قازاقتا دا جىگىتتەر بار مارقاسقا

ازاماتتار – ەلدىڭ تىرەگى, قورعاۋشىسى, قامقورى. سوندىقتان قاي زاماندا دا ءار ءوڭىردىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار, ابزال ازاماتتارى بولادى. ول ازاماتتار بولمىسىنان حالقىنىڭ, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قامىن وتە ەرتە ويلاعان جاندار. وسىنداي ەلىم دەپ شىن جۇرەگىمەن ەلجىرەگەن ازاماتتار ەل مۇددەسىن شەشپەيىنشە, ەل, جەر كوكتەمەيدى. دەمەك, ەل ءۇمىتىن اقتاعان زامانداستارىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋ – ازاماتتىق بورىشىمىز. مىنە, وسىنداي مەن بىلەتىن: «مەن ىستەدىم دەگەنشە, مىڭ ىستەدى دەسەيشى, ەر ىستەدى دەگەنشە ەل ىستەدى دەسەيشى» دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستانعان, ماقتاعاندى قۇلقى سۇيمەيتىن, سىڭىرگەن ەڭبەگىن مىندەتسىنبەيتىن, كەزىندە بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ ەل باسقارعان, ال قازىر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تايقازا­نىن بەل شەشىپ بەلسەنە قاينا­تى­سىپ جۇرگەن اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ ازاماتى, ءىرى تۇلعا, كاسىپكەر – توكەن جۇماعۇلوۆ. ەڭبەك جولىن 15 جاسىنان, قارا­پايىم جۇمىسشىدان باستا­عان توكەڭ – قانداي جۇمىس بولسا دا جان-تانىمەن اتقاراتىن قايسار, قارا جۇمىسپەن شىڭدالعان ازامات. ەڭبەكتەن قولى ويىلا ءجۇرىپ, توكەڭ سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ ال­پىسىنشى جىلدارى ماسكەۋ قالا­سىن­دا بۇكىلوداقتىق پوليتەحني­كا­لىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, ءجۇر­گىزۋ­شى, جوندەۋشىلەر بريگاديرى, وندىرىستىك-تەحنيكالىق ءبولىمنىڭ باستىعى, ت.ب. قىزمەتتەردى ابى­رويمەن اتقاردى. كەيىن تەڭىز كەنىشىندەگى «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» مە­حانيزاتسيا مەن كولىك باسقارما­سى­نىڭ باستىعى بولىپ, 1992 جىلى اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ قۇرىل­عان وسى مەكەمەنىڭ باس ديرەكتورى, كەيىن پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. قانداي قىزمەتتە بولماسىن, ءوزىنىڭ ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋ­شىلىق قابىلەتىن تانىتقان توكەن تانا ۇلى ءار كەزدەردە ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءمۇ­شەسى, ەراليەۆ, جاڭاوزەن اۋدان­دارى­نىڭ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق كەڭەستەرىنىڭ حالىق دەپۋتاتى, قا­زاقستان كومپارتياسى XVII سەزى­نىڭ دەلەگاتى بولىپ سايلاندى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا, ۇزاق جىلدار بويى مەكەمە, ءوندىرىس كا­سىپ­ورىن باسشىلىعىندا بولعان توكەن تانا ۇلىنا وبلىس باسشى­لى­عى زور سەنىم ءبىلدىرىپ, 1994 جى­لى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىن­دال­دى. بۇل كەزدە ەكونوميكانىڭ قۇلدىراعان كەزى بولاتىن. توكەن تانا ۇلىمەن سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اكىم بولىپ جۇرگەن كەزىندە تانى­سىپ, تالاي رەت جۇزدەسىپ, ىسكەرلىگىنە, ادامي قاسيەتتەرىنە ءتانتى بول­عان ەدىم. سول كەزدىڭ وزىندە كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار قۇلدى­راپ, قۇلاعان كەزدە, ول از­دىرماي-توزدىرماي ءوزى باسقار­عان اۋداندى تىعىرىقتان شىعاردى. ادەتتە اكىمدەر جايلى ءسوز بولا قالسا, جۇرتشىلىقتىڭ كوبى جاقتىرا بەرمەيتىنى بەلگىلى. ال بۇگىن سوزگە تيەك ەتىپ وتىرعان توكەن تانا ۇلى جايلى حالىقتىڭ پىكىرى مۇلدە وزگەشە, ول تۋرالى كوپشىلىكتىڭ تەك جىلى-جىلى پىكىرلەرىن عانا ەستيسىڭ. ءيا, توكەن تانا ۇلىنىڭ ەلگە جاساعان جاقسىلىعى ۇشان-تەڭىز. اۋدان اكىمى بولعان كەزەڭدە توكەن تانا ۇلىنىڭ باستاماسىمەن اۋ­دان­نىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋ­مەت­تىك دامۋى ايتارلىقتاي دارە­جەگە كوتەرىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, كۇردەلى قۇرى­لىس, جول جوندەۋ, اسىرەسە, جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن مەكەمەلەردى «تەڭىزشەۆرويل» بىرىككەن كاسىپورنى ارقىلى نەسيەمەن قارجىلاندىرۋدا زور ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. اۋدان اكىمى مىندەتىن 1998 جىلعا دەيىن ابىرويمەن ات­قار­عان توكەڭ ءوز ءوتىنىشى بويىنشا «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى قىز­مەتىنە قايتا ورالىپ, كاسىپكەر­لىكپەن اينالىسۋدا. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى تاڭ­دا كاسىپكەر, بيزنەسمەن دەگەندە كوز الدىمىزعا بايلىققا بەلشەسىنەن باتىپ, قوس-قوس ءۇي سالىپ, قوساق-قوساق كولىك ءمىنىپ, ءاردايىم اكىمدەردى عانا جاعالاپ, باسقا­لاردى كوزگە ىلمەي جۇرەتىن بەلسەندىلەر ەلەستەيدى. ال توكەڭ – ناعىز ەڭبەكقور, قاراپايىم جان. ول ءوزىنىڭ كاسىپكەرلىك ءوندىرىسىن ۇزاق جىلدار بويى قاجىرلى ەڭبەگىمەن قالىپتاستىرعان. كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە ۇرىپ جۇمىس ىستەپ, ءوزىنىڭ قاجىماس قايراتى مەن جىگەرىنىڭ, بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىن­دا بىرنەشە مىڭداعان قىزمەتكەر­لەرى بار «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» اك­تسيونەرلىك قوعامىن ەكونومي­كا­لىق تۇراقسىزدىق كەزەڭدەردەن الىپ شىعىپ, اياعىنان نىق تۇرعىزدى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن حالىق نا­قى­لى بار عوي, جاقسىلىعىن وسىن­دايدا ايتا كەتكەن ءجون بولار. ول وندىرىستىك جۇمىستارمەن قاتار, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دە كوپ كوڭىل ءبولىپ, ەلدىڭ مۇڭ-مۇق­تاجىن ءبولىستى. «اۋىل جىل­دارىن­دا» ماحامبەت اۋدانىنداعى العا اۋىلدىق وكرۋگىن قامقورلىعىنا الىپ, اۋىلدىق وكرۋگ ءۇشىن ميل­ليونداعان قارجى ءبولدى, سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن شىعارۋ, مينەرالدى تىڭايت­قىشتار مەن جانار-جاعارماي ما­تەريالدارىن الۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتتى. ءوزى باسقارعان «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» اق جانى­نان جۇمىس ورىندارىن اشىپ, اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قام­تىدى جانە الەۋمەتتىك جاعدايلارى تومەن وتباسىلاردىڭ ۇيلەرىنە ءجون­دەۋ جۇرگىزۋ سەكىلدى قايىرىم­دىلىق ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ, ونەگە كورسەتتى. تۋعاننان مۇگەدەك جانە اقىل-ويىندا كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار مەن ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرىنە دە ۇلكەن الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلىپ ءجۇر. جىل سايىن توكەڭ باسقارعان اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سالاسى ۇلعايىپ كەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا «جەرۇيىق-ماشات» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتا­لىعى, باتىس قازاقستان وبلى­سىن­دا «شالقار» دەمالىس بازاسى اشىلدى. اتىراۋ قالاسىندا «دينا-مەديكال», «پروسپەكت-مەديكال كاسپيان» مەديتسينالىق ورتا­لىقتارى جۇمىس ىستەي باستادى. وبلىستا تۇڭعىش رەت بالالاردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋگە ارنالعان «تاعىلىم» جەكە مەكتەبى بوي كو­تەردى. وبلىس اۋماعىندا قۇرى­لى­سىن سالعان اقمەشىت كەسەنەسى بۇل كۇندەرى حالىق سۇرانىسىنا يە بولىپ وتىر, ال قۇلسارى قال­ا­سىندا سالىنعان مەشىت ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, العىسىن الۋدا. جيىرماعا جۋىق مەكەمەنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن «تNS-grup» كونتسەرنىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «توكەن جۇماعۇلوۆتىڭ قايىرىم­دىلىق قورى» كوپتەگەن يگى شارا­لارعا مۇرىندىق بولۋمەن ەل ارا­سىندا ۇلكەن بەدەلگە يە. قور ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «وتپان تاۋ» كەشەنىن, اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانىنداعى بەكەت اتا كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا, اداي اتا­نىڭ مەرەيتويىن, بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ۇلكەن دەمەۋشىلىك جاسادى. سونداي-اق, كور­شىلەس باتىس قازاقستان وبلى­سىن­داعى سىرىم, بوكەي ورداسى, قاراتوبە, جانىبەك اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارى مەن ەلدى مەكەندەرىنە گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزدى. ماڭعىستاۋ وبلى­سىنداعى قۇرىق كەنتىندە 280 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسىن اياقتاپ, پايدالانۋعا بەردى. توكەڭنىڭ اقپارات قۇرال­دار­ى­نا, اسىرەسە, قازاق باسىلىم­دا­رىنا اسا كوڭىل بولەتىنىن ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك. سونىڭ ءبىر ايعاعى – ۇلى وتان سوعىسى مەن ەڭبەك ارداگەرلەرىنە مەرزىمدى با­سىلىم­داردى تەگىن جازدىرىپ بەرۋى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى توكەن تانا ۇلىنىڭ ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, ەل مۇددەسىن بارىنەن دە بيىك قوياتىن تۇلعا ەكەندىگىنىڭ ايعاعى. توكەن تانا ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋە­تىن ارتتىرۋعا قوسقان زور ەڭبەگى باعالانىپ, بىرنەشە وردەن-مەدالدارمەن ناگرادتالدى. ول – «قۇر­مەت بەلگىسى», قۇرمەت, دوس­تىق, «كنياز دانيل موسكوۆسكي» II دارەجەلى وردەندەرى جانە كوپتەگەن مەدالداردىڭ يەگەرى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە دامىپ وركەندەۋىنە توكەڭ سياقتى ازاماتتاردىڭ قوسقان ۇلەس­تەرى وراسان. ول قانداي ءىستى قولعا السا دا, ول ءىس ءوزىنىڭ مول جەمىسىن بەرۋدە. سوندىقتان توكەڭ­نىڭ وڭ ىستەرىنىڭ, بۇدان بىلاي دا ورگە باسا بەرەتىنىنە سەنىمىمىز زور. بۇل –حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاق­سارىپ, ەل بايلىعىنىڭ ەسەلەي تۇسەتىنىنىڭ كەپىلى. ءيا, توكەڭ بۇگىن ەرەن ەڭ­بەگىنىڭ ارقاسىندا اعالىق كەزەڭ­نەن ابى­رويمەن ءوتىپ, دانالىققا بەت بۇر­عانداي سىڭايى بار. قا­جى­ماس قايراتى مەن تۋعان جەرگە دەگەن سۇيسپەنشىلىگىن, پەرزەنتتىك بورى­شىن ادال اتقارعان ەڭبەگىن شى­نايى باعالاپ, ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ولشەۋ­سىز ەڭبەك سىڭىرگەن بۇل ازاماتقا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە لايىق. ورالباي ابدىكارىموۆ.