جومارتتىق – مۇقتاج ادامدارعا قالتقىسىز, شىن-پەيىلمەن, ادال جۇرەكپەن قايىرىمدىلىق جاساۋ دەسەك تە, مۇنداي مارتتىك ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن اسىل قاسيەت. اتام قازاق: «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن», – دەيتىنى ەل ءىشىندە جۇرەگى مەيىرىم مەن شاپاعاتقا تولى, ءجۇرگەن جەرىندە قامقورلىق پەن جومارتتىق جاساپ, حالىقتىڭ العىسىنا بولەنىپ ءجۇرگەن ادامداردى جۇرتشىلىق تانىپ-ءبىلىپ قۇرمەتتەپ ءجۇرسىن دەگەن دانالىق. بۇگىن ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان يارمۇحاممەد يسكەنديروۆ تە حالىققا قايىرىمدىلىق جاساۋدان شارشامايتىن جان-جۇرەگى ىزگىلىككە تولى, جاراتىلىسى دارا تۇلعا. ءبىزدى تاڭداندىرعان دا, باۋراپ العان دا يارمۇحاممەد اعانىڭ وسى قاسيەتى.
پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىردىڭ جازۋىمەن كەيىپكەرىمىز 1950 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇلجا قالاسىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ءومىرجان مەن اناسى ءامينا سەگىز پەرزەنت سۇيگەن ادامدار. «بالالى ءۇي بازار», دەگەنىمىزبەن, كوپ بالانى اسىراپ جەتكىزۋ وڭاي بولماعاندىقتان, اكەسى ءومىرجان ديقان كۇن شاپاعى اتقاندا ەگىس باسىنا اتتانىپ, كۇن ۇياسىنا قونعاندا قىشلاققا ارەڭ ورالاتىن. اناسى ءامينا قۇداي قوسقان قوساعىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, قۇرساعىنان تاراعان ءبوبەكتەرىن باعىپ, شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن ايرانداي ۇيىتتى.
ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قىتايدان كسرو-عا قونىس اۋدارۋلار 1963 جىلعا قاراي توقتاپ قالعانى بەلگىلى. مىنە, سول كوشپەن, ياعني 1962 جىلى يسكەنديروۆتەر ءاۋلەتى قازاقتىڭ ەڭ قۇنارلى ايماقتارىنىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەرمولوۆكا, قازىرگى بەرگەن يساحانوۆ اۋىلىنا كوشىپ ءۇلگەرگەن ەدى. دارحان دالاسىنداي قوناقجاي قازاقتاردىڭ اراسىنا تەز ءسىڭىپ كەتكەن ءومىرجاننىڭ وتباسى بۇل جەردە مال شارۋاشىلىعىن ءۇيىرىپ اكەتتى. قازاق بالالارىمەن ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ءتىل تابىسقان يارمۇحاممەد مەكتەپتى كورشى اقدالا كەڭشارىنداعى قازاق-ورىس ينتەرناتىندا جاتىپ وقىدى. ءپاندەردىڭ ىشىندە ماتەماتيكا ساباعىن جان-ءتانىمەن جاقسى كوردى. بۇل ياريدىڭ سانالى عۇمىرىندا ۇلكەن كومەك بولدى.
ورتاسىنان ەرتە ەسەيگەن جاس ورەن سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن, سارىاعاشتاعى زووتەحنيكالىق تەحنيكۋمعا قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, وقۋعا تۇسكەنىمەن, ونى ورتا جولدا تاستاپ كەتۋىنە جاستىقتىڭ البىرت سەزىمى كەدەرگى كەلتىردى. قازاقتىڭ بوتا كوز, ويماق اۋىز, قيعاش قاس, ءسۇمبىل شاشتى تالدىرماش قىزىن كورىپ, عاشىقتىق دەرتىنە ۇشىرادى. ونىڭ ۇستىنە اتى دا اناسىنا ۇقساس ءاليما بولىپ شىقپاسى بار ما. جاس ارۋ دا سەگىزىنشى سىنىپتان كەيىن ونەر وقۋ ورداسىنا ءتۇسىپتى. ءبىرىن-ءبىرى تاپقان ەكى جۇپ البىرت سەزىمنىڭ قۇشاعىندا ءبارىنە كوزدەرىن جۇما قاراپ, شاڭىراق كوتەرۋگە بەل بۋدى. جاستىقتىڭ ءمولدىر كەمەسىندە تابىسقان ەكەۋى بۇگىنگى تاڭدا الپىستىڭ اسقارىنا شىقسا دا ءالى كۇنگە سول كەزدەگى بۇلاقتاي تازا سەزىمدەرىنەن ءبىر ساتكە دە اجىراعان ەمەس. جارىق دۇنيەگە 5 ۇل, 2 قىز اكەلگەن يارمۇحاممەد پەن ءاليما ولاردان 19 نەمەرە ءسۇيىپ, ارداقتى اتا, اسىل اجە اتانىپ وتىر. بارعان جەرىندە مارتتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كوپتىڭ قامقورشىسىنا اينالعان يارمۇحاممەدتى قالىڭ ەل ەركەلەتىپ «ءبىزدىڭ ياري», دەپ اتايدى. بۇل اتاۋعا ول دا ابدەن ۇيرەنىپ العان.
ءوزىنىڭ بويىندا ساۋداعا دەگەن, سونىڭ ىشىندە تاماق ازىرلەۋ تەحنولوگياسىنا دەگەن ايرىقشا قابىلەتتىڭ بارىن بايقاپ, 1978 جىلى وسى سالانى مەڭگەرۋگە دەن قويدى. بۇل باستاماسىن شىمكەنت قالاسىنداعى تاماق ازىرلەۋ كومبيناتىنان باستاۋدى ءجون كورىپ, سوندا جۇمىسقا ورنالاستى. ويلاعانىنداي اتالمىش سالا ونىڭ تابيعاتىنا جاقىن بولىپ شىقتى. تاماق ءازىرلەۋ, سۇرانىس تۋدىرۋ جانە ونى وتكىزە ءبىلۋ قابىلەتى ارقىلى ياري بىردەن باسشىلاردىڭ نازارىنا ىلىكتى. ونىڭ قولىنان شىققان بۋى بۇرقىراعان ءدامدى استىڭ سۇراۋشىلارى كوبەيىپ, جولدىڭ ارعى بەتىندەگى تاماق ءازىرلەۋ اسحانالارىنىڭ جۇمىستارى توقتاۋعا دەيىن جەتتى. كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن جاس جىگىت ەندى مۇنى جەكە كاسىپكە اينالدىرۋدى ءجون كورىپ, كاۋاپ ازىرلەۋ ءىسىن قولعا الدى. ونىڭ بۇل قابىلەتىنە قىزىققان ماڭايىنداعى كافە باسشىلارى اكىمشىلىك قىزمەتكە شاقىرىپ, ياري ەندىگى ءومىر جولىن كافە, مەيرامحانا جۇمىستارىن باسقارۋعا ارنادى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى ياري ەلىمىزگە كەلىپ, اۋىل ادامدارىنان تەرى, ءجۇن, تەمىر ونىمدەرى شيكىزاتىن جيناعان قىتاي ساۋداگەرلەرىمەن جۇمىس جاساپ, 2001 جىلعا دەيىن وسى ساۋدا سالاسىن باسقارىپ كەلدى.
ياري ءوزىنىڭ ءومىرىن ساۋداگەرلىك جولعا, كاسىپكەرلىككە ارناعانىمەن, اقشاعا قۇنىعىپ, ادامدىق قۇندىلىقتاردى جوعالتپاعان, كەرىسىنشە قولىندا باردى ءبولىپ بەرۋگە ۇمتىلاتىن قاراپايىم دا ەرەكشە جان. ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ياري بالا كۇنىنەن فۋتبول ويىنىن جانىنداي جاقسى كورگەنىمەن, ايتۋلى شەبەرلىككە جەتە الماسا دا, فۋتبولعا ۇلكەن جاناشىر بولا ءبىلدى. دۇنيە جۇزىندە فۋتبولدىڭ ۇلكەن ونەر ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن ول رەسپۋبليكاداعى سپورتقا قابىلەتتى بالالاردى جيناپ, 1999 جىلى ءوز كۇشىمەن فۋتبول كومانداسىن قۇرىپ, ونى قارجىلاندىرىپ تۇردى. سپورت ساڭلاقتارى قاناتتاندى-اۋ دەگەن شاقتا ەلىمىزدەگى ۇيعىر ەتنوسىنىڭ باسىن قوسىپ, فۋتبول جارىسىن ءوتكىزدى. ارتىنشا 25 سپورتشىدان تۇراتىن كوماندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا, ءوزبەكستاندا ونەر كورسەتىپ, حالىق ىقىلاسىنا بولەندى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى فۋتبول ويىندارىنا ارنالىپ جۇمسالعان شىعىننىڭ ءبارىن ياري ءوزى كوتەردى. وسىلايشا جاستاردىڭ فۋتبولعا دەگەن ىنتاسىن وياتىپ, نامىسىن قامشىلادى.
قازاق, ۇيعىر, ورىس, تاعى باسقا ۇلتتاردان قۇرالعان “ياري” اتتى فۋتبول كومانداسى 3 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. بالالاردىڭ ەسەيۋى مەن قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى كوماندا قۇرامىن تاراتۋعا تۋرا كەلدى. الايدا ويىنداعىسىن ورىنداماي تىنبايتىن قايسار مىنەزدى ياري تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويىن رەسمي اتاپ وتكەندە, فۋتبول كوماندالارىن قايتا ىرىكتەپ الماتى قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن تۋرنير وتكىزىپ, ودان تۇسكەن قارجىنى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا اۋداردى. وسى تۋرنيرگە الماتى اكىمدىگىنىڭ جاۋاپتى وكىلى مەن ءايگىلى فۋتبول مايتالمانى تيمۋر سەگىزباەۆ قاتىستى. بيىلعى جىلدىڭ 15 مامىرىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان فۋتبول ءتۋرنيرى تاعى دا جالعاسىن تاپتى. بۇل تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ ەرەكشە اتالىپ وتىلۋىنە قوسقان ۇلەستىڭ ءبىرى بولدى. وعان رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان فۋتبول قۇرامالارى قاتىستى.
اتام قازاقتىڭ: «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», دەگەن قاناتتى ءسوزى ءدال ياريگە ايتىلعانداي. تۇلا بويىندا ونەر تۇنعان ول سيرەك سالا – رەجيسسەرلىكتى مەڭگەرگەن تابيعي دارىن. شىركىن-اي, دەسەڭشى! بۇل ونەردى بىلىممەن ۇشتاستىرعاندا, وسى سالادا ماماندانعاندا, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىز تاماشا رەجيسسەرمەن تولىعار ەدى. ولاي دەيتىنىمىز, ول اشقان “ياري” كينوستۋدياسىنىڭ تۋىندىلارى قوعامدا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ءبىر قۋانتارلىعى – ياري بۇل كاسىپتى اقشا تابۋدىڭ كوزىنە ەمەس, ەلىمىزدەگى وزەكتى ءماسەلەلەردىڭ الدىن الۋعا, جاستاردى ءتاربيەلەۋ قۇرالىنا اينالدىرىپ وتىرعاندىعى. ونىڭ «ازاپتالعان ءجۇرەك» اتتى ەكى سەريالى كوركەم ءفيلمى ەسىرتكىگە سالىنىپ كەتكەن جاستاردى سالاماتتى ومىرگە بەيىمدەۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل فيلم شىمكەنت قالالىق تەلەارناسى ارقىلى قالىڭ كورەرمەننىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
ناشاقورلىق ەلىمىزدەگى قانى سورعالاپ تۇرعان تاقىرىپ. رەسمي مالىمەتتەر قازاقستاندا 54 مىڭعا جۋىق ناشاقور تىركەلگەندىگىن راستايدى. ال تىزىمدە جوقتارى قانشاما. ءار ناشاقور قوعاممەن قاتار مىڭداعان اتا-انانىڭ زارلى ءۇنى, اۋىر قايعىسى بولىپ وتىر. وسى اششى شىندىق ءياريدى دە بەي-جاي قالدىرمادى. ول بۇل قوعامدىق دەرتتىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – ماعىنالى فيلمدەر ەكەنىن ءتۇسىندى. بۇل زامان تالابى. سەبەبى, قازىرگى جاستار كىتاپ الىپ وقىعاننان گورى دايىن ءفيلمدى كورۋگە قۇمار ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان دا ياري ەرىنبەستەن جوعارىداعى ءفيلمدى شىمكەنتتەگى بارلىق مەكتەپتەرمەن كەلىسىپ كورسەتىپ شىقتى. ماماندار تاراپىنان دا جوعارى باعالانعان «ازاپتالعان ءجۇرەك» كوركەم ءفيلمى الماتى قالاسىندا وتكەن «شاكەن جۇلدىزدارى» كينو بايگەسىنىڭ العاشقى اشىلۋىندا ۇزدىك فيلمدەر قاتارىنان كورىندى. ءبۇگىندە «ياري» كينوستۋدياسى كوپشىلىك قاۋىمعا «پوسلەدنيە تابۋنى شىمكەنتا», «توبا», «مۋكي ي سەردتسا» سياقتى الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى تۋىندىلارىمەن قاتار, شىمكەنت تەلەارناسىنداعى «Next» باعدارلاماسى ارقىلى ەتەنە تانىس.
«بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا», دەگەندەي, ارقاشاندا قايىرىمدىلىق جاساۋدان جالىقپايتىن, كەڭ جۇرەكتى ءياريدى الماتى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ حالقى كەڭىنەن تانيدى. مۇنداي قۇرمەتكە يە بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلماعان. «ۇستازسىز دۇنيە تۇل», دەگەندەي, وتكەن جىلى اقجارقىن ياري 33 جىلدان كەيىن ءوزى وقىعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ تۇلەكتەرىن, سىنىپتاستارى مەن مۇعالىمدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, شىمكەنت قالاسىندا مەرەكەلىك شارا وتكىزدى. بالالىق بال داۋرەنى وتكەن ءبىلىم ۇياسىندا ساباق بەرگەن, بۇگىندەرى جارىق فانيدەن ءوتىپ كەتكەن ۇستازدارىن ەسكە الۋ ماقساتىندا 25 مينوتتىك دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ مۇراعاتىنا تارتۋ ەتتى.
«شىر اينالعان دۇنيە-اي!» دەگەندەي, زامان كوشىنەن قالمايتىن ياري قازىرگى تاڭدا استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى. اتا-باباسىنان دارىعان ساۋدا جانە كاسىپكەرلىك ءىسىن دامىتا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باس قالاسىندا «اق شاڭىراق-1», «اق شاڭىراق-2» مەيرامحاناسى مەن «قاينار» كافەسىن اشىپ, مۇندا دا ەلوردا تۇرعىندارىن ءتىل ۇيىرتەر ءدامدى استارىمەن تاڭداي قاقتىرۋدا. قوناقجاي ياري قوناق كۇتۋدەن ەش جالىققان ەمەس. ءومىردە شارشاۋدى بىلمەيتىن, جالقاۋلىقپەن جانى قاس ياري بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ۇلاعاتتى تاربيە بەرۋدى دە وزىنە مىندەت ەتىپ جۇكتەگەن.
«جەتىم كورسەڭ جەبەي ءجۇر» دەگەندەي, دارحان جۇرەكتى ياري تاعدىردىڭ تالكەگىمەن اتا-انا قامقورلىعى مەن مەيىرىمىنەن اجىراپ قالعان بالالار مەن دەنساۋلىعى شەكتەۋلى بالالارعا جاردەم بەرىپ تۇرۋدى ومىرلىك كرەدوسىنا اينالدىرعان. شىمكەنت قالاسىنداعى بالالار ءۇيى ياري كەلگەندە ءبىر قۋانىپ قالادى. شاريعات جولىنداعى زەكەت بەرۋ مەن ساداقا بەرۋدى ول ءار قادامىن باسقان جەرىندە جاسايدى. جوقتىقتىڭ زاردابىن تارتقان ادامدارعا قول ۇشىن سوزۋدى ءبىر ساتكە دە توقتاتقان ەمەس.
ياري – قازاقتىڭ كۇيەۋ بالاسى. ءسويتىپ, ول بايتەرەگى كەڭ جايقالىپ, نەمەرە ءسۇيىپ, اۋلەتىنە بەرەكە جانە باق پەن قۇت قوندىرعان ازامات. بارشا عالامنىڭ يەسى اللانىڭ ەلشىسى مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارىمىز دا ءوزىنىڭ كۇيەۋ بالاسى ءاليدى ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. ياري بىرەۋگە اعا اتانىپ, بىرەۋگە جەزدە بولىپ, قازاق حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنە بىلگەن ءبىرتۋار تۇلعا. اتا-بابا سالتى – كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, بارشا شاڭىراعىن اسىراپ قانا قويماي, قۇداي قوسقان قوساعىن دا ىرىس-بەرەكەگە بولەي ءبىلدى. اسىل جارى ءاليما دا وتاعاسىنىڭ قاباعىنا قاراپ, دەنساۋلىعىن ويلاپ: “ياري اۋىرماسىن, ول ءبىزدىڭ شاڭىراقتىڭ باق-داۋلەتى,” – دەپ ايتىپ وتىرادى. جاستايىنان مۋزىكا ونەرىنە جاقىن ءاليمانىڭ تامىلجىتا ءان سالاتىنى كۇمىس كومەيلىگى بار.ءوز ءسوزىندە ياري: «مەنى عاشىق قىلعان دا وسى ونەرى» دەپ, قالجىڭداپ قويادى.
قازاقتىڭ: «جىگىتتىڭ جاقسىسى ناعاشىدان», دەگەن ءسوزى بەكەر بولماسا كەرەك. ءياريدىڭ ناعاشى اتاسى عاني باتىر كەزىندە شىڭجاندا جەرگىلىكتى حالىقتى قىناداي قىرعان گوميندان اسكەرلەرىن اۋىزدىقتاپ, زارەسىن ۇشىرعان تۇلعا ەكەن. كەيىپكەرىمىز, مىنە سول كىسىنىڭ جيەنى بولىپ كەلەدى.
داۋرەن مۇقانوۆ,
الما سەرىكقالي.
استانا.
