تەرمين تەتىگى

كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ەلىمىز مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەر جانە ولاردى قول­دانۋ نورمالارى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. ەل ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسيا­لارى­نىڭ مۇشەلەرى, جوو-نىڭ بەلگىلى عالىمدارى, جوعارى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە اۋدارما سالاسىنىڭ ماماندارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قاتىسقان بۇل جيىندى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستي­تۋتى­نىڭ ديرەكتورى, ۇكىمەت جا­نىن­داعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول ءوز كەزەگىندە تەرمينولوگيا سا­لاسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ءتۇيت­كىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيى­نىن شەشۋدىڭ وزەك­تى­لىگىنە توق­تال­دى. «بۇگىنگى تاڭدا ديپلو­ما­تيا­لىق تەر­ميندەردى بىرىزدەندىرۋدى جۇيە­لى تۇردە شەشۋ جولعا قوي­ىل­ماي وتىر. سەبەبى, سىرتقى ساياسات سا­لاسىنداعى بەلگىلى ءبىر تەرمين­دەر­دىڭ قولدانىسى ءبىر عانا ەلدىڭ, ءبىر عانا ءتىلدىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەلمەيدى. ەكىجاقتى, كوپجاقتى كە­لىسىم شارت­تار­عا قول قويۋ بارى­سىندا, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى كەزىندە جا­سالاتىن ءتۇرلى حاتتامالار مەن قۇ­جات­تار كەزىندە وسى تەرميندەر قولدا­نى­لادى. ال سىرتقى ساياسات سالا­سىن­داعى, ديپلوماتيا باعىتىنداعى تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسىن سوزا بەرەتىن بولساق, وندا ءبىز كۇن­دە­لىكتى ءوتىپ جاتاتىن ءتۇرلى دەڭ­گەي­دەگى شارا­لارداعى قۇجاتتارىمىز­دى راسىمدەۋ كەزىندە قيىندىق­تار­عا تاپ بولامىز. سوندىقتان, ءبۇ­گىن­گى دوڭگەلەك ۇستەل­دىڭ ماڭىزى ەرەكشە», دەدى شەرۋباي قۇر­مانباي ۇلى. بۇدان كەيىن ءسوز مادە­نيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلە­باەۆ­قا بەرىلدى. مادەنيەت ۆەدوم­ستۆوسىنىڭ وكى­لى ءوز سوزىندە ونو­ماس­تيكاعا, تەر­مي­نولوگياعا, جال­پى تىلگە قا­تىستى ءما­سەلەلەر ءبىر عانا مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ قۇزى­رىنا تيەسىلى ەمەستىگىنە, سەبەبى, ولار ەل بو­لىپ, حالىق بولىپ بىرگە كوتەرەتىن اۋىر جۇك ەكەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ ارقايسى­سى­مىز ءوز تا­راپىمىزدان قانداي كو­مەك كەرەك, قانداي باعدارلاما جانە قانداي زاڭ قابىلداۋ كەرەك, دەگەن ماسە­لە­لەر توڭىرەگىندە ات­سا­لىسۋعا ءتيىسپىز. وعان بۇكىل حا­لىق­تىڭ قول­داۋى كەرەك. وسى ورايدا, مەن ءتىل ماسەلەسىنە جاناشىر­لىق تانى­تىپ وتىرعاندارىڭىزعا ري­زا­شى­لىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى»,  دەدى عازيز تەلەباەۆ. سىرتقى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ورىن­باسارى قايرات سا­رىباي: «ءبىزدىڭ سىرت­قى ساياسي ۆەدومستۆودا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ حالىق­ارا­لىق سالاداعى قولدانىسىن ارت­تىرۋعا اجەپتاۋىر كۇش سالىنىپ جاتىر. دەگەنمەن, ءالى دە كەمشىلىكتەر بار. ولاردى مويىن­داۋعا تۋرا كەلەدى. سول ولقىلىقتاردى بولدىر­ماس ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ءبىز­دىڭ مي­نيسترلىكتىڭ ىشىندە جىل سايىن ءتىل­گە بايلانىستى اتتەستاتسيا ءوت­كى­زىلەدى. ادەتتە ول كەڭەستىك كە­زەڭ­دە ەمتيحان تۇرىندە ءوتۋشى ەدى. سودان ءبىز ارىلساق دەيمىز. قىز­مەت­كەرلەردىڭ قازاق ءتىلىن قان­شا­لىقتى بىلەتىندىگىن كومپيۋتەر نە­گىزىندە انىقتاپ, وبەكتيۆتى ءتۇر­­دە باعا بەرۋىمىز كەرەك. ءبۇ­گىن­دە وسى با­عىتتا جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز», دەدى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سىرت­قى سايا­سات­قا, سىرتقى قاتى­ناستارعا باي­لا­نىستى تەرميندەر توڭىرەگىندەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقسا­تىن­دا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ار­نايى تەرمينو­لو­گيالىق توپ قۇ­رى­­­لىپ­تى. ول توپ ەل تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپ, قازاق­شا, ورىسشا, اعىل­شىن­شا جاڭا ديپ­لوماتيالىق ءسوز­دىك دايىنداپ جاتىر ەكەن. بۇل سوزدىكتىڭ ال­عاش­قى نۇسقاسى ما­مان­داردىڭ سارا­لاۋى­نان, تەكسەرۋىنەن ءوت­كە­ننەن كەيىن بارىپ, ءمىن­دەتتى تۇردە مەملەكەتتىك تەر­مينولوگيالىق كو­ميس­­سياسىنىڭ قا­راۋىنا وتپەك. «ءسوز­­دىككە قاتىس­تى جۇمىستار بي­ىل­­عى جىلى اياق­تالادى دەپ وي­لاي­مىز. مۇن­داي سوزدىك بۇرىن ەكى رەت شىق­قان. الايدا, ولار 1-2 مىڭ تيراجبەن عانا تاراعان ەدى. ول ارينە, جەتكىلىكسىز. وسى جولى ءبىز سوزدىكتى 10 مىڭ تيراجبەن شىعارايىق دەپ وتىرمىز»,  دەي كەلە قايرات سا­رى­باي, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تەرمي­نو­لوگيالىق كوميس­سيا­عا قاتىستى ۇسىنىستارىنا توق­تالىپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بىرىنشىدەن, مەم­­لەكەتتىك تەرمينولو­گيا­لىق كوميسسيا ءوزىنىڭ وتىرى­سىن جۇيەلى تۇردە وتكىزۋى كەرەك. «ەكىنشىدەن, تەرمينكومدا سىرت­قى ساياساتقا قاتىستى ءبىر­دە-ءبىر ءمۇ­شە جوق ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, بۇل ولقى­لىقتىڭ ورنى تولتى­رىل­عا­نى ءجون. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك تەر­مينولو­گيا­لىق كو­ميسسيانىڭ بۇكىل وب­لىستاردا ءمىن­دەتتى تۇردە بولىمشەلەرى قۇ­رى­لۋى قاجەت», دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. ول سونداي-اق, تەر­مي­نولوگيانىڭ كوپ جاعدايدا ورىس تىلىنەن اۋدارى­لىپ كەلە جاتقانىن, بۇل رەتتە ءتۇ­رىك, تاتار, وزبەكتەردىڭ ءتاجىري­بە­سى­نە دە ءسۇي­ەن­گەن ارتىق بولماي­تى­نىن جەتكىزدى. «كەيبىر سالالاردا ولاردىڭ تەرمي­نو­لوگياسى الدە­قايدا جاق­سى دامىعان. نەگە سولاردان ۇلگى الماسقا؟ مى­سا­لى, وتكەن جىلى «دەيستۆۋيۋششي پرەدسەداتەل» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ نەشە ءتۇرلى بالاماسىن ۇسىنعان بو­لاتىن­بىز. بىراق ەلباسى «ءىس با­سىن­داعى توراعا» دەگەن ءوزىنىڭ ناعىز فۋنك­تسيا­سىنا ءدال كەلەتىن قازاقشا با­لاماسىن تاپقان ەدى. مىنە, وسىن­داي ۇردىستەردى ودان ءارى جالعاس­تىرۋىمىز كەرەك. ياعني, ورىس تىلىندە سولاي قالىپتاستى دەپ, دالمە-ءدال اۋدارمالاردان ارى­لۋىمىز قاجەت», دەدى ق.سارى­باي. وسى باسقوسۋ كەزىندە ءوزىنىڭ وي-پاي­ىمىمەن بولىسكەن سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ اكىمشىلىك جانە باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ كە­ڭەسشىسى بولات جامكەنوۆ ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىن سىرت­قى ساياساتقا قاتىستى تەرميندەر جاي­لى كەلەلى جيىن بولماعانىن, سون­دىق­تان, مۇنداي وتىرىستاردىڭ ما­ڭىزى ايرىقشا ەكەندىگىنە توقتالدى. ب.جامكەنوۆ وسىلاي دەسە, جا­زۋ­شى, اۋدارماشى ءمادي ايىم­بەتوۆ حا­لىقارالىق قۇجاتتاردىڭ اۋدارماسى مەن تەرميندەردىڭ قول­دانىلۋ دەڭ­گەيى­نىڭ ءالى دە تومەن بولىپ وتىر­عانىن, سوندىقتان وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. «ەگەمەن قازاقستان» رەس­پۋب­لي­كا­لىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ حالىق­ارا­لىق تەرمين­دەر­دىڭ اۋدارىلۋى مەن ولاردى بىرىزدەندىرۋ توڭىرە­گىن­دەگى ءوزىنىڭ ويىن ايتا كەلە: «وزىمىزگە ءوزىمىز سىن كوزبەن قارا­عانىمىز جاقسى. ءبىز باسقا سالالاردا بۇرىن دا سويلەپ, جازىپ جۇرگەن حا­لىق­پىز. ال سىرتقى ساياسات سالا­سىنداعى ىزدەنىسىمىزدىڭ باستالعانىنا 20 جىل. ەگەر, وسى ۋاقىت شەك­تەۋ­لىگىن ەسكەرسەك, نەگىزىنەن سىرت­قى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەردى قا­لىپ­تاس­تى­رۋ بويىن­شا جاقسى جۇ­مىس­ ءجۇر­گىزىلىپ جا­تىر. باسقا سالا­لار­داعى تەرميندەردى توقتاتا تۇرۋعا بولادى, بىراق, حالىقارالىق, اسىرەسە, سىرتقى سايا­سات­تاعى تەرميندەردى توقتاتا ال­مايمىز. ءبارىبىر راتيفيكاتسيا جا­سا­لادى, ءبارىبىر قول قويىلىپ, قۇ­جاتتار دايىندا­لادى. سوندىقتان, وسى سالاعا ارنايى كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىمىز دۇرىس», دەگەن وي-پايىمىن جەتكىزدى. «الەم ادبيەتى» جۋرنالى­نىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى كە­ڭەس يۋسۋپ حالىقارالىق قاتىناس­تاردا قولدانى­لا­تىن قىسقارعان سوزدەر­دى بىرىزدەندىرۋگە, ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتى اكا­دەميا­سىنىڭ پروفەسسورى سارا قويان­بەكوۆا سىرت­قى ساياسات سالاسىن­داعى تەر­ميندەردىڭ رەسمي قولدا­نى­لۋىنا, رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىدىربەك القوجاەۆ حا­لىقارالىق قۇقىق سالاسىنداعى تەرمينتانۋ ۇستا­نىم­دارىنا, قا­زاق­ستان زاڭ شى­عارۋ ينستيتۋتى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ باس­تى­عى نۇرزادا پريماشەۆ زاڭنا­ما­لىق اكتىلەردە مەملەكەت, جەر-سۋ جانە ۇلتتار اتاۋلارىن ءراسىم­دەۋگە, قازاقستان كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەسى تالداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋ­شىسى مەيرامباي كەمالوۆ حا­لىق­ارالىق تەرميندەردى ۇلتتىق زاڭ­نا­ما­عا ەن­گىزۋدىڭ پروبلەما­لارىنا قاتىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءلايلا ەدىلقىزى.