ەڭبەك. ءبارىن دە جەڭبەك!

حاكىم اباي ءوزىنىڭ جەتىنشى قارا­سوزىندە: «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى. بىرەۋى ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرا­دى... بىرەۋى بىلسەم ەكەن دەمەكلىك...» دەي كەلىپ, ودان ءارى وسى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ قىر-سىرىن تارا­تىپ اكە­تەتىنى وزىمىزگە بەلگىلى دەسەك, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى ارىق­باي اعى­باەۆ بالا كەزىنەن-اق بىلۋگە, اينالاسىن تانۋعا ىنتىق بولىپتى. ونى قارشاداي كەزىنەن بىلەتىن اۋىلداستاردىڭ ايتۋىن­شا, تاپ ءبىر ەرەسەك ادامدارشا سال­ماق­تى, ويعا بەيىم بالا وزگەلەر سياق­تى اسىر سالىپ ويناۋدان گورى, كىم نە دەدى, ونى نەگە ايتتى دەگەن ويدىڭ استا­رىن اشۋعا قۇمار بولعان سياقتى. ءيا, ول بىزگە سابىر­لى, سالماق­تى قالپىمەن جارالا سالعان­داي كو­رى­نەتىن. ءبىر قىزىعى, وسىنداي بالاڭ سەزىم بويىمىزعا ءسىڭىپ قالعان با, ءالى كۇنگە ارىقباي اعامىز نە ايتسا دا دۇرىس پا, بۇرىس پا دەپ وي جۇگىرتىپ جاتپايمىز, ونىڭ سوزىنە جۇگىنەمىز. ارينە, ول قاشاندا ءجون اڭگىمە ايتادى عوي. جالپى, ارىق­باي اعامىز دا كەيىنگى ۇرپاق­تىڭ وزىنەن ورنىقتى وي, اعالىق مىنەز كۇتەتىنىن سەزىنەتىن بولار, قاشاندا كەيىنگى جاستارعا باي ومىرلىك ءتاجى­ريبەسىنەن اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ءجون-جوبا كورسەتۋدەن شار­شاعان ەمەس. سول ويلاردىڭ ءبارى دە كوكەيىمىزگە قوناتىنى عوي, ءبىز ونىڭ ءار ءىسىن وزىمىزگە ۇلگى-ونەگە تۇتىپ وستىك. وسى جەردە ءسال شەگىنىس جاساپ, ءبىر ءجايتتى ايتا كەتسەم, قازاقستان عى­لى­مىنا بۇگىندە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرازى, ناق­تى­لاپ ايتسام 15 عىلىم دوك­تورى, 50-دەن استام عىلىم كاندي­داتتارى ءبىز­دىڭ قاستەك اۋىلىنىڭ تۇلەكتەرى ەكەن. سولاردىڭ ىشىنەن زاڭ عىلى­مىنا تۇرەن سالعان ا.اعى­باەۆ بو­لا­تىن. تۇرەن سالعان دەگەن ءسوزدى دە جايدان-جاي ايتىپ وتىر­عانى­مىز جوق. ونى وزىمىزگە ونەگە تۇتقان ءبىر توپ ىنىلەرى ءبىز دە وسى سالانى تاڭ­دادىق. وزىمىزگە بەلگىلى, سوناۋ وتكەن عا­سىر­دىڭ 60-جىلدارى اۋىل بالاسى نە­گ­ىزىنەن ەكى-ءۇش وقۋدىڭ عانا اتىن بىلەتىن. ونىڭ ءبىرى – مالدارىگەرلىك, ەكىنشىسى – اۋىلشارۋاشىلىق, ءۇشىن­شىسى – مۇعالىمدىك وقۋ ەدى. سول جىل­دار­عى جاستاردىڭ ءبارى دەرلىك وسى ما­ماندىقتاردى تاڭدايتىن. ال ارىق­باي اعامىز بولسا, وسى قالىپ­تى ءجايت­تەن اۋىتقىپ, زاڭ سالاسىن نەگە تاڭدادى؟ ونى قايدان ءبىلدى دەگەنگە كەلسەك, بۇل سۇراقتىڭ تەك تامىرى – وسى قاستەك اۋىلىنىڭ تۋماسى, كەزىندە ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن, قازاق اسسر-ءىنىڭ العاشقى پروكۋرورى بولعان قاناي بورانباەۆ اتامىزعا بارىپ تىرەلەدى. ءيا, الماتىداعى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ارەكەڭ دە بىردەن تۇسە سال­عان جوق. ول ءتورت جىل شوپان بولىپ, بۇل وقۋعا ابدەن زارىعىپ بارىپ ءتۇستى. ارينە, باسقا وقۋعا بارسا, مەكتەپ بىتىرگەن جىلى-اق ونىڭ ستۋدەنت اتاناتىنىنا ەش كۇمان جوق ەدى. بىراق ول بار نيەتىمەن قاناي اتا­مىز سياقتى زاڭگەر بولۋدى قالا­دى. ول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق تەك ورىس تىلىندە جۇرەتىن. اۋىلدا ءتىرى ورىس­تى كورمەي وسكەن ارىقباي بۇل ءتىل­دىڭ قيىندىعىن دا ءوزىنىڭ العىر­لىعى ار­قاسىندا جەڭىپ شىق­تى. ءسويتىپ, ءبۇ­كىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماقتا­نى­شىنا اينا­لىپ, لەنيندىك ستيپەنديات اتاندى. وسىنداي بەلسەندىلىگىنىڭ ارقا­سىن­دا ول ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەننەن كەيىن, بىردەن فيلوسوفيا جانە قۇ­قىق ينس­تي­تۋتىنا جۇمىسقا ورنا­لاس­تى. بۇل عى­لىمي ورتادا دا ول ءوزىنىڭ ىزدەنگىش ورەن ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. ءسويتىپ, 1970 جىلى ماسكەۋ­دەگى مەم­لەكەت ءجا­نە قۇقىق ينستي­تۋتى­نىڭ اسپيرانتۋرا­سىنا جولدامامەن وقۋعا اتتاندى. ارا­عا 3 جىل سالىپ, كاندي­داتتىق ديسسەر­تا­تسيا­سىن قورعا­عان ارە­كەڭ ەندى عىلى­مي ىزدەنىسىن ءتاجى­ريبەمەن ۇشتاس­تىرۋ­دى ويلاپ, ال­ماتى وبلىستىق سوتى­نىڭ مۇشەسى بولىپ, تابانى كۇرە­ك­تەي 5 جىل بويى وسى جۇمىستى اتقاردى. ايتسە دە, بىلىمگە, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق ونى ءوز تىل­سى­مىنا قاراي تارتا بەردى. ءسويتىپ, ول 1978-1981 جىلدارى قارا­عا­ندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق جانە قىلمىستىق ءىس ءجۇر­گىزۋ كافەدرا­سىنىڭ اعا وقىتۋ­شى­سى بولدى. ال 1981-1990 جىلدار ارالىعىندا قىز­دار پەداگوگ­يكا­لىق ينستيتۋ­تىن­دا ءدارىس بەرسە, ەل تاۋەلسىزدىگىن العان شاقتان باستاپ, قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ارينە, وسى جىلدار اراسىندا ول عىلىمي ىزدەنىسىن دە ىندەتە ءجۇردى. ءسويتىپ, 1997 جىلى «لاۋا­زىمدى تۇل­عالاردىڭ قىزمەت ءجو­نىن­دەگى قىل­مىس­تارى ءۇشىن جاۋاپ­تىلىقتىڭ تەوريا­لىق پروبلە­ما­لارى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ءيا, بۇگىندە ا.اعىباەۆ – قىل­مىستىق قۇقىق جانە كريمينولوگيا عىلىمى سالاسىنداعى ءىرى مامان­دار­دىڭ ءبىرى. ول قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سىنىڭ جاڭا قىلمىس­تىق كودەكسى­نىڭ جوباسىن جاساۋعا بەلسەنە قاتىس­تى. جالپى كولەمى 670 باسپا تاباق­تان اساتىن 560-تان استام عىلىمي ەڭبەك­تىڭ اۆ­تورى, ونىڭ ءىشىن­دە «قا­زاقستان رەس­پۋبلي­كا­سى­نىڭ كودەكسىنە ءتۇ­سىن­دىرمە», «قازاق­ستان رەس­پۋبلي­كا­سىن­دا­عى قىزمەت وكىلدىگىنە قيا­نات جاسا­عانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­تى­لىق», «لاۋا­­­زىم­دى تۇلعا­لار­دىڭ قىزمەت ءجو­­نىن­دەگى قىل­مىس­تارى ءۇشىن جاۋاپ­تى­لىق», «سى­بايلاس جەمقور­لىق­پەن كۇ­رەس ءجۇر­گىزۋ­دەگى قىلمىس­تىق جانە كريمي­نولوگيالىق شارالار», «پا­را­قور­لىق ءۇشىن قىلمىس­تىق جاۋاپ­تى­لىق», «قىلمىستىق نيەت جانە ونىڭ قىل­­مىستى سارا­لاۋ­داعى ما­ڭى­زى» سياق­­­تى مونو­گرافيا­لاردىڭ جانە 5 وقۋ, 16 ادىستەمەلىك قۇرال­دار­دىڭ, قا­زاق­­شا-ورىسشا, ورىس­شا-قا­زاق­شا زاڭ­تانۋ سوزدىكتەرى­نىڭ, قىل­مىستىق قۇ­قىق جانە كريمينولوگيا ءپانى بو­يىنشا ءبىر­قاتار وقۋ باع­دار­لاما­لارى­نىڭ اۆتورى. وسى ارادا ونىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جازعان «سوت قۇ­جات­تارىنىڭ ۇلگىلەرى» اتتى ەڭ­بەگى­ن­ىڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىن­داعى سوت جۇيەسىندە قۇجات­تاردى زاڭ تالابىنا سايكەس ءازىر­لەۋ­دى جۇزەگە اسىرۋعا قو­سىلعان سۇبەلى ۇلەس بول­دى دەسەك, 1995 جىلدان بەرى ا.اعى­باەۆ جو­عارعى سوت جانىن­داعى عىلىمي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى. قازاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سىن­داعى «زاڭگ­ەر­لەر ادىلەتتى سايلاۋ ءۇشىن» قوعام­دىق ۇيى­مىنىڭ باس­قارما مۇشەسى. ا.اعىباەۆ زاڭ سالاسىنا قاتىس­تى ەڭبەكتەرىمەن قاتار, قاراساي با­تىر, ءسۇيىنباي, جامبىل, سۇران­شى, ءسۇتتى­باي مەن ناربوتا بي ءجو­نىن­دە دە تاريحي وچەركتەر جازعان ادام. جانە وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن وعان ح­ا­لىقارالىق جامبىل جاباەۆ اتىن­داعى سىيلىق بەرىلسە, ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن ا.اعى­باەۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسى­ڭىر­گەن قايراتكەرى» اتاعى بەرىلگەنىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز. سەرىك بايباتىروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى.