستىكتەردى ماقتان ەتۋگە حاقىلىمىز. دەسەك تە, ءومىر وركەنى ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ءبىزدىڭ عارىش يندۋستريا­سىن­داعى تۇعىرىمىز ۇنەمى جاڭا ىزدەنىستەردى, جاڭا بيىكتەردى تالاپ ەتەدى. ەندەشە, بۇگىندە قازاق­ستاننىڭ عارىش سالاسى سونداي بيىك بەلەستەرگە بەت ال­عاندىعى, مۇندا جوعارى تەحنو­لوگيالى ءتول تەحنولوگيالار جاسالىپ جاتقاندىعى, عى­لىمي نەگىزدىڭ كەڭەيۋى, اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ورا­يىندا بەلسەندى جۇ­مىس ءورىس­تەۋى وسى ايتقانىمىزعا دالەل بولعانداي. الايدا, ءبىزدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز سالا­نىڭ زيالدىق الەۋەتىنىڭ ساق­تالىپ قال­عاندىعىندا جاتىر. قازاقستاندىق عالىمدار جۇمى­سىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلۋى وسى جاعدايدىڭ بايىپ­تىلىعى مەن باياندى­لى­عىن ودان ءارى ايعاقتاي تۇسكەندەي. ميحايل پولسكيح.