ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كالينينگراد جەرىندە سۇيەگى شاشىلىپ قالعان بەلگىسىز قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن رەسەيدەگى قازاق مايدانگەرىنىڭ قىزىمەن بولعان اڭگىمە.
بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى عازيزا يساحان رەداكتسياعا كەلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ماسكەۋدەن كەلگەن گالينا سميرنوۆا ەسىمدى قانداسىمىزدىڭ مۇراعاتقا قۇندى دۇنيە اكەلىپ تاپسىرعانىن ايتتى. ول ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا يۆانوۆنامەن بىرگە شىعىس پرۋسسيادا (كالينينگراد وبلىسى) قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىن, «ەسكەرتكىش» قورىن قۇرعان. ۇيىمدى باسقارىپ كەلە جاتقانىنا – التى جىل. 2009 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «قازا تاپقان وتان قورعاۋشىلاردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ىسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
اتى-ءجونى – گۇلزيپا جۇمانقىزى.
«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان حابار-وشارسىز كەتكەن اتام يساحاننىڭ اتى-ءجونىن ول تاپسىرعان قۇجاتتاردىڭ اراسىنان وقىعاندا جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي, تولقىپ كەتتىم», دەيدى عازيزا تۇرماعانبەتقىزى. سۇراپىل سوعىستا ءبىرى اتاسىنان, ەكىنشىسى باۋىرىنان ايرىلعان جانداردىڭ ورتاق اڭگىمەسى وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدانگەرلەر تاعدىرىنا ويىسادى. اتامەكەننەن شالعايدا جۇرگەن قازاقتىڭ قاراپايىم قىزىنىڭ وسىنشاما قىرۋار جۇمىستى تىندىرۋعا مۇرىندىق بولعان ءىسىن ول ءوز اۋزىنان ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ الادى. قازا تاپقان, حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق 500 مىڭنان استام جاۋىنگەر تۋرالى رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان تابىلعان ماعلۇماتتى ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىرعان گۇلزيپا قانداسىمىزدىڭ ءىسى ەلىن, جەرىن سۇيەتىن ناعىز پاتريوت ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەرلىك دەپ ەسەپتەيمىز.
– گۇلزيپا جۇمانقىزى, مۇنداي ۇيىمدى قۇرۋ يدەياسىنىڭ تۋىنا ءوزىڭىزدىڭ وتباسىڭىزدىڭ تاعدىرى تۇرتكى بولدى ما؟
– اكە-شەشەم قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە سىبىرگە جەر اۋدارىلعان قازاقتىڭ ۇرپاعىمىن. ءوزىم نوۆوسىبىردە تۋىپ-ءوستىم. اكەمنىڭ اتى-ءجونى – جانين جۇمان جاڭا ۇلى, 1941-1945 جىلدارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. 373-ءشى ارتديۆيزيا قۇرامىندا ۆولحوۆ مايدانىنىڭ العى شەبىندە شايقاسقان ول لەنينگرادتى, ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, بەرلينگە دەيىنگى قان مايداننىڭ قاسىرەتىنە ءبىردەن-ءبىر كۋا بولعان مايدانگەر. وتان سوعىسىنىڭ ءىى, ءى دارەجەلى وردەندەرىمەن, «لەنينگرادتى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. سوعىسقا دەيىن اكەمنىڭ وتباسى, ەكى بالاسى بولعان. اعام ءشارىپ كراسنويار قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە ءبىلىم الىپ جاتقان جەرىنەن 18 جاسىندا سۇرانىپ ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان. قازاق جانە ورىس تىلدەرىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن. ونىڭ مەندە مايداننان ولەڭمەن جازىلعان حاتتارى ساقتاۋلى. سونىڭ ءبىرى – 1943 جىلعى ماۋسىمدا لەنينگرادتان جولدانعان مىنا حاتى:
ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى بۇلدىر-بۇلدىر,
جاعدايعا كەزدەستىك قوي وسىندا وزبىر.
تۇنەرىپ قارا تۇندەي وتىرساق تا,
ەركەمە ەلەڭدەيدى كوڭىل قۇرعىر.
العىزدى ەرىكسىزدەن قاعاز, قالام,
قايتەيىن كوڭىل شىركىن, بولادى الاڭ.
كەزدەسكەن بۇل جاعدايعا جالعىز مەن بە,
جارالىپ تۇرعانداي عوي بارشا عالام.
جۇرسەك جىلاپ, جاناردا تامشى تۇنىپ,
ەل قورعادىق, ۇرپاقتار السىن ۇعىپ.
ساقتانباي قامسىز جاتقان وتانىما,
كۇن تۋدى سوعىسۋعا قارسى تۇرىپ.
اكەم سوعىستا جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسكەنىن ەستىگەندە قايعىدان ەت جۇرەگى ەزىلىپ, «اكەمنىڭ جولىندا جانىم ساداقا» دەپ, ۇيگە امان-ساۋ كەلۋىن تىلەگەندەگى كوز جاسى قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, ول وتباسىنا امان-ەسەن ورالادى. بىراق سۇراپىل سۇم سوعىستاعى حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتى مايداننان قايتپاعان سانداعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ قازاسى عانا ەمەس ەدى, ونىڭ زاردابىنان بۇكىل جۇرت جاداپ-ءجۇدەدى, اشتىق پەن جوقشىلىقتان كوز جۇمعانداردىڭ ەسەبى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. سوعىس كەزىندە ايەلى مەن قىزدارىنان ايىرىلعان اكەم كەيىن ەكىنشى رەت وتباسىن قۇرادى. ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان قازىر بەسەۋمىز. ءۇش قىز, ەكى ۇلمىز. سىبىردەن تاريحي وتانىنا ول 1972 جىلى قونىس اۋدارىپ, 1985 جىلى دۇنيەدەن وزدى. بالالىق شاقتىڭ كەي ساتتەرى ءسابي سانادا ماڭگى قالىپ قوياتىنى راس. اكەسىنىڭ كەۋدەسىندەگى جارقىراعان وردەن, مەدالدارمەن ويناعان ءبىر كەزدەرگى ويىن بالاسىنىڭ جادىنا بۇگىندە سول كەزەڭدەر جاڭعىرىعى قايتا ورالا بەرۋىنىڭ سەبەبى بار.
– ماماندىعىڭىزدى, ءومىر جولىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– باۋىرىمنىڭ قاي جەردە, قالاي جەرلەنگەنى تۋرالى بىردە-ءبىر جەردەن ماعلۇمات تابىلمادى. ايتەۋىر شىعىس پرۋسسيا جەرىندە كوز جۇمعانى انىق. 2003 جىلى پودولسك قالاسىنا ادەيىلەپ ات باسىن بۇردىم. ايلاپ جاتىپ ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا ءبىر كۇنى ونىڭ سۇيەگى قاي جەرگە جەرلەنگەنىن ءبىلدىم.
وسىدان سوڭ كالينينگراد وبلىسى, نەمان اۋدانى, ۋليانوۆ پوسەلكەسىندە جاۋىنگەر-ارتيللەريستەردىڭ قازا تاپقان جەرىنە 2005 جىلى ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتىلدى. ءۇش ۇلتتىڭ وكىلى – قازاق, ورىس جانە ۋكراين جىگىتى, ءبىرىنشى اتقىشتار باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى, 671-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ 221-ءشى قىزىل تۋلى ماريۋپول اتقىشتار ديۆيزياسىندا جاۋمەن ەكى جىل بىرگە شايقاسىپ, ءۇشىنشى بەلارۋس مايدانىندا ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى فاشيزمنەن ازات ەتۋگە قاتىسقان ءۇش قاھارمان ءبىر كۇندە 1945 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا قايتىس بولادى. ال ولاردىڭ اتى-جوندەرى سول ۋاقىتقا دەيىن نە قازا تاپقاندار, نە حابار-وشارسىز كەتكەندەر تىزىمىندە بولماي كەلگەن. مۇنداي وقيعالار كالينينگراد جەرىندە كوپتەپ كەزدەسەدى. ناقتى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا بۇل ايماقتا 103 كۇندە 600 مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرى قازا تاپسا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولاردىڭ تەك 162 مىڭىنىڭ عانا ەسىمدەرى انىقتالىپ, حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالىنىپ وتىر. جەر قوينىنا سۇيەگى ارۋلاپ قويىلماعان تالاي سولداتتىڭ ءسۇيەگى جاتىر بۇل الاڭدا ءالى. ولاردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاپ, حابارسىز كەتكەن مىڭداعان بوزداقتىڭ تاعدىرىنا كوڭىل ءبولۋ, قابىرىن قادىرلەۋ قاسيەتتى ءىس دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقتا «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار ەمەس پە؟ سول سەبەپتى دە 2006 جىلى مەن شىعىس پرۋسسيادا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىنا كەيىنگى ۇرپاق ماڭگى قۇرمەت كورسەتىپ, تاعزىم ەتىپ تۇرۋى ءۇشىن «ەسكەرتكىش» قورىن – كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىن قۇردىم. قازىر وسى ۇيىمدى باسقارامىن. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى شىعىس پرۋسسيا جەرىندەگى قان مايداندا ومىرلەرىن قيعان جانداردى, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, شەيىت بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىر عاجابى, مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق نەگىزدە اتقارىلادى.
– «ەسكەرتكىش» ۇيىمى, قورى ءدال قازىر نەمەن اينالىسادى؟
– جىل سايىن جەرلەس جاۋىنگەرلەردىڭ شايقاسقان جەرلەرى بويىنشا «ەستە ساقتاۋ اۋىسىمدارىن» وتكىزەمىز, ەسەپكە بۇرىن الىنباعان قابىر-مۇردەلەردى تاۋىپ, ماعلۇمات جينايمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇزدەگەن قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمدەرى انىقتالدى. ولاردىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جىلى مەن كىندىك كەسكەن جەرى, قاي اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرىلعانى, ەڭ سوڭعى اسكەري ءبولىمى, اسكەري شەنى, حابار-وشارسىز كەتكەنى, ولگەنى, جارالى بولىپ قايتىس بولعانى, تۇتقىنعا تۇسكەنى, سول وقيعاعا قاتىستى كۇنى, ايى, جىلى تۋرالى رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان تۇزىلگەن ءتىزىمنىڭ تولىق نۇسقاسىن قازاقستانعا الىپ كەلىپ تاپسىردىم. ونىڭ ىشىندە ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن قازاق جاۋىنگەرلەرى تۋرالى تابىلعان ماعلۇماتتاردىڭ ءجونى ءوز الدىنا ءبىر توبە. تمد جانە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندەگى ارداگەرلەر ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ پاتريوتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق رۋحتا ءتۇرلى شارالار وتكىزۋدىڭ تاعىلىمى دا تاۋداي تابىسقا كەنەلتىپ جاتىر.
2010 جىلى ءبىزدىڭ ۇيىم مەن تاراز قالاسىنداعى «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «لەگەندارنىي باتىر» كىتابى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىندە, 1941-1945 جج. ۇلى وتان سوعىسى ورتالىق مۋزەيىندە وتە ءساتتى وتكەنىنە كۋامىز. كالينينگراد وبلىسىندا مەموريالدى كەشەن ورناتۋ جوباسى ءازىرلەندى. جوبانىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان قالالارىنىڭ ەستەلىك كىتاپتارى جاڭادان تابىلعان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرىمەن تولىعا تۇسەرىنە كۇمان جوق.
– وسىناۋ جاۋاپتى ىسكە بالالار مەن جاستار قوسىلا جۇمىلعاندا, قىرۋار ءىس تىندىرىلاتىن شىعار؟ وندا قازىرگى جاس ۇرپاق پەن الدىڭعى تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ءتىل تابىسۋى قالاي؟
– جاستاردى پاتريوتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا «ەسكەرتكىش» كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمى ەرلىك پەن قاھارماندىقتى پاش ەتەتىن, ءماسكەۋدى جاۋدان قورعاعان, پانفيلوۆشى-ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان بۇرىشتار مەن مەكتەپ مۇراجايلارىن قۇرۋعا, ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار, باسقوسۋلار ءوتكىزۋگە بارىنشا مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. قانداي دا شارا بولسىن كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتى بۇرىنعى باتىر اتالارىنىڭ پاتريوتتىق رۋحىندا تاربيەلەۋگە باسا كوڭىل ءبولىنەدى. جاسىراتىنى جوق, ماسكەۋلىك كوپتەگەن وقۋشىلار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتىسقانىن, ب.مومىش ۇلى مەن ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ كىم ەكەنىن سۇراساڭىز بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى جاعىنان الدىمىزدا ءالى قىرۋار اعارتۋشىلىق جۇمىستارى كۇتىپ تۇرعانىن سەزەمىز. جىل سايىن پانفيلوۆشى-ارداگەرلەرمەن, ماسكەۋ مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, قازاق دياسپوراسىنىڭ جاس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ 12 شىلدە – پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىنىڭ تۋعان كۇنىن كەڭىنەن اتاپ وتەمىز. 22-ءشى شىلدەنى ازا تۇتۋ, ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە, 16-شى قاراشانى پانفيلوۆشى-باتىرلاردىڭ ەرلىگىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ باعالايمىز. 2006 جىلى ماسكەۋ ءتۇبىندەگى شايقاستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان شارا ءوتتى. ماسكەۋ ۇلتتار ۇيىندە قازاقستان مەن ماسكەۋدە تۇراتىن پانفيلوۆشى-باتىرلارمەن, وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن بولعان كەزدەسۋ جىلى راۋىشتە ءوربىدى. وعان ديۆيزيا كومانديرى ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا يۆانوۆنا پانفيلوۆا, ماسكەۋدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كۋرسانتتارى, جۇمىسشى جاستار, قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. حالىقارالىق «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ارداگەرلەرىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدار دوستاستىعى» وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.گنەزديلوۆ ءوز قولىمەن قازاقستاننان كەلگەن قارت جاۋىنگەرلەرگە «ماسكەۋ ءتۇبىندەگى شايقاسقا 65 جىل» بەلگىسىن تابىس ەتتى.
– قيىندىقتى قالاي جەڭىپ ءجۇرسىز؟ –دەگەن سۇراققا ول:
– وسىناۋ شارالارعا قاراماستان ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ىستەر ءالى دە شاش ەتەكتەن, – دەدى, –ماسەلەن, كالينينگراد ايماعىنداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن جەرلەردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ بەلگىسىز كۇيدە قالىپ كەلە جاتقانى جانعا باتادى. مۇندا ءبىر كەزدەرى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتارى مەن ەتنوستارىن قۇراعان جاۋىنگەرلەر ءمايىتى بۇگىنگى ۇرپاق قۇرمەتىمەن قايتا ۇلىقتالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ەل تاريحىنا ءسۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالاتاتىن مۇنداي شارالار ءبىر ادامنىڭ قولىمەن جاسالمايدى, وعان بۇكىل قاۋىم جۇمىلا كىرىسكەندە عانا ءىس ناتيجەلى بولماق. ول ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك دەسەڭىز, مايداندا قازا تاپقانداردى ماڭگى قۇرمەت تۇتۋدا بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىستاردى شيراتۋ كەرەك. مەموريالدى جۇمىستاردى وتكىزۋدىڭ ءادىس-امالدارىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. سولداتتاردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن قورعاۋ مەن ەسەپكە الۋ, قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارىنداعى شەشىمى تابىلماعان پروبلەمالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ, وتان قورعاۋشىلاردىڭ جەرلەنبەگەن ءسۇيەك قالدىقتارىن جەر قوينىنا قايتا تاپسىرۋ ءراسىمدەرىن وتكىزۋ مەن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسۋ, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر تۋرالى ماعلۇماتتار بانكىن, زاماناۋي تالاپقا ساي تەحنولوگيامەن ءوزارا اقپارات الماسۋ ورتالىعىن قۇرۋ ت.ت وسىنداي قىرۋار جۇمىستار بىزدەردى جاقىنداستىرا ءتۇسەرىنە سەنەمىن. مۇنىڭ ءبارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى, قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقان بەلسەندىلەر ءوز باستامالارىمەن ەلگە ماڭىزدى ىسپەن شۇعىلدانىپ ءجۇرگەنمەن ولاردىڭ شيەتتەي بالا-شاعالارىن كىم اسىرايدى؟ سوعىستان بەرى 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتكەنىنە قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن جوعىمىزدى تۇگەندەپ بىتە الماي جاتقان سەبەبىمىز, ول بىرەن-ساران جاناشىر ادامداردىڭ عانا اينالىساتىن ءىسى بولىپ تۇرعانىندا. قان مايداننىڭ قاسىرەتىن تارتقان حالىقتىڭ ءبارى تۇگەل ورتاق جارانىڭ جازىلۋىنا اتسالىسپاسا, كەشەگى سۇراپىل سوعىستا وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ ارۋاعى الدىندا قارىزدار بولىپ قالا بەرەمىز, – دەپ كەشەگى ەل ءۇشىن كەۋدەلەرىن وق پەن وتقا توسقان جاندارعا بۇگىنگى ۇرپاعى قۇرمەت كورسەتە الىپ ءجۇر مە دەگەن ويدى تۇتاتىپ وتكەن.
– الدا تاعى قانداي جۇمىستاردى قولعا الماق ويلارىڭىز بار؟ – دەيدى عازيزا تۇرماعانبەتقىزى قوناقپەن اڭگىمەنى تۇيىندەپ.
– بۇل جىل ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاس پەن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ جاساقتالعانىنا – 70, كالينينگراد وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 65 جىل تولعانى اتاپ وتىلەتىن جىل. وسىعان وراي رف قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق مۇراعاتىندا ءالى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستار وتە كوپ. شىعىس پرۋسسيا جەرىندەگى حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق ءار تاعدىردىڭ قالاي قايتىس بولعانىن, قاي جەردە جەرلەنگەنىن انىقتاپ, ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتۋمەن اينالىسامىز. كالينينگراد وبلىسىندا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى قۇرمەتىنە قويىلاتىن مەموريالدى كەشەنگە تمد مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى ارداگەرلەرىنىڭ قولداۋ كورسەتكەنىنە ريزاشىلىق سەزىمىمىز شەكسىز. ۆولوكولام شەبىندە ءبىرتالاي شارالار وتكىزۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قيىندىقتارعا قاراماستان ويعا العان ىستەرىمىزدى اياعىنا دەيىن بىتىرمەي دامىل تاپپاسىمىز انىق. ولگەندەرگە ەمەس, تىرىلەرگە كەرەك ءىس بۇل, – دەيدى سوعىس سالعان جارانى جابىلا جازاتىن كەز كەلگەنىن ساناعا توقىپ العان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ قىزى.
جازىپ العان قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتە: گۇلزيپا جۇمانقىزى (سول جاقتا), عازيزا تۇرماعانبەتقىزى (ورتادا) ءجانە رەسەي عىلىم اكادەمياسىنداعى رەسەي تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ءنايلا بەكماحانوۆا (وڭ جاقتا).
بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى عازيزا يساحان رەداكتسياعا كەلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ماسكەۋدەن كەلگەن گالينا سميرنوۆا ەسىمدى قانداسىمىزدىڭ مۇراعاتقا قۇندى دۇنيە اكەلىپ تاپسىرعانىن ايتتى. ول ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا يۆانوۆنامەن بىرگە شىعىس پرۋسسيادا (كالينينگراد وبلىسى) قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىن, «ەسكەرتكىش» قورىن قۇرعان. ۇيىمدى باسقارىپ كەلە جاتقانىنا – التى جىل. 2009 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «قازا تاپقان وتان قورعاۋشىلاردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ىسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
اتى-ءجونى – گۇلزيپا جۇمانقىزى.
«ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان حابار-وشارسىز كەتكەن اتام يساحاننىڭ اتى-ءجونىن ول تاپسىرعان قۇجاتتاردىڭ اراسىنان وقىعاندا جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي, تولقىپ كەتتىم», دەيدى عازيزا تۇرماعانبەتقىزى. سۇراپىل سوعىستا ءبىرى اتاسىنان, ەكىنشىسى باۋىرىنان ايرىلعان جانداردىڭ ورتاق اڭگىمەسى وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدانگەرلەر تاعدىرىنا ويىسادى. اتامەكەننەن شالعايدا جۇرگەن قازاقتىڭ قاراپايىم قىزىنىڭ وسىنشاما قىرۋار جۇمىستى تىندىرۋعا مۇرىندىق بولعان ءىسىن ول ءوز اۋزىنان ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ الادى. قازا تاپقان, حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق 500 مىڭنان استام جاۋىنگەر تۋرالى رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان تابىلعان ماعلۇماتتى ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىرعان گۇلزيپا قانداسىمىزدىڭ ءىسى ەلىن, جەرىن سۇيەتىن ناعىز پاتريوت ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەرلىك دەپ ەسەپتەيمىز.
– گۇلزيپا جۇمانقىزى, مۇنداي ۇيىمدى قۇرۋ يدەياسىنىڭ تۋىنا ءوزىڭىزدىڭ وتباسىڭىزدىڭ تاعدىرى تۇرتكى بولدى ما؟
– اكە-شەشەم قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە سىبىرگە جەر اۋدارىلعان قازاقتىڭ ۇرپاعىمىن. ءوزىم نوۆوسىبىردە تۋىپ-ءوستىم. اكەمنىڭ اتى-ءجونى – جانين جۇمان جاڭا ۇلى, 1941-1945 جىلدارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. 373-ءشى ارتديۆيزيا قۇرامىندا ۆولحوۆ مايدانىنىڭ العى شەبىندە شايقاسقان ول لەنينگرادتى, ەۋروپانى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, بەرلينگە دەيىنگى قان مايداننىڭ قاسىرەتىنە ءبىردەن-ءبىر كۋا بولعان مايدانگەر. وتان سوعىسىنىڭ ءىى, ءى دارەجەلى وردەندەرىمەن, «لەنينگرادتى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. سوعىسقا دەيىن اكەمنىڭ وتباسى, ەكى بالاسى بولعان. اعام ءشارىپ كراسنويار قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە ءبىلىم الىپ جاتقان جەرىنەن 18 جاسىندا سۇرانىپ ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان. قازاق جانە ورىس تىلدەرىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن. ونىڭ مەندە مايداننان ولەڭمەن جازىلعان حاتتارى ساقتاۋلى. سونىڭ ءبىرى – 1943 جىلعى ماۋسىمدا لەنينگرادتان جولدانعان مىنا حاتى:
ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى بۇلدىر-بۇلدىر,
جاعدايعا كەزدەستىك قوي وسىندا وزبىر.
تۇنەرىپ قارا تۇندەي وتىرساق تا,
ەركەمە ەلەڭدەيدى كوڭىل قۇرعىر.
العىزدى ەرىكسىزدەن قاعاز, قالام,
قايتەيىن كوڭىل شىركىن, بولادى الاڭ.
كەزدەسكەن بۇل جاعدايعا جالعىز مەن بە,
جارالىپ تۇرعانداي عوي بارشا عالام.
جۇرسەك جىلاپ, جاناردا تامشى تۇنىپ,
ەل قورعادىق, ۇرپاقتار السىن ۇعىپ.
ساقتانباي قامسىز جاتقان وتانىما,
كۇن تۋدى سوعىسۋعا قارسى تۇرىپ.
اكەم سوعىستا جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسكەنىن ەستىگەندە قايعىدان ەت جۇرەگى ەزىلىپ, «اكەمنىڭ جولىندا جانىم ساداقا» دەپ, ۇيگە امان-ساۋ كەلۋىن تىلەگەندەگى كوز جاسى قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, ول وتباسىنا امان-ەسەن ورالادى. بىراق سۇراپىل سۇم سوعىستاعى حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتى مايداننان قايتپاعان سانداعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ قازاسى عانا ەمەس ەدى, ونىڭ زاردابىنان بۇكىل جۇرت جاداپ-ءجۇدەدى, اشتىق پەن جوقشىلىقتان كوز جۇمعانداردىڭ ەسەبى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. سوعىس كەزىندە ايەلى مەن قىزدارىنان ايىرىلعان اكەم كەيىن ەكىنشى رەت وتباسىن قۇرادى. ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان قازىر بەسەۋمىز. ءۇش قىز, ەكى ۇلمىز. سىبىردەن تاريحي وتانىنا ول 1972 جىلى قونىس اۋدارىپ, 1985 جىلى دۇنيەدەن وزدى. بالالىق شاقتىڭ كەي ساتتەرى ءسابي سانادا ماڭگى قالىپ قوياتىنى راس. اكەسىنىڭ كەۋدەسىندەگى جارقىراعان وردەن, مەدالدارمەن ويناعان ءبىر كەزدەرگى ويىن بالاسىنىڭ جادىنا بۇگىندە سول كەزەڭدەر جاڭعىرىعى قايتا ورالا بەرۋىنىڭ سەبەبى بار.
– ماماندىعىڭىزدى, ءومىر جولىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– باۋىرىمنىڭ قاي جەردە, قالاي جەرلەنگەنى تۋرالى بىردە-ءبىر جەردەن ماعلۇمات تابىلمادى. ايتەۋىر شىعىس پرۋسسيا جەرىندە كوز جۇمعانى انىق. 2003 جىلى پودولسك قالاسىنا ادەيىلەپ ات باسىن بۇردىم. ايلاپ جاتىپ ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا ءبىر كۇنى ونىڭ سۇيەگى قاي جەرگە جەرلەنگەنىن ءبىلدىم.
وسىدان سوڭ كالينينگراد وبلىسى, نەمان اۋدانى, ۋليانوۆ پوسەلكەسىندە جاۋىنگەر-ارتيللەريستەردىڭ قازا تاپقان جەرىنە 2005 جىلى ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتىلدى. ءۇش ۇلتتىڭ وكىلى – قازاق, ورىس جانە ۋكراين جىگىتى, ءبىرىنشى اتقىشتار باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى, 671-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ 221-ءشى قىزىل تۋلى ماريۋپول اتقىشتار ديۆيزياسىندا جاۋمەن ەكى جىل بىرگە شايقاسىپ, ءۇشىنشى بەلارۋس مايدانىندا ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى فاشيزمنەن ازات ەتۋگە قاتىسقان ءۇش قاھارمان ءبىر كۇندە 1945 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا قايتىس بولادى. ال ولاردىڭ اتى-جوندەرى سول ۋاقىتقا دەيىن نە قازا تاپقاندار, نە حابار-وشارسىز كەتكەندەر تىزىمىندە بولماي كەلگەن. مۇنداي وقيعالار كالينينگراد جەرىندە كوپتەپ كەزدەسەدى. ناقتى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا بۇل ايماقتا 103 كۇندە 600 مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرى قازا تاپسا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولاردىڭ تەك 162 مىڭىنىڭ عانا ەسىمدەرى انىقتالىپ, حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالىنىپ وتىر. جەر قوينىنا سۇيەگى ارۋلاپ قويىلماعان تالاي سولداتتىڭ ءسۇيەگى جاتىر بۇل الاڭدا ءالى. ولاردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاپ, حابارسىز كەتكەن مىڭداعان بوزداقتىڭ تاعدىرىنا كوڭىل ءبولۋ, قابىرىن قادىرلەۋ قاسيەتتى ءىس دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقتا «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار ەمەس پە؟ سول سەبەپتى دە 2006 جىلى مەن شىعىس پرۋسسيادا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىنا كەيىنگى ۇرپاق ماڭگى قۇرمەت كورسەتىپ, تاعزىم ەتىپ تۇرۋى ءۇشىن «ەسكەرتكىش» قورىن – كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىن قۇردىم. قازىر وسى ۇيىمدى باسقارامىن. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى شىعىس پرۋسسيا جەرىندەگى قان مايداندا ومىرلەرىن قيعان جانداردى, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, شەيىت بولعان قازاق جاۋىنگەرلەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىر عاجابى, مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق نەگىزدە اتقارىلادى.
– «ەسكەرتكىش» ۇيىمى, قورى ءدال قازىر نەمەن اينالىسادى؟
– جىل سايىن جەرلەس جاۋىنگەرلەردىڭ شايقاسقان جەرلەرى بويىنشا «ەستە ساقتاۋ اۋىسىمدارىن» وتكىزەمىز, ەسەپكە بۇرىن الىنباعان قابىر-مۇردەلەردى تاۋىپ, ماعلۇمات جينايمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇزدەگەن قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ ەسىمدەرى انىقتالدى. ولاردىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جىلى مەن كىندىك كەسكەن جەرى, قاي اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرىلعانى, ەڭ سوڭعى اسكەري ءبولىمى, اسكەري شەنى, حابار-وشارسىز كەتكەنى, ولگەنى, جارالى بولىپ قايتىس بولعانى, تۇتقىنعا تۇسكەنى, سول وقيعاعا قاتىستى كۇنى, ايى, جىلى تۋرالى رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان تۇزىلگەن ءتىزىمنىڭ تولىق نۇسقاسىن قازاقستانعا الىپ كەلىپ تاپسىردىم. ونىڭ ىشىندە ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن قازاق جاۋىنگەرلەرى تۋرالى تابىلعان ماعلۇماتتاردىڭ ءجونى ءوز الدىنا ءبىر توبە. تمد جانە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندەگى ارداگەرلەر ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ پاتريوتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق رۋحتا ءتۇرلى شارالار وتكىزۋدىڭ تاعىلىمى دا تاۋداي تابىسقا كەنەلتىپ جاتىر.
2010 جىلى ءبىزدىڭ ۇيىم مەن تاراز قالاسىنداعى «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «لەگەندارنىي باتىر» كىتابى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىندە, 1941-1945 جج. ۇلى وتان سوعىسى ورتالىق مۋزەيىندە وتە ءساتتى وتكەنىنە كۋامىز. كالينينگراد وبلىسىندا مەموريالدى كەشەن ورناتۋ جوباسى ءازىرلەندى. جوبانىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان قالالارىنىڭ ەستەلىك كىتاپتارى جاڭادان تابىلعان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرىمەن تولىعا تۇسەرىنە كۇمان جوق.
– وسىناۋ جاۋاپتى ىسكە بالالار مەن جاستار قوسىلا جۇمىلعاندا, قىرۋار ءىس تىندىرىلاتىن شىعار؟ وندا قازىرگى جاس ۇرپاق پەن الدىڭعى تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ءتىل تابىسۋى قالاي؟
– جاستاردى پاتريوتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا «ەسكەرتكىش» كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمى ەرلىك پەن قاھارماندىقتى پاش ەتەتىن, ءماسكەۋدى جاۋدان قورعاعان, پانفيلوۆشى-ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان بۇرىشتار مەن مەكتەپ مۇراجايلارىن قۇرۋعا, ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار, باسقوسۋلار ءوتكىزۋگە بارىنشا مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. قانداي دا شارا بولسىن كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتى بۇرىنعى باتىر اتالارىنىڭ پاتريوتتىق رۋحىندا تاربيەلەۋگە باسا كوڭىل ءبولىنەدى. جاسىراتىنى جوق, ماسكەۋلىك كوپتەگەن وقۋشىلار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتىسقانىن, ب.مومىش ۇلى مەن ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ كىم ەكەنىن سۇراساڭىز بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى جاعىنان الدىمىزدا ءالى قىرۋار اعارتۋشىلىق جۇمىستارى كۇتىپ تۇرعانىن سەزەمىز. جىل سايىن پانفيلوۆشى-ارداگەرلەرمەن, ماسكەۋ مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, قازاق دياسپوراسىنىڭ جاس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ 12 شىلدە – پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىنىڭ تۋعان كۇنىن كەڭىنەن اتاپ وتەمىز. 22-ءشى شىلدەنى ازا تۇتۋ, ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە, 16-شى قاراشانى پانفيلوۆشى-باتىرلاردىڭ ەرلىگىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ باعالايمىز. 2006 جىلى ماسكەۋ ءتۇبىندەگى شايقاستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان شارا ءوتتى. ماسكەۋ ۇلتتار ۇيىندە قازاقستان مەن ماسكەۋدە تۇراتىن پانفيلوۆشى-باتىرلارمەن, وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىمەن بولعان كەزدەسۋ جىلى راۋىشتە ءوربىدى. وعان ديۆيزيا كومانديرى ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا يۆانوۆنا پانفيلوۆا, ماسكەۋدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كۋرسانتتارى, جۇمىسشى جاستار, قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. حالىقارالىق «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ارداگەرلەرىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدار دوستاستىعى» وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.گنەزديلوۆ ءوز قولىمەن قازاقستاننان كەلگەن قارت جاۋىنگەرلەرگە «ماسكەۋ ءتۇبىندەگى شايقاسقا 65 جىل» بەلگىسىن تابىس ەتتى.
– قيىندىقتى قالاي جەڭىپ ءجۇرسىز؟ –دەگەن سۇراققا ول:
– وسىناۋ شارالارعا قاراماستان ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ىستەر ءالى دە شاش ەتەكتەن, – دەدى, –ماسەلەن, كالينينگراد ايماعىنداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن جەرلەردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ بەلگىسىز كۇيدە قالىپ كەلە جاتقانى جانعا باتادى. مۇندا ءبىر كەزدەرى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتارى مەن ەتنوستارىن قۇراعان جاۋىنگەرلەر ءمايىتى بۇگىنگى ۇرپاق قۇرمەتىمەن قايتا ۇلىقتالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ەل تاريحىنا ءسۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالاتاتىن مۇنداي شارالار ءبىر ادامنىڭ قولىمەن جاسالمايدى, وعان بۇكىل قاۋىم جۇمىلا كىرىسكەندە عانا ءىس ناتيجەلى بولماق. ول ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك دەسەڭىز, مايداندا قازا تاپقانداردى ماڭگى قۇرمەت تۇتۋدا بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىستاردى شيراتۋ كەرەك. مەموريالدى جۇمىستاردى وتكىزۋدىڭ ءادىس-امالدارىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. سولداتتاردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن قورعاۋ مەن ەسەپكە الۋ, قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارىنداعى شەشىمى تابىلماعان پروبلەمالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ, وتان قورعاۋشىلاردىڭ جەرلەنبەگەن ءسۇيەك قالدىقتارىن جەر قوينىنا قايتا تاپسىرۋ ءراسىمدەرىن وتكىزۋ مەن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسۋ, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر تۋرالى ماعلۇماتتار بانكىن, زاماناۋي تالاپقا ساي تەحنولوگيامەن ءوزارا اقپارات الماسۋ ورتالىعىن قۇرۋ ت.ت وسىنداي قىرۋار جۇمىستار بىزدەردى جاقىنداستىرا ءتۇسەرىنە سەنەمىن. مۇنىڭ ءبارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى, قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقان بەلسەندىلەر ءوز باستامالارىمەن ەلگە ماڭىزدى ىسپەن شۇعىلدانىپ ءجۇرگەنمەن ولاردىڭ شيەتتەي بالا-شاعالارىن كىم اسىرايدى؟ سوعىستان بەرى 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتكەنىنە قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن جوعىمىزدى تۇگەندەپ بىتە الماي جاتقان سەبەبىمىز, ول بىرەن-ساران جاناشىر ادامداردىڭ عانا اينالىساتىن ءىسى بولىپ تۇرعانىندا. قان مايداننىڭ قاسىرەتىن تارتقان حالىقتىڭ ءبارى تۇگەل ورتاق جارانىڭ جازىلۋىنا اتسالىسپاسا, كەشەگى سۇراپىل سوعىستا وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ ارۋاعى الدىندا قارىزدار بولىپ قالا بەرەمىز, – دەپ كەشەگى ەل ءۇشىن كەۋدەلەرىن وق پەن وتقا توسقان جاندارعا بۇگىنگى ۇرپاعى قۇرمەت كورسەتە الىپ ءجۇر مە دەگەن ويدى تۇتاتىپ وتكەن.
– الدا تاعى قانداي جۇمىستاردى قولعا الماق ويلارىڭىز بار؟ – دەيدى عازيزا تۇرماعانبەتقىزى قوناقپەن اڭگىمەنى تۇيىندەپ.
– بۇل جىل ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاس پەن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ جاساقتالعانىنا – 70, كالينينگراد وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 65 جىل تولعانى اتاپ وتىلەتىن جىل. وسىعان وراي رف قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق مۇراعاتىندا ءالى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستار وتە كوپ. شىعىس پرۋسسيا جەرىندەگى حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق ءار تاعدىردىڭ قالاي قايتىس بولعانىن, قاي جەردە جەرلەنگەنىن انىقتاپ, ەسىمدەرىن قايتا جاڭعىرتۋمەن اينالىسامىز. كالينينگراد وبلىسىندا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى قۇرمەتىنە قويىلاتىن مەموريالدى كەشەنگە تمد مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى ارداگەرلەرىنىڭ قولداۋ كورسەتكەنىنە ريزاشىلىق سەزىمىمىز شەكسىز. ۆولوكولام شەبىندە ءبىرتالاي شارالار وتكىزۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قيىندىقتارعا قاراماستان ويعا العان ىستەرىمىزدى اياعىنا دەيىن بىتىرمەي دامىل تاپپاسىمىز انىق. ولگەندەرگە ەمەس, تىرىلەرگە كەرەك ءىس بۇل, – دەيدى سوعىس سالعان جارانى جابىلا جازاتىن كەز كەلگەنىن ساناعا توقىپ العان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ قىزى.
جازىپ العان قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتە: گۇلزيپا جۇمانقىزى (سول جاقتا), عازيزا تۇرماعانبەتقىزى (ورتادا) ءجانە رەسەي عىلىم اكادەمياسىنداعى رەسەي تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ءنايلا بەكماحانوۆا (وڭ جاقتا).
