پارلامەنت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەنىمىزگە بيىل 20 جىل تولادى. ەگەمەندىك العالى بەرى ەلدىكتىڭ سيمۆولدارى قاي دارەجەدە دارىپتەلىپ, قۇرمەتتەلىپ ءجۇر. ەل سيمۆولدارىنىڭ قاتارىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك ءتىل جانە ونىڭ قولدانىلۋ اياسى قانداي؟
وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەتتىك تۋدى دارىپتەۋ تۋراسىندا ساۋال جولدانىپ, ونى ءىرى-ءىرى قالالاردىڭ كورنەكتى ورىندارىندا جانە ۇلى جىبەك جولى, بۇگىنگى باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي حالىقارالىق اۆتوموبيل جولى وتەتىن ءىرى قالالاردىڭ كىرە بەرىسى مەن شىعا بەرىسىنە بيىك تۇعىرعا ورناتۋ ۇسىنىلعان ەدى. ازىرگە, تەك ەلوردامىز استانادا عانا, وندا دا ءبىر جەردە تۇرعانىنا كوڭىل جۇباتىپ ءجۇرمىز.
بۇگىنگى ايتىلاتىن ماسەلە – رەسمي جيىندارداعى بايانداماشىلاردىڭ ءتىلى. مىسالدى الىستان ەمەس, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءوز قابىرعاسىنان-اق الايىق. بىزدەگى مەملەكەتتىك تىلگە ىلەسپە اۋدارما ساپاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەيدە اۋدارىلمايدى دا. ءوتكەندەگى ۇكىمەت ساعاتىنداعى جاسالعان ەسكەرتپەدەن كەيىن انىق بولعانىنداي, ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ورىس ءتىلىن ءتۇسىنىپ-بىلەتىنىمىز ءۇشىن ىلەسپە اۋدارما جاساماۋعا دا بولادى ەكەن. سوندا قالاي, ءبىزدىڭ ورىس ءتىلىن بىلگەندىگىمىز ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل زارداپ شەگۋى كەرەك پە؟
20 جىلدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل ءمارتەبەسىنە لايىق بولا الماي كەلەدى. بۇل جەردە ماڭىزدى پروبلەما – قوعامنىڭ ساناسىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل سىندى بيىك ءمارتەبەگە يە بولسا دا, تەك وسى تىلدە سويلەيىك, وسى ءتىلدى قولدانامىز دەگەن بەرىك تۇسىنىك ءالى قالىپتاسپاۋدا. مەملەكەتتىك ءتىل بولعاننان كەيىن, ونى دامىتۋ, ورنىقتىرۋ مەن نىعايتۋ – ءالبەتتە مەملەكەتتىڭ مىندەتى. الايدا, قوعام دا شەتتە قالماۋى كەرەك. دەي تۇرعانمەن, مەملەكەت وسى ماسەلەنى لايىقتى اتقارۋعا ءتيىس بولعانىمەن, ونى ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزە الماي وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن قازاق ءتىلى جەتىمدىك كورۋدە.
مينيسترلىكتەردە جۇمىس ىستەيتىندەر مەن ۇكىمەت باسشىلىعىندا قىزمەت اتقاراتىنداردىڭ 80-90 پايىزى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتامىز دەپ ءابىگەرگە ءتۇسىپ جۇرگەندەرىنە اياۋشىلىقپەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ولاردا ءجۇرىپ جاتاتىن سانسىز جيىنداردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن, تىم قۇرىسا, بىرەۋى باستان-اياق مەملەكەتتىك تىلدە وتپەيدى. بۇكىل ەل, بۇكىل ءتومەنگى باسشىلىق سولارعا قاراپ, سولاردان ءتالىم الماي ما؟
وسىندا, پارلامەنت قابىرعاسىندا باياندامالارىن قازاق تىلىندە جاسايتىن كەيبىر باسشىلار, ءتىلى شۇبارلانىپ, ەجىكتەپ تۇرعاندا, قۇلاققا ەرسى ءتيىپ, نامىسىڭدى قوزدىرادى. قازاقشا سويلەي المايتىنىنا ءتىپتى قىسىلمايتىن دا سياقتى. مەملەكەت قاجەت ەتپەگەن تىلدە مەن نەگە سويلەۋىم كەرەك دەيدى مە ەكەن؟ ولار ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى, قازاق ەلى سويلەيتىن قازاق ءتىلىن ءدال وسىلايشا قورلاپ وتىر جانە اناسىنىڭ ءتىلى مەن ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىنان قىزمەتىن جوعارى سانايتىنداردى كىمدەردىڭ ساناتىنا قوسامىز؟
قازاقستان ازاماتى بولا تۇرا, ەلىمىزدەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ, اتا-بابالارىمىزدىڭ دىنىنە, تىلىنە, اسىل قۇندىلىقتارىنا, مەملەكەت سيمۆولدارىنا مۇرىن ءشۇيىرىپ تە قارامايتىندىعى ءوز تاراپىمىزدان ورىن الىپ وتىرعان وسىنداي كوزقاراستان بولسا كەرەك. ايتپەسە, باسقا جۇرت ەمەس, شەتەل ەمەس, ءوزىمىز قارجىلاندىراتىن ورىس تىلىندەگى باسىلىم قازاقتىڭ كيەلى كيىز ءۇيىن ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا «قاڭعىباس قازاق تۇراتىن كۇركە» دەپ, الاشتىڭ ارىسى ماعجاننىڭ تەگى جۇماباەۆتى – پياتنيتساباەۆ, ونەر قايراتكەرى باقىتجان ءجۇمادىلوۆتى – ءپياتنيتسادىلوۆ دەپ اۋدارماس ەدى عوي.
كepeگeمىز – اعاش, ۇرانىمىز – «الاش» دەگەن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ تۇعىرىن قۇلاتپاي, اتا جۇرتقا ات بايلاعان, كوشۋگە ىڭعايلى, ءوزىمەن بipگە الا ءجۇرىپ ءومىر سۇرگەن باسپاناسى – كيىز ءۇيدى وسىلاي قورلاماس ەدى. بۇل – ناعىز ماسقارا!
بىلە-بىلگەنگە كيىز ءۇي – قازاق تۇرمىسىنىڭ باستى بولمىسى. رۋحاني مادەنيەت اۋقىمىندا كيiز ءۇي باسپانا عانا ەمەس, ارعى الەممەن بايلانىستىرىپ, قاسكوي رۋحتاردان قورعايتىن كيەلi ورىن. قازاق ءۇيدiڭ كيەسi شاڭىراقتان باستاۋ الادى. ۋىق ورنىقتالىپ, كەرەگە مىقتى بولىپ, ىرگەسىن بەرىكتەيدى. شاڭىراقتى تاپجىلتپاي ۇستاپ تۇرادى. ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ بەلگىسى وسىندا ەكەنىن بىلمەدى دەيمىز بە؟ جوق ءبىلدى. بىلە تۇرا ادەيى جاسادى, نامىستى تاپتاعىسى, ارۋاقتى قورلاعىسى كەلدى.
كەشەگى الاش ارىسى ماعجاننىڭ رۋحىن سايقىمازاق ەتۋ جاي بىلمەستىكتەن بولا سالعان ءجايت دەۋگە كەلمەيدى. كەزىندە كەڭەس وكىلى جانگەلديندى ەسكى حۇكىمەت قازاق شاپانىن كابينەت كيىمىنە, يسلام ءدىنىن حريستيان دىنىنە ايىرباستاتىپ, ستەپنوۆقا اينالدىرىپ قانا قويماي, ميسسيونەر ەتىپ قورلاماپ پا ەدى.
بۇل ءسوزىمدى كەيبىرەۋلەر ۇلتشىلدىققا بالاۋى مۇمكىن. مەيلى, ەگەر «تەلەحابارلاردىڭ كەم دەگەندە جارتىسى قازاق تىلىندە بولۋى كەرەك» دەگەن ۇسىنىسىم ۇلتشىلدىق بولسا, بولا قويسىن. ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى مەملەكەتتىك مەرەكەلەرىندە قازاقتىڭ ءانى شىرقالىپ, قويىلىمىندا قازاق ءيىسى شىعىپ تۇراتىن ۇلتتىق ساحنانى ءوزىمىزدىڭ قازاق ونەر يەسى باسقارۋىن قالاسام, وسى ۇلتشىلدىق پا؟ ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ۇلتشىلدىق ەمەس بولار!
جوعارىداعى ايتىلعاندارعا وراي تومەندەگىدەي ۇسىنىستارىم بار. ولاردى بىرەۋ قولدار, بىرەۋ قولداماس, ماسەلە وندا ەمەس.
بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سوڭعى وتكەن سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «تىلگە شىن جاناشىر بولسا, قالتاسىنان اقشا شىعارسىن دا ارنايى جوبالارعا سالسىن», – دەگەن ەدى. ەندەشە, كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەسمي جيىنداردا قازاقشا تازا سويلەي الماسا, ىلەسپە اۋدارمانى قامتاماسىز ەتىپ, شىعىندارىن ءوز قالتاسىنان تولەسىن.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن اكىمشىلىك مەملەكەتتىك لاۋازىمداردى اتقارۋعا ۇمىتكەرلەردى سىناقتان وتكىزۋدە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋ اياسىندا قازاق ءتىلى بويىنشا ەمتيحان الۋى قاجەت. ەل پرەزيدەنتتىگىنەن ءۇمىتكەر بولعان كەزدە ەلباسى دا ەمتيحان تاپسىردى ەمەس پە؟ نەگە باسقالارعا دا وسىنداي تالاپ قويماسقا. ياعني, ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى قاجەت.
ۇشىنشىدەن, وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇلتتىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن, قوعامدا نارازىلىق تۋدىراتىن دۇنيەلەر جاريالانىپ كەتپەۋى ءۇشىن قۇزىرەتتى ورگاندار تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ بولۋى قاجەت. جوعارىدا اتالعان كەلەڭسىزدىككە جول بەرگەن, قازاق ۇلتىن سايقىمازاق ەتكەن اقمولا وبلىستىق «ستەپنوي ماياك», اۋداندىق «بۋراباي», «لۋچ», «سەلسكايا نوۆ» گازەتتەرىن جاۋىپ قانا قويماي, زاڭ الدىندا ءتيىستى جازاعا تارتۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
نۇرلان ونەرباي, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
