بەلگىسىز دە بەلگىلى ەسىم

كارل سارسەنوۆتىڭ ەل ديپلوماتياسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزدە جاڭا ديپلو­ماتيا­لىق كورپۋستى شۇعىل قا­لىپ­تاستىرۋ مىندەتى تۇردى. سول شاقتا بۇل ىسكە كسرو-نىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىندە قىز­مەت اتقارىپ تاجىريبە جيناق­تاعان ۇلتتىق كادرلاردى ىزدەستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى ك.ءسار­سەنوۆ سو­لاردىڭ ءبىرى دەسە دە, بىرەگەيى دەسە دە بول­عانداي. ول ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو سىرت­­قى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى جو­عا­رى ديپلوماتيالىق مەكتەپتى 70-ءشى جىلدار­دىڭ باسىندا بىتىرگەن. العان ماماندىعىنا سايكەس سول 70-80-جىلدارى قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسىنداعى كسرو ەلشىلىگىندە ەكىنشى حاتشى, كسرو سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا قىتاي جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى بويىنشا كۋراتور جانە كسرو-نىڭ قحر-داعى ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىز­مەتتەرىن اتقارعان. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وسىناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە ك.سارسەنوۆتىڭ ەسىمى ءيىسى قازاق جۇرت­شىلىعى ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. ارينە, بۇلاي بولاتىن سەبەبى دە بار. ديپلوماتيالىق ىستەگى كارل ەسىم ۇلىنىڭ بارلىق جاقسى قىر­لارى كسرو ەلشىلىگىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى. ءتىپتى وداق قۇرامىندا قازاقستان اتتى رەسپۋبليكا بار ەكەنىن شەتەلدىكتەر بىلە بەرمەيتىن. ولار وداقتاس رەسپۋبليكالاردى ەسەپكە الماي, سوتسياليستىك مەملەكەتكە ءبىر عانا كەڭەس وداعى دەگەن ۇعىممەن قارايتىن. مىزعىمىستاي كورىنگەن وسى وداقتىڭ تاس-تالقانى شىققان كەزدە ك.سارسەنوۆ كسرو عىلىم جانە تەحنيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىندە باسقارما باستىعىنىڭ حالىق­ارا­لىق بايلانىستار بويىنشا ورىنباسارى بو­لىپ ىستەپ جۇرگەن. ونىڭ بۇل قىزمەتى كوپ­تەگەن سىرتقى ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي باعىتتار بويىنشا جوعارى دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتىپ وتىردى. وسى تۇستا ەكونوميكانى, عىلىم مەن تەحنيكانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى قىتايدىڭ تاجىريبەسىنە قىزىعۋشى­لىق تانىتىلدى. اسىرەسە, ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار مەن عىلىمي-تە­ح­ني­كالىق پاركتەر قىزمەتتەرىنە باسا نازار اۋ­دارىلدى. ءدال وسى تۇستا اتالعان وداقتىق كوميتەت كسرو عارىش اگەنتتىگى باسشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ اۆس­تريالىق عارىشكەر مەن تۇڭعىش قازاق عارىش­كەرى توقتار اۋباكىروۆتى «بايقوڭىر» كوس­مو­درومىنان ۇشىرۋعا ءازىر­لەۋ ىسىنە قاتىسقانىن كارل اعامىز ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىممەن ەسكە الادى. – مەن وعان شىن تىلەكشى بولدىم. ءارى ءوز مۇمكىندىگىم اياسىندا قولىمنان كەلگەن بار­لىق ءىس-تاجىريبەمدى سارپ ەتتىم. وسىدان كەيىن وداقتىڭ تاراتىلۋىنا بايلانىستى ءبىز جۇ­مىس ىستەيتىن كوميتەت تە جۇمىسىن توقتاتتى, – دەيدى ول. وسى ارادا ونىڭ حالىقارالىق بلوك قىز­مەتىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزگەنى, جانە پارا­ساتتى جەتەكشىلىگى ءۇشىن كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كسرو عى­لىم مەن تەحنيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ن.پ.لاۆەروۆتىڭ العىس حاتىنا بىرنەشە دۇركىن يە بولعانىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق. سول 1992 جىلدىڭ جازىندا ك.سارسەنوۆ وتباسىمەن قازاقستانعا كەلەدى. ەگەمەندىككە ەندى عانا يە بولعان رەسپۋبليكانىڭ ءجاي-كۇيىمەن تانىسادى. ارينە كەڭەستىك ديپلوماتيا قىزمە­تىنىڭ كانىگى شەبەرى بۇل ءىستى رەس­پۋب­ليكانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بارۋدان باستايدى. مۇندا ول جاس مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ نەگىزگى قۇرامى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى قىز­مەتكەرلەرى قاتارىنان جاساقتالعانىنا كوز جەتكىزەدى. بۇ­عان دەيىن ءوزى جاقسى بىلەتىن س.قۇرمانعوجين, ي.امانعاليەۆ, ق.توقاەۆ, ۆ.عيزز­ا­توۆ, ب.نۇرعاليەۆ, ب.نۇرجا­نوۆ­تارمەن قۇشاقتاسىپ كورىسەدى. مينيستر بولىپ ت.سۇلەي­مەنوۆ تاعايىن­دال­عان ەكەن. ول ك.سارسەنوۆكە بىرگە قىزمەت جاساۋ جونىندە ۇسىنىس بىلدىرەدى. قا­بىر­عا­سى­مەن جانە وتباسىمەن كە­ڭەسكەننەن كەيىن ول سول جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستان سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قارا­ماعىنا كەلەدى. كوپ كەشىكپەي, 1993 جىلدىڭ باسىندا قا­زاق­ستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلى­گىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىنە ورنا­لاسادى. بۇل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز جانە ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق تۇرعىدا موي­ىن­دالا قويماعان كەزەڭى بولاتىن. سوندىقتان دا اقش سەكىلدى ۇلى دەرجاۆا ساناتىنداعى مەملەكەتپەن ءوزارا قا­تىناستى ورنىقتىرۋ ەلدىڭ سىرتقى ساياسا­تىنىڭ باسىم باعىتتا­رى­نىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى. ءدال وسى كەزەڭدە جاس مەملەكەتتىڭ جوعارى باسشىلىعى امەريكا اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى ءجۇ­يەسىندەگى ىرگەلى ماسەلەلەر بويىنشا اي­قىن, ان­ىق جانە ابدەن سۇزگىدەن وتكەن اقپارات­تارعا ءزا­رۋ ەدى. سوندىقتان دا وتە قىسقا ۋاقىت ارالى­عىندا اقش-تىڭ ساياسي جانە ىسكەرلىك ورتاسى جونىندە سەنىمدى ماعلۇمات الۋدىڭ تەتىكتەرى ىسكە استى. ك.سارسەنوۆ سەكىلدى كەڭەستىك ديپلوماتيا قىزمەتىندە ىسىلعان جان ازۋلى مەملەكەتتىڭ اسكەري, ساياسي جانە اكىمشىلىك قۇرىلىم­دارىنداعى ىشكى يىرىمدەردى تەز اڭعارا ءبىلدى. – شىندىعىن ايتقاندا, سوناۋ 1993 جىل­دىڭ باسىندا ۆاشينگتونعا قوسىن تىككەن ەلىمىزدىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگىن تولىق مانىندەگى شەتەلدىك وكىلدىك دەپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىن-تىن. ونىڭ باستى سەبەبى – قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي داعدى­لارى­نىڭ تومەن­دىگى ەدى, – دەپ ەسكە الادى ءوز اڭگى­مەسىندە كارل ەسىم ۇلى. – ەكىنشىدەن, ولار­دىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءۇستىرت ۇيرەنگەندەرى دە ديپ­لو­ماتيالىق قىز­مەتتى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزۋگە, جەرگىلىكتى تۇر­عىندارمەن ەمىن-ەركىن تىلدەسۋگە كەڭ مۇمكىندىك بەرە المادى. سونداي-اق ەلشىلىك قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ تىكەلەي مىندەتتەرى – ماتە­ريالدى جيناقتاۋ, ونى تالداۋ مەن جۇيەلەۋ جانە قۇجات ازىرلەۋ ىستەرى دە اقساپ جاتتى. مىنە, ديپلوماتيالىق قىزمەتتەگى كانىگى قىز­مەتكەردىڭ اقش ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندەگى بەلسەندى ءىس-قيمىلى دا وسى ارادان باستاۋ العان. ەلشىلىكتە ديلەتانتتىقتىڭ ەلەس بەرۋى ك.سارسەنوۆتىڭ ەڭسەسىن تۇسىرە قويعان جوق. ول شاعىن ۇجىمنىڭ الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنە ءبىلدى. وسى ارادا وعان ديپلو­ماتيالىق ءىس-تاجىريبەسى كومەككە كەلدى. ءسويتىپ, كارل ەسىم ۇلى وزىندە بارىن ەلشىلىك قىزمەت­كەرلەرىنىڭ بويىنا مىندەتتىلىك جۇكتەمەي-اق ءىس-قىزمەت بارىسىندا جىگىن دە, جىمىن دا بىلدىرمەي دارىتا الدى. مۇنى كورەگەندىلىك دەپ تە, اسقان پاراساتتىلىق دەپ تە, ءتىپتى دانالىق دەپ تە تۇسىنۋگە بولادى. تۇجىرىپ ايتقاندا, قارا­پايىم حاتتامادان ديپلوماتيالىق ۇنقاتىسۋ داعدىلارىن قالىپ­تاستىرۋعا دەيىنگى ۇردىستەر تولىق قامتىلدى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق اقش-تاعى شەتەلدىك وكىلدىك ءوزىنىڭ قالىپتى ديپلوماتيالىق ميسسياسىن اتقارا باستادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بارلىق باعىتتارداعى قا­زاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناستارعا كوڭىل ءبولىندى. وعان ەلشىلىك تەك ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى تۇرعىسىنان كەلە ءبىلدى. ك.سارسەنوۆ امەريكا سىندى الىپ ەلمەن تەڭ قۇ­قىلى جانە ەكى جاققا بىردەي ءتيىمدى قارىم-قا­تىناس ورناتىلۋى مەملەكەت باسشى­سى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ سارابدال سايا­سا­تىنىڭ ءنا­تيجەسى دەپ سانايدى. اتالعان مەملەكەتپەن ساۋ­دا-ەكونو­مي­كا­لىق, عىلىمي-تەحني­كا­لىق جانە ءما­دەني الما­سۋ­لاردى بىلاي قوي­عاندا, پارلامەن­ت­ارالىق بايلا­نىستاردىڭ جول­عا قويىلۋىندا دا ەلشىلىك قىزمەتكەرلە­رىنىڭ لايىقتى ۇلەسى بار. – 1994 جىلى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اقش-قا تۇڭعىش رەت رەسمي ساپارمەن كەلدى. بۇل ساپار ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى بايلانىستى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرە ءبىلدى. سونى­مەن بىرگە, امەريكا قۇرلىعىنا قازاقستاننىڭ قا­تىسۋ كوەففيتسيەنتىن كۇشەيتتى, – دەيدى ديپلو­ما­تيالىق ءىستىڭ ارداگەرى ك.سارسەنوۆ. –وسى جو­لى مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياسات­تا­عى باعدا­رىن ايقىندايتىن مەملەكەتارالىق جانە ۇكى­مەت­ارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇدان ون جەتى جىل بۇرىنعى اقش-قا رەسمي ساپارى جونىندە حالىقارالىق باق-تىڭ قازاقستان ءوزىن سەنىمدى تۇردە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققان­دى مۇشەسى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. مۇنداي جەتىستىككە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مول, دەپ باعا بەرگەنى جادىمىزدا جاتتالىپ قالىپتى. كانىگى كاسىپقوي ديپلومات ك.سارسەنوۆ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي جانە ىسكەرلىك باي­لانىستاردى ورنىقتىرۋدا قازاقستاندىق ديپلو­ماتيالىق كورپۋس ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىندە شەتەلدىكتەر بۇل كورپۋستىڭ كاسىبي شەبەرلىكتەرى مەن بىلىكتىلىگىنە شەك كەلتىرمەيدى. ايتالىق, امەريكا قۇرلىعى مەن قىتايدا شىڭدالعان سول كەزدەگى دارىندى ديپلوماتتاردىڭ اراسىندا ول ءوز تۇرعىلاستارى مەن ارىپتەس ىنىلەرى ق.وماروۆ, ە.ىدىرىسوۆ, ە.قازىحانوۆ, ا.حامزاەۆ ەسىمدەرىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتايدى. بۇلاردىڭ اراسىندا ق.توقاەۆ سوناۋ 80-ءشى جىلداردىڭ وزىندە بەيجىڭدە ءوزىن تاماشا, قايتالانباس ديپلومات رەتىندە كورسەتە بىلگەنىن بىزگە ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمى اۋانىن­دا جەتكىزدى. بۇدان كەيىنگى كەزدەسۋدە ك.سارسە­نوۆ قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمە­تى­نە اۋىستى. ميللياردقا تارتا تۇرعىنى بار ءۇندى ەلى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياسا­تى سالاسىندا ايرىقشا ورىن الماق. بۇگىندە قازاق-ءۇندى قارىم-قاتىناستارى ويداعىداي ءورىس­تەپ كەلە جاتسا, بۇل ىستە كارل ەسىمۇ­لى­نىڭ دا قولتاڭباسى بار ەكەنى انىق. 2000 جىلدىڭ اياعىندا ءۇندىستان ەلشىلىگىندەگى قىزمەتىن ويداعىداي اتقارعان ك.سارسەنوۆ استاناعا ورالدى. سودان كەيىن ول جاستىق شاعى وتكەن, ازامات بولىپ قالىپتاسقان قالا­سى ماسكەۋگە قايتىپ كەتتى. وندا وعان رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنداعى حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەتتەن مارتەبەلى قىزمەت ۇسى­نىلىپتى. ءدال وسىنداي ۇسىنىس رف سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان دا ءتۇسىپتى. الايدا اعامىز ولاردىڭ بىردە-بىرىنە كەلىسىم بەرمەگەن ەكەن. «نەگە؟» دەپ ساۋال تاستادىق ءبىز وسى ساتتە وعان جۋرناليستىك اۋەستىكپەن. قايتارىلعان جاۋاپ تومەندەگىدەي. – مەن ءومىر بويى ماسكەۋدە تۇرىپ كەلەمىن. ايتسە دە ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ءوزىمنىڭ تاريحي وتانىما قىزمەت ەتكەنىمدى زور مارتەبە سانايمىن. بۇل ءومىرىمنىڭ ەڭ باقىتتى جىلدارى دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە دەيسىز عوي؟ ساياسي تۇرعىدان قاراستىرعاندا, بۇل ۇسىنىس­تاردى قابىلداۋ, وعان كەلىسىم بەرۋ ارىمنىڭ الدىندا اۋىر ءتيدى. سوندىقتان دا ساياساتقا مۇلدەم قاتىسى جوق ىستەرمەن اينالىسۋدى قاجەت دەپ تاپتىم. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن. تاريحي وتانىما ءوز پايدامدى تيگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ءوز تاعدىرىما وتە ريزامىن. بۇل شاق تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنا جانە قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قاز باسۋ مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. گۇل­دەنە بەر, ەركىن ەلىم, تاۋەلسىز قازاقستانىم, – دەيدى رەسەيدىڭ استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتقان ابزال اعامىز كارل سارسەنوۆ. ارينە, كەزدەسۋ كەزىندە ول كىسى مەن تۋرالى جازساڭىز قايتەدى دەگەن ۇسىنىستىڭ ۇشقىنىن دا بىلدىرگەن جوق. ايتسە دە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ماسكەۋلىك اعامىزدىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتى جونىندە ۇندەمەي قالا المادىق. جوعارىداعى جولدار قازاقتىڭ كارل ەسىم ۇلىنداي ادال ۇلدارىنىڭ بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعانىن قالايشا جاسىرىپ قالا الماقپىز. كەڭەستىك كەزەڭدە ەسىمى اتا­جۇر­تىنا تانىلا قويماسا دا, تاۋەلسىزدىك ال­عان كەزدە ەلەۋلى, بەلگىلى بولعان ونىڭ ديپلو­ما­تيالىق قىزمەتتەگى ەڭبەگى مۇنداي جۋرناليستىك پايىم جاساۋعا ابدەن لايىقتى دەپ بىلەمىز. تەمىر قۇسايىن, ورال-ماسكەۋ-ورال.