وتكەن جىل بيۋدجەتى ءوز دارەجەسىندە ورىندالدى ما؟

كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ, ونىڭ كۇن تارتىبىندە بىرنەشە ماسەلە قارالدى. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىستى. العاشقى ماسەلە كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەستىڭ «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى كونستيتۋ­تسيا­­لىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى ەرەكشە تاريحي وقيعاعا – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدى­گى­نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءتور­اعا­سى ي.روگوۆ 1991 جىلعى 16 جەل­توقساننان بەرگى وتكەن ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىن­دا مەملەكەت جانە قوعام ءومى­رىنىڭ بارلىق سالالارىندا رەفورمالار جۇرگىزىلگەنىنە توقتا­لا كەلىپ, سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋدا, قولدا­نىس­تاعى قۇقىقتى, تۇلعانىڭ, قو­عامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ دا­مۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى ءارى اشىق بيلىك تەتىگىن تۇرلاۋلى ەتۋدە, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەي­ىن ارتتىرۋدا ءبىراز شارۋا تىن­دى­رىلعانىنا باسا نازار اۋدار­دى. جولداۋدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اتا زاڭ ۇستەمدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتى زاڭنامانىڭ ساپاسىن باقىلاپ-با­عالاۋمەن قابات ءجۇرىپ وتى­را­تى­نى ايتىلىپ, كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋ­لى­لارىنداعى قۇقىقتىق پوزي­تسيا­لاردىڭ, جىل سايىنعى جول­داۋ­لارداعى ۇيعارىمدار مەن ۇسى­نىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. ءوز سوزىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ توراعاسى وڭ ۇردىستەرمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ جانە پارلا­مەنت­تىڭ نازارىن كەڭەستىڭ جەكەلەگەن شەشىمدەرىن ورىنداماۋ نەمەسە جارتىلاي ورىنداۋ فاكتىلەرىنە اۋداردى. «زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداس­تىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قار­سى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 1,5 جىل بويى كۇتتىرگەنىنە قىنجى­لىس ءبىلدىردى. جانە دە كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا حالىقارالىق ۇي­ىمدار مەن ولاردىڭ ورگان­دا­رى­نىڭ شەشiمدەرi, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى راتيفيكاتسيالا­عان حالىقارالىق شارتتا وسى شە­شiمدەردiڭ قازاقستان ءۇشiن مiندەتتi سيپاتى تiكەلەي كور­سەتiلگەن جاعدايدا رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتىڭ زاڭدىق سيپاتىن الادى دەپ اتاپ كورسەتىلگەنىمەن, وسى قۇقىقتىق پوزيتسيانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلماۋىن دا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ نازا­رىنا سالدى. بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە ەكىنشى قارالعان ۇكى­مەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداۋدا العاشقى بولىپ مىنبەرگە كوتەرىلگەن قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ: «2010 جىل­عى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋى تۋرالى ەسەپپەن جا­سالعان جۇمىس ءۇشىن سىزدەرگە ءوز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. مەن ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى جەت­كىلىكتى دەڭگەيدە ءونىمدى بول­دى دەپ سانايمىن, بۇل اعىمداعى جىلدىڭ, سول سياقتى كەلەسى جىل­داردىڭ دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىن اتقارۋدا وڭ كورىنىس تابارى ءسوزسىز», دەپ 2010 جىلعى رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋىنا توقتالدى. 2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭنىڭ 44-بابىنان 7-باپ نورماتيۆتىك سيپاتقا يە, 31-باپ 10 پايىزعا ورىندالىپ, 4-باپ ءىشىنارا ورىن­دالدى, ونىڭ ىشىندە 1-باپ – بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى بويىن­شا جوسپار 99,1 پايىزعا ورىن­دال­عانىن, ال 37,5 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەي قالعانىن جەتكىزدى. مۇنان سوڭ بيۋدجەتتىڭ اتقارى­لۋ­ىندا ەڭ باستى باعدار ەل ازا­مات­تارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جو­عارىلاتۋ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى­نە جول بەرمەۋ, يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋلارىنان تۋ­ىندايتىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر بولعانى ءسوزسىز دەگەن مينيستر, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ورىندال­عانىن باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ تاعى ءبىر بەلەسى – ول دەنساۋلىق ساقتاۋ iسiن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005 – 2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسىنىڭ اياقتالۋى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 286,6 ملرد. تەڭگە بولىنگەن, ال ودان كۇتەتىن ناتيجە ازاماتتاردىڭ دەن­ساۋلىعىن نىعايتۋعا باعىت­تال­عان ستراتەگيالىق مىندەتتەرگە قول جەتكىزگەنىمىزدى كۋالاندى­را­دى, دەگەن جامىشەۆ ءبىلىم سالا­سىندا «بالاپان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 19,2 ملرد. تەڭگە بولىنگەنىن ءمالىم ەتتى. وسى­نىڭ يگى اسەرىنەن 2010 جىل­دىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا مەكتەپكە دەيىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جەلىسى 1 878 بىرلىككە ۇلعايتىلىپتى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا قول­عا الىنعان «100 مەكتەپ» جوباسى شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 104,3 ملرد. تەڭگەگە 103 مەكتەپتىڭ قۇ­رىلىسى, ونىڭ ىشىندە 5,2 ملرد. تەڭگەگە 19 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى 2010 جىلى اياقتالعانىن ايتقان باس قارجىگەر ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ 2010 – 2014 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى­نىڭ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەكونوميكانى جەدەل ءارتاراپتان­دى­رۋعا جانە ۇلتتىق ەكونوميكا­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋعا وتكەن جىلى رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتەن 921,5 ملرد. تەڭگە باعىتتالعانىن, ونىڭ 912,2 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلگەنىن نازارعا سال­دى. 2010 جىلى تاعى ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلاما ءوز مارەسىنە جەتكەن. ول – اۋىلدىق اۋماق­تاردى دامىتۋدىڭ 2004 – 2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما­سى. دامۋ الەۋەتى جوعارى اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 1548 بىرلىككە, ال وندا تۇراتىن حا­لىق­تىڭ ۇلەس سالماعى 22-دەن 52%-عا ۇلعايىپتى. بۇل بويىنشا 2010 جىلى باعدارلاما ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋعا رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتەن 99,0 ملرد.تەڭگە جۇمسالىپتى. ءمينيستردىڭ ايتۋ­ىن­شا, وسى جىلى اۋىز سۋدى تا­سىپ ىشەتىندەر سانى دا ازايعان. ولار 445 مىڭنان 83 مىڭعا دەيىن قىسقارىپتى. باعدارلامانى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى­لان­دىرۋدىڭ جالپى كولەمى 150,6 ملرد.تەڭگە بولىپ, اۋىز سۋدان قي­ىندىق كورگەندەردىڭ قاتارى كەمىگەن. جالپى العاندا, ۇكىمەت رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ورىنداپ شىقتى دەپ باعالايمىز, دەپ ءسوزىن باس­تاعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ومار­حان وكسىكباەۆ بىرنەشە ماسەلەنى قاداپ ايتتى. بىرىنشىدەن, ءۇش جىلدىق جوس­پارلاۋعا كوشۋ جانە رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتىڭ جىل سايىن العا جىلجىپ وتى­رۋى قۇقىق­تىق ول­قىلىققا الىپ كەلدى. ماسەلەن, «2010 – 2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇكى­مەتتىڭ ەسەبىنە قورى­تىندى بو­لىپ تابىلاتىن ءبىزدىڭ ەسەبىمىز ءىس جۇزىندە تەك 2010 جىلعى بيۋدجەت­تىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋدى عانا قامتىدى. قا­زىر­­گى كەزدە, كەيىنگى ءۇش جىل­عا, ياعني 2011 – 2013 جىل­دارعا ار­نالعان جاڭا زاڭنىڭ قابىل­دا­نۋى ەسەپ كوميتەتىنە ءۇش جىل­دىڭ قار­جى كولەمى مەن پارامەترلەرىنە كەشەندى باعالاۋ ءجۇر­گىزۋ قۇ­قىعىن بەرمەي وتىر. ال نەگىزىنەن ەلىمىزدەگى دامۋ باع­دار­لاما­لارىنىڭ باسىم بولىگى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدەردە ىسكە اسىرىلا­تىنى ەسىمىزدە, سول سەبەپتەن ءتور­اعا قىنجىلىسى ورىن­دى كورىندى. بۇگىنگى تاڭدا بيۋدجەتتىك باع­دارلاما اكىمشىلەرى زاڭعا ەنگىزىلەتىن ناقتىلاۋلاردى اسىعا كۇ­تەدى, ويتكەنى, ونى بيۋدجەت قارا­جاتىن يگەرۋ تەتىگى رەتىندە پاي­دا­لانادى. مۇنىڭ ءبارى شارت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ مەرزى­مى­نىڭ كەشىكتىرىلۋىنە جانە دەبي­تور­لىق بەرەشەكتىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى. وسى دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ 118 ملرد. تەڭگەگە جەتۋى – الاڭ­داتارلىق ماسەلە. مۇنى ايتقان وكسىكباەۆ ەكىنشى ءبىر جەتىمسىزدىك دەپ ەلىمىزدەگى سالىقتىق جانە كە­دەندىك اكىمشىلىك ەتۋدىڭ سا­پا­سىنىڭ جاقسارماۋىنا توق­تالدى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2010 جىلى سالىق بەرەشەگى مەن بەرەسى كولەمى ۇلعايعان, ال سا­لىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ ءناتي­جە­سىندە بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الىنعان قاراجاتتىڭ ءتيىستى دەڭگەيگە ءوسۋى­نە اسەرىن تيگىزبەگەن. مۇنىڭ ءبا­رىنە, ەڭ الدىمەن, رەسپۋبليكادا جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ ءوسۋى ىق­پال ەتكەن. بۇل ماسەلەدە, ءبىزدىڭ ويىمىز­شا, ۇكىمەت جالعان كاسىپورىن­داردىڭ سانىن قىسقارتۋ جۇمىس­تارىن جانداندىرۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز, ويتكەنى, ولاردىڭ باسىم بولىگى بيۋدجەتكە ايتار­لىق­تاي زالالىن تيگىزۋدە, دەي كەلە, كولەڭكەلى اينالىمنىڭ ۇل­عايۋ­ىن, كىرىستەردىڭ جاسىرىلىپ كورسەتىلۋىن جانە بيۋدجەت شى­عىن­دارىنىڭ ارتۋىن جويۋ ماق­سا­تىندا سالىق ورگاندارى ولاردىڭ وسۋىنە نەگىز بولعان ەكونو­مي­كا­لىق جانە زاڭنامالىق سەبەپتەردى زەردەلەۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا ايتتى. سونداي-اق تاۋەكەلدەر جۇيەسىن پايدالانا وتىرىپ, جەدەل مونيتورينگ جۇرگىزۋ ارقىلى زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ ەسەبىن جەتىلدىرۋ قاجەت, دەگەن ول 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 4574,1 ملرد. تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 21,1 پايىزىن قۇراعانىن اتادى. بۇ­دان شىعىستاردى ءتيىمدى پايدا­لان­دىق پا دەگەن سۇراق تۋىن­دايدى. وكىنىشكە قاراي, ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, شى­عىس­تاردى ءتيىمدى پايدالانا ال­مادىق. ءبىزدىڭ پايىمدا, قارجى ءتارتىبىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ باس­تى سەبەبى بيۋدجەت شىعىستارىن جوسپارلاۋ كەزىندە جىبەرىلگەن كوپتەگەن ولقىلىقتار مەن نەگىزسىزدىكتە جاتىر. ۇكىمەت وسى كۇنگە دەيىن بيۋدجەت وتىنىمدەرىن ساپاسىز ازىرلەگەن بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرىنە ناقتى جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەمەي كەلەدى. ال بۇل جاۋاپسىزدىق كەيبىر شىعىس باپتارىنا ارتىق قارا­جات جوسپارلاۋعا, دايىن ەمەس جوبالارعا ءوتىنىم بەرۋگە, ساتىپ الىناتىن زاتتاردىڭ باعاسىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا اكەلۋدە. وسىدان كەيىن سۇراق بەرۋ ءرا­سىمى باستالىپ, دەپۋتاتتار ۇكى­مەت باسشىسىنا ساۋالدار قويىپ, ءتيىستى جاۋاپتارىن الدى. دەپۋتاتتار ءوز تاراپتارىنان قىزۋ تالقىلانعانىمەن, بيۋد­جەت­تى ماقۇلدادى. سوڭىنان پارلامەنت پالاتالارىنىڭ رەگلامەنتى بويىنشا بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلىپ, بىرلەسكەن وتىرىس ءوز جۇمىسىن ءتامامدادى. انار تولەۋحانقىزى.