قازاقتىڭ سولدات بولۋ قۇقى
الاش ۇلىنىڭ ءجونى بولەك. حان كەنە ءشايىت بولعاننان كەيىن قازاق بالاسى قالىڭ جاساق بولۋدان قالعان-دى. سوندىقتان, بايتاق دالانى قۋسىرعان رەسەي پاتشاسى بيلىگىنە قارسى شىققان, ءار جەردە ءبىر تۇتانعان وتتى وشاقتار بولماسا, جالپى جۇرتتىڭ ات قۇلاعىندا ويناعانىمەن, اتتى اسكەر بولۋعا دا, قارۋ ۇستاۋعا دا قۇقى جوق بولاتىن. قارا ورمانداي قاپتاعان قاراشەكپەندىلەر قازاقتى قۇنارلى جەرىنەن قۋىپ قانا قويماي, قاقىسىن دا الىپ قويدى. ءتىپتى, گۋمانيست ل.تولستويدىڭ جەرگە تويماعان ورىس مۇجىعىن كەلەكە قىلىپ جازۋى دا يمپەريالىق پيعىلعا شىبىن شاققان قۇرلى بولمادى.
مۇنداي كەرى كەتكەن زاماندا بۇراتاناعا اينالعان ۇلتتىڭ قورعاۋشىسى دا, قولداۋشىسى دا – وقىعاندار ەدى. ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق وقىعاندارى ءتۇرلى امال-شارعىلارمەن قازاقتىڭ قاقىسىن الىپ بەرۋگە امال قىلدى. سونىڭ ءبىرى قازاقتى اسكەر قاتارىنا الدىرۋ بولاتىن. ورىس جانە وزگە دە سلاۆيان جۇرتتارىمەن, كازاكتارمەن قاتار اتتى اسكەر ساپىنا الىنار بولسا, وندا قازاق پاتشا جارلىعىمەن قازىنا جەرىنە اينالعان ءوز جەرىنە دەگەن قۇقىنا يە بولا ما دەگەن ۇلبىرەگەن ءۇمىت بار ەدى...
بۇل ماسەلەنى الەكەڭ مەملەكەتتىك دۋمادا كوتەردى.
دەگەنمەن, حح عاسىر باسىندا رەسەيدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا قالىپتاسقان كۇردەلى احۋالعا وراي رەسەي اسكەري قولباسشىلارى بۇل جايتتى تەرەڭ ساراپتاپ, ءوز قورتىندىسىن شىعارعان بولاتىن. 1914 جىلى رەسەي يمپەرياسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كىرگەنى ءمالىم. وسى رەتتە اسكەر قاتارىن جاڭا كۇشتەرمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, مەملەكەتتىك دۋمادا مۇسىلمان دەپۋتاتتارىنىڭ فراكتسياسى اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, تورعاي وبلىستارى مەن تۇركىستان ولكەسىنەن سولدات الۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. بۇل ۇسىنىس ەكىنشى رازريادتى اسكەر جاساقتارىن قۇرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى اياسىندا قاراستىرىلدى. الايدا, زاڭ تالقىلانباي تۇرىپ, ءىستىڭ مانىسىمەن تانىسۋعا تاپسىرما العان اسكەري مينيستر سۋحوملينوۆ قازاقتان اسكەر الۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرەدى. ول كوشپەلىلىك پەن مەملەكەتتىلىكتىڭ اراسى الشاق ەكەنىن ايتىپ, قازاقتىڭ ورىسشا بىلمەيتىنىن, جازۋ تانىمايتىنىن, اسكەر قىزمەتىنە شىدامايتىنىن, سونداي-اق, پانيسلاميزم رۋحىندا تاربيەلەنىپ وتىرعاندىعىن ايتادى (م.قويگەلدى, "الاش قوزعالىسى", ء ى توم, 241-ب, "مەكتەپ" , 2008).
وسى ماسەلەنى سول كەزدە ەڭ قاۋزاپ جازعان "قازاق" گازەتى ەدى ("قازاق", 1915, №153). رەداكتسيا قازاقتان سولدات الۋ ماسەلەسىنە وراي "رۋسسكوە سلوۆو", "بيرجەۆىە نوۆوستي", "ۋترو روسسي", "نوۆوە ۆرەميا" سىندى رەسەي گازەتتەرىنە شولۋ جاساپ, اتالعان باسىلىمداردان ماتەريالدار الىپ جاريالايدى. مۇندا سۋحوملينوۆتان كەيىنگى اسكەري مينيستر پوليۆانوۆتىڭ, باس شتابتىڭ باستىعى گەنەرال ميحنەۆيچتىڭ, ومبى جانە تورعاي گەنەرال-گۋبەرناتورلارىنىڭ ءوز كەڭسەلەرىندە قازاقتى پاتشا ارمياسى قاتارىنا تارتۋدىڭ جان-جاقتى تالقىلاعانىن كورەمىز. وسى كەڭەسۋلەردىڭ قۇپيا شەشىمى 1917 جىلى پەتەربوردا شىعاتىن "يزۆەستيا ۆسەروسسيسكوگو مۋسۋلمانسكوگو سوۆەتا" گازەتىنىڭ №15, 16 ساندارىندا جاريالانادى. وسىنداعى تورعاي جانە ومبى كەڭەستەرىنىڭ تۇجىرىمدارى بويىنشا جانە ورتالىق ۇكىمەتتىڭ پاتشا مەن مەملەكەتتىك دۋماعا دايىنداعان بايانداماسىندا قازاقتاردىڭ ساياسي تۇرعىدان ءالى دە سەنىمسىز ەكەندىگى ءسوز بولادى. وعان سەبەپ, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن قازاق دالاسىنىڭ رەسەيگە جاۋلىق پيعىلدا بولىپ, كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ قازاق دالاسىن ءوز الدىنا ءبولىپ اكەتۋ ءۇشىن اسكەر جيىپ, دۇربەلەڭ تۋعىزعانى, بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان سوڭ باسىلعانى, تەك ورتا ازيا حاندىقتارى رەسەيگە باعىنعان سوڭ عانا تىنىشتالعانى باياندالادى. سونىمەن بىرگە, قازاقتىڭ رەسەيگە جاۋلىق پيعىلداعى ورتا ازيا, حيۋا, بۇقار مەملەكەتتەرىمەن, قىتاي مۇسىلماندارىمەن كورشىلىگى قازاقتارعا قارۋ ۇستاتۋدىڭ ساياسي قاتەلىك بولاتىندىعىن بايقاتاتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقتىڭ جەرى قاراشەكپەندىلەرگە الىنىپ جاتقاندىقتان, حالىقتىڭ ورىس وكىمەتىن جاراتپاي وتىرعاندىعىن مالىمدەيدى. مىنە, وسى ىسپەتتى ءمىنايى سەبەپتەر "پاتشالىق پايداسى مەن ساقتىق ءۇشىن" اسكەر الۋدى كەشەۋىلدەتە تۇرۋعا قاۋلى قىلادى (سوندا. 242-243-بەت).
بۇل جىلداردا قازاق وقىعاندارى "قازاقتىڭ جاياۋ اسكەرگە شاقىرىلعانى دۇرىس پا, الدە اتتى اسكەر قاتارىنا الىنعانى دۇرىس پا؟" دەگەن تاقىرىپتا پىكىرتالاس ۇيىمداستىرىپ, قىزۋ تالقىعا كوشكەن. مىسالى, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ "ا.ب." لاقاپ اتىمەن جازعان "پەتروگراد حاتتارىنا" قايتارعان جاۋابىندا الەكەڭ قازاق ۇلتىنىڭ كازاكتار سىندى اتتى اسكەرگە شاقىرىلۋىن قولداپ, ونى تالداپ تۇرىپ تۇسىندىرەدى: "18 جاسقا كەلگەن كازاك 3 جىل 21 جاسقا شەيىن دايارلانعان كازاك بولادى, 21 جاستان باستالىپ 12 جىل انىق قىزمەتكە سانالادى. بۇل 12 جىلدى كازاك ەل اماندا ۇيدە وتكىزىپ, جىل سايىن جاز ۋاقىتتارىندا 3-4 اي عانا ەل ورتاسىنا جيىلىپ اسكەر عىلىمىن ۇيرەنەتىن ۋچەبني سبوردا بولادى. سوندا قىزمەت جىلىنىڭ ەسەبى 12 بولعانىمەن, شىن قىزمەتتە بولۋى 3-4 جىلعا عانا بولادى. ويتكەنى بۇل 3-4 ايلار 12 جىلدا عانا 3-4 جىلعا تولادى. 12 جىلدىق قىزمەتىن اتقارعان كازاك 38 جاسقا تولعانشا زاپاستا بولادى... كازاك زاكوندا پراۆو جولىندا مۇجىقتان ىلگەرى, بۇعان سەبەپ بولعان تاريح جولى: مۇجىق قۇل بولعان, كازاك بوستاندىق, قۇرداستىق جولىندا بولعان, انىق قىزمەتتى 12 جىل قىلامىز دەپ, كازاك جەر جاعىنان مۇجىقتان ىلگەرى, ەركە. بىزگە مۇنى بەرمەس, بەرسە, ۇتىلماسپىز" ء(ا.بوكەيحان شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى, ءى-توم, 37-38-بەتتەر, "سارىارقا", استانا, 2009).
مىنە, وسىلايشا قازاقتىڭ جەر جاعىنان ورىس مۇجىعىنان, اسكەر جاعىنان كازاكتاردان دا كۇنى تومەن بولىپ, حالىقتىق قايراتى كۇن ساناپ ەڭكىش تارتا ءتۇستى...
قازاقتان سولدات الۋعا كەدەرگى بولعان تاعى ءبىر جايت قازاق اراسىندا پاسپورتتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى بولاتىن. زيالىلار رەسەيدىڭ قازاق جەرىن قوسىپ العان ەكى ءجۇز جىلعا جاقىن زاماندا مەتريكە ماسەلەسىن شەشپەگەنىن اششى ءاجۋالادى. 1916 جىلدىڭ 25-ماۋسىمىنداعى پاتشا جارلىعىنىڭ ورىندالۋ جۇيەسىنىڭ ورەسكەل ءجۇرۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسى مەتريكەنىڭ جوقتىعىنان دا بولار دەگەن وي سانامىزدا قىلاڭ بەرەدى. ياعني, سىبىرلىكتەرمەن تەڭ قۇقىلى جاراق اسىنىپ سوعىسپاي, كورتىشقانشىلاپ شۇڭقىر قازۋعا ءۇرىمىن جىبەرۋگە ارلانعان تاعى دا قازاق ەدى. ورىس ۇلىعىنا جارامساق-جارەۋكەلىككە بوي الدىرعان قازاق دالاسىنىڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەرى قيىن-قىستاۋ ساتتە قارا جۇمىسقا الىناتىن قازاقتاردى تىزىمدەۋدە ادىلەتسىزدىككە باردى. بۇل قولامتانى ۇرلەپ جىبەرگەن جەلدەي بولدى, وت گۋلەپ الا جونەلدى. ەل نارازىلىعى قارۋلى قاقتىعىسپەن جالعاستى. م.تىنىشباەۆ كورسەتكەندەي, وسى قىسىلتاياڭ ساتتە ۇلت زيالىلارى ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدى. كۇشتىڭ تەڭ ەمەستىگى, قارۋلى قارسىلىق قان توگۋمەن اياقتالاتىنى ءاليحان بوكەيحان باستاعان زيالىلارعا ءمالىم ەدى. ولار جەدەل شەشىم قابىلداپ, قينالا وتىرىپ, حالىقپەن كەڭەسۋ ىسپەتتى سوزدەرىن گازەتكە جاريالاپ, اتقا قونعان, ەرەۋىلدەتكەن ەلدى توقتامعا كەلۋگە شاقىردى. "قازاق" گازەتىندە باسۋ ايتقان "الاش ازاماتتارىنا" اتتى ۇندەۋ جاريالادى. ول ناتيجەسىز بولعان جوق. جاقىپ اقباەۆ ايتقانداي: "باسقا جەرلەردە قان توگىلگەن, اسىلعان, اتىلعان كوپ. قارقارالى قازاعى بۇل پالەدەن وقىعانداردىڭ ارقاسىندا امان بولدى". شىنىندا, ءبىر عانا جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسىن باسۋعا 8750 شتىكتان تۇراتىن 95 روتا, 3900 قىلىشتان تۇراتىن 24 جۇزدىك, 16 زەڭبىرەك پەن 47 پۋلەمەت جىبەرىلدى. وسىدان-اق قازاق وقىعاندارى قادامىنىڭ ەسەبىن, ەل ەسەندىگىن ويلاعان سۇڭعىلالىعىن بايقايسىز. ەلدى پاتشا جارلىعىنا مويىنۇسىنۋعا شاقىرىپ, جازالاۋشى وتريادتىڭ قۇرىعىنان قۇتقارۋعا ۇلەس قوسقاندار قاتارىندا الەكەڭنەن باستاپ, احمەت, مىرجاقىپ, تۇراعۇل, حالەل, وتىنشى, مۇحامەدجان, ت.ب. الاش ازاماتتارى بار ەدى.
مايدانداعى جۇمىسقا الىنعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءتىل بىلمەيتىندىگىن, ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءتيىستى ورىنعا جەتكىزۋ, باسقا دا بىلمەستىكتەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا تاعى دا قازاق زيالىلارى باس بولىپ, بۇكىلرەسەيلىك زەمسك وداعى ارقىلى ولاردىڭ اراسىنا ءبىلىمى بار قازاق ازاماتتارىن جونەلتىپ, باسقا دا وقىعان جاستاردى جۇمىلۋعا شاقىرادى. قارا جۇمىسقا جونەلتىلگەن قازاقتار مەن ولارعا باس-كوز بولاتىن ازاماتتاردىڭ باعدارىن, بار ماسەلەسىن ماسكەۋدە جۇرگەن ءاليحان بوكەيحان مەن مۇستافا شوقاي ءتۇرلى بيلىك ورىندارىنا كىرىپ, سويلەسۋ ارقىلى شەشىپ وتىردى. بىلگىر تاريحشى م.قويگەلدىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءتىپتى, ولاردىڭ اس-سۋلارى مەن جىلى كيىمدەرىنە دەيىن تاۋىپ بەرۋگە تىرىسقانى بايقالادى.
الاش اسكەرىن جاساقتاۋ يدەياسى قالاي باستالدى؟
جوعارىداعى اڭگىمەلەردى ۇزىك-ۇزىك كەلتىرگەنىمىز, الاش زيالىلارىنىڭ جانى قازاقتىڭ وزىندە بولعانىن, بارىنشا قازاقتى قورعاۋعا تىرىسقانىن, قال-قادەرىنشە قول ۇشىن بەرىپ, قاي قيىندىق بولسا-داعى دەم بەرىپ, جەڭىپ شىعۋعا كۇش-جىگەرىن ارناعانىن, و باستان قازاقپەن جانى بىرگە بولعانىن, قازاقتىڭ اسكەر بولۋ قۇقىنا جەتە الماعانىن اڭداتۋ ەدى. الاش اسكەرىنىڭ قۇرىلۋىنا دا وسى ءجايت سەبەپ بولدى. ياعني, اۋمالى-توكپەلى دۇنيەدە قازاققا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىر بولىپ دۇنيەگە كەلگەن الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ ءبىر تىرەگى اسكەر كۇشى بولاتىن.
اقپان توڭكەرىسىنەن سوڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇلاۋىمەن قاتار كەلگەن ادۋىندى ساياسي ءھام اسكەري ۇكىمەتتەردىڭ قۇرىلۋىمەن, سول قىم-قۋىت ۋاقىتتا, الدى تۇمان جاعدايدا قازاق ەلىنىڭ ءۇمىتىن شىراق ەتىپ جاققان جالپى قازاق سيەزىنىڭ قارارىندا "مەملەكەت ىشىندە باسسىزدىق, تالان-تاراج, قاربالاس, تالاس بولىپ جاتقانىن ەسكەرىپ, قىرعىز-قازاقتى مۇنداي ب ۇلىنشىلىكتەن قورعاۋ ءۇشىن ەشبىر توقتاۋسىز ميليتسيا تۇزۋگە كىرىسۋ قاجەتتىگى" ايتىلىپ, ناقتى شارالار بەلگىلەندى.
الاش وردا اسكەرىنىڭ جاساقتالۋىن جەدەلتكەن ءجايت الاش پارتياسى مەن ونىڭ ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. مۇنى سول كەزدەگى ۇلكەن ساياسي وقيعالار شەڭبەرىندە قاراۋ قاجەت. رەسەيگە كىرىپتار بولعاننان سوڭعى تۇڭعىش قۇرىلتاي 1917 جىلدىڭ 21 – 26-شىلدە ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەنى بەلگىلى. قازاق زيالىلارىنىڭ بۇل سيەزدى وتكىزۋدەگى باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى پەتەربورداعى ۋچرەديتەلنوە سوبرانيەگە توپ جازباي بارۋ بولعان ەكەن. قازاقتىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا ەڭ ماڭىزدى ەكى شەشىم قابىلداندى: 1. قازاقتىڭ جەرى ىلكىدەگىدەي رەسەي قازىناسىنىڭ ەمەس, قازاقتىڭ ءوز مەنشىگى دەپ تانىلدى. 2. "الاش" دەپ اتالعان ۇلتتىق ساياسي پارتيا قۇرىلدى.
ءالىمحان ەرمەكوۆ جازعانداي, "وتانسىز جۇرت وتاندى بولعان" ("سارىارقا" گازەتى, 22-قاڭتار, 1918 جىل) ءىى جالپىقازاق قۇرىلتايى 1917 جىلدىڭ 5 – 13-جەلتوقسانى ارالىعىندا ءوتتى. الاساپىران جاعدايعا بايلانىستى 1917 جىلدىڭ 14-قاراشاسىندا شىققان "قازاق" گازەتىنىڭ 250 سانىندا اتالعان قۇرىلتايعا شاقىرۋ جونىندەگى جەدەلحات تۇرىندە بەرىلگەن ۇندەۋدە رەسەيدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقتىڭ ەلدىگى مەن جەرىن قورعاۋ ءۇشىن "قازاق ميليتسياسىن قۇرۋ" جانە تاعى باسقا وزەكتى ماسەلەلەر قارالاتىنى ايتىلادى. "ەگەر ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قورعاي الماساق, ب ۇلىنشىلىك زورايىپ, قيىنشىلىققا اينالعاندا قازاق حالقى قۇربان بولادى" دەلىنگەن بولاتىن تەلەگراممادا. وسى جيىندا الاش اۆتونومياسى جانە ونىڭ "الاش وردا" دەپ اتالاتىن ۇلت كەڭەسى قۇرىلادى. دەگەنمەن, ىشكى رەسەيدەگى ساياسي احۋالداردى ەسكەرگەن ۇلت زيالىلارى اۆتونوميانى جاريالاۋدى ءبىر ايعا كەشەۋىلدەتە تۇرۋدى ۇيعارادى. مۇنىڭ ءبىر ءمانى, تۇركىستان گۋبەرنيالارىنداعى قازاقتاردىڭ قوسىلۋىن كۇتۋ بولسا, ەكىنشىسى, الاش وردانىڭ ۇلت كەڭەسىن ۇكىمەت رەتىندە رەسەيدىڭ جالپى قۇرىلتايىندا رەسمي تۇردە تانىتۋ بولاتىن. بۇل ارالىقتا "قازاق" گازەتىنىڭ باس جاريالانىمدارىنا اينالعان "ساياسي حال", "دەماگوگيا" ماقالالارىنان ءاليحان باستاعان ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ەلدەگى بولشەۆيكتىك انارحيانى ءجىتى ساراپتاپ وتىرعانىن بايقار ەدىك. ولار اسىرەسە, سوعىستان قارۋمەن قايتقان ورىس مۇجىقتارىنىڭ كوپتىگى مەن ولاردىڭ تاسىرلىعىنان قازاققا بەيقام قالۋعا بولمايتىنىن اشىپ ايتتى. بۇل ءجايت الاشتىڭ اسكەرىن دايارلاي بەرۋگە بىرنەشە قادامدار جاساتتى. سونىڭ ءبىرى ورىنبورداعى يۋنكەر شكولىنىڭ باستىعىمەن جاساعان كەلىسىمدەر دەسە بولادى. "قازاقتا" جاريالانعان "وفيتسەرلەر دايارلاۋ" اتتى ماقالادا (1918, №259) بۇل كەلىسىمدە اتالعان مەكتەپتىڭ اتتى كازاكتارعا قوياتىن تالابى قازاق بالارىنان الىنىپ تاستالعانى, تەك ساۋاتتى, ورىس تىلىنە جەتىك بولسا بولعانى دەپ ۇيعارىلىپ, وقۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە 24 بالا الىنىپ, 1-اقپاندا ساباق باستالاتىندىعى جازىلعان. دەگەنمەن, الاش زيالىلارى ءۇمىت ەتكەن پەتەربورداعى بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايدى لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر كۇشپەن تاراتىپ جىبەرگەنىن تاريحتان بىلەمىز. وسىلايشا, 1918 جىلدىڭ 5-قاڭتارىندا 500-دەن اسا دەپۋتات جيىلعان, الەكەڭنىڭ جازۋىندا: "نيكولاي تۇسكەننەن بەرى ءجۇرتتىڭ سۇيەنگەن, تايانعانى – قۇدايدان سوڭعى قۇرىلتاي ەدى. قۇرىلتاي باسىنا بۇتىن كوتەرىپ, بولشەۆيك سارىدى" ء(ا.بوكەيحانوۆ. شىعارمالار. الماتى, 1994).
اۆتونوميا جاريالانباي قالدى.
الاش اسكەرى قاي قالادا تۇردى؟
وسىدان كەيىن 18-قاڭتاردا ورىنبوردى بولشەۆيكتەر باسىپ الدى. ۋفا وتريادىن باسقارعان ءا.جانگەلدين جانىنا قوسشىلىققا م.تۇنعانشيندى الىپ ورىنبوردا بولشەۆيكتەردىڭ بيلىگىن ورناتۋعا كىرىستى. قازاق جەرىندەگى قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ وزگەرۋىنە, كەڭەستىك تاريحتا "ازاماتتىق سوعىس" اتانعان ءورتتىڭ قاۋلاۋىنا بايلانىستى الاش وردا اسكەرىن جاساقتاۋ جەدەل قولعا الىندى جانە بۇل ەلدىڭ ءار تۇكپىرىندە ارقالاي جۇرگىزىلدى.
ەڭ الدىمەن, الاش زيالىلارى 1918 جىلعا تامان سەمەي قالاسىنا ويىستى. ءىى جالپى قازاق-قىرعىز سيەزىنىڭ قاۋلىسىمەن سەمەي الاشتىڭ ۋاقىتشا تۇراتىن ورنى بولىپ بەلگىلەنگەن. ساكەن سەيفۋللين "تار جول, تايعاق كەشۋىندە" الاش وردا باستىقتارىنىڭ وسى كەزدە اقمولا ۋەزىن باسىپ, سەمەيگە وتكەنىن جازادى. ءاليحان تاپ باسىپ ايتقانداي, بولشەۆيكتەردىڭ ورىنبورداعى توناۋشىلىق, بەيباستاق ارەكەتتەرى ورىن العانىن "قازاق" گازەتى جازىپ وتىردى. ال سەمەيدەگى جايدى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلاي دەپ بىلدىرەدى: "الاش قالاسىندا قازاق باسشىلارى جينالىپ, الاش ورداسىن كوتەرىپ, قىزمەتكە كىرىسە باستادى. الاش وردانىڭ قازىرگى ماقساتى – قازاقتى جۇرت قىلىپ, اۆتونوميا الۋ. وسى جولدا الاش وردا ميليتسياسىن جاساپ, قازىناسىن تولىقتىرۋعا كىرىسىپ جاتىر" ("اباي", 1918, 19-ماۋسىم, №6).
مىرجاقىپ دۋلات ۇلى "قازاق" گازەتىنىڭ №265 (1918, 16-قىركۇيەك) سانىندا: "11-يۋندە الاش وردا ىسكە كىرىستى ءھام سيەز قاۋلىسى بويىنشا اۆتونوميا جاريالانعانشا قازاق-قىرعىز مادەني ۇلت جۇمىستارىن ءوزى بيلەيدى دەپ جارلىق شىعاردى. مۇنىڭ ءمانىسى اۆتونوميانى جاريالاۋدى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ, مادەني-ۇلت اۆتونومياسىن جارىققا شىعارعان ەدى" دەدى.
وسى كەزدە سامارادا بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسى مۇشەلەرىنىڭ كوميتەتى (كومۋچ) قۇرىلدى. اتالعان ۇكىمەتتىڭ الاش وردانى رەسمي تانۋىنان كەيىن الاشوردالىقتار اۆتونوميانى رەسمي جاريالاۋدى ءجون كورىپ, كەيىنگە قالدىرعان ەدى. الاشتانۋشى كەڭەس نۇرپەيىسوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە 1918 جىلدىڭ 8-قىركۇيەگىندە ۋفادا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلتايى اشىلعانىن ايتادى. وسى جيىن ۇستىندە, 11-قىركۇيەكتە رەسەي قۇرىلتايى الاش اۆتونومياسىن ۇلتتىق رەسپۋبليكا رەتىندە تانيدى. بۇل – كوپتەن كۇتكەن ءسات بولاتىن. جيىننان ءاليحان بوكەيحان ءسۇيىنشى سۇراپ جەدەلحات جولدايدى: "قۇرىلتاي ۋاكىلدىگىنىڭ كوميتەتى الاشتى اۆتونوميالى جۇرت دەپ تانىدى ...بار كۇشتى ۇلت اسكەرىن جاساۋعا سالىڭدار. الاش – روسسياداعى وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان تىرەۋدىڭ ءبىر ۇشى – الاش اسكەرى. الاش پولكىنە نە كەرەگىن تاۋىپ بەرىپ, تاراتپاڭدار. كەرەك نارسەنى, قانشاما بولسىن, قارىزدانۋعا قورعانباڭدار. جەتىك, بىلىكتى قارۋ السىن. الاش وتريادىنىڭ ورال, تورعاي بولىمدەرىندە اسكەر جاساۋ جۇمىسى جالعاسسىن. ورالدا قازاق وفيتسەرلەرىن شىعارماڭىز. الاش وردا باستىعى بوكەيحانوۆ" ("اباي", 1918, 25-قىركۇيەك, №10).
ارينە, بۇعان دەيىن الاش كوسەمدەرى سەمەيگە ورنالاسىپ, اسكەر جاساقتاۋ جۇمىستارىمەن قال-قادەرىنشە تىڭعىلىقتى اينالىستى.
تاريحشى ەرلان سايلاۋبايدىڭ "اباي" جۋرنالىندا (2000, №1) جاريالانعان "الاشوردا اسكەرى" ماقالاسىندا سەمەي وبلىسىنداعى الاش اسكەرىنىڭ 1918 جىلدىڭ قاڭتار مەن مامىر ايلارى ارالىعىندا جاساقتالا باستاعانى جازىلعان. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ ورتالىق كوميتەتى سەمەي قالاسىنىڭ زارەچنايا سلوبودكا اتتى بولىگىنە 1918 جىلدىڭ قاڭتارىندا كەلىپ ورنالاسادى. بۇل جەر سول كەزدە سەمەي جۇرتشىلىعى اراسىندا الاش قالاسى اتاۋىمەن بەلگىلى بولا باستاعان ەكەن. "الاش سلوبودكاسى" نەمەسە "جاڭاسەمەي" دەپ تە اتالادى. وسى الاش قالاسى ماڭىنداعى قىردا ءى الاش اتتى اسكەر پولكى جاساقتالا باستايدى. الاش جاساعىنىڭ العاشقى قۇرامىنا سەمەيدەگى سەميناريا ستۋدەنتتەرى مەن ءتۇرلى ورىنداردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار ءوز ەرىكتەرىمەن ەندى. بۇل جونىندە "قازاق" گازەتىندە (№262, 30-ماۋسىم, 1918) جاريالانعان جانۇزاق جانىبەكوۆتىڭ "الاش قۇرباندارى" ماقالاسىندا ءبىراز اقپارات بار. ياعني, مىرجاقىپ ايگىلى "تۇڭعىش قۇربان" ولەڭىن ارناعان جاس شاكىرت قازى نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ قارۋسىز اسكەر ويىنىندا قاپىدا قازا تاپقانى مەن قىتاي شەكاراسىندا, نەمىس شەبىندە بولىپ سوعىس ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, بولشەۆيك لاڭى شىققاندا الاش وفيتسەرلەرىنىڭ قاتارىنان تابىلعان شتابس-كاپيتان نۇعمان ءساربوپ ۇلىن كاشپيرينسكي وتريادىنىڭ بولشەۆيكتەرگە بولىسقان اسكەرىنىڭ الداپ قولعا ءتۇسىرىپ, ايۋاندىقپەن ولتىرگەنى ءھام جاڭا بوسانعان ايەلىنىڭ لىپاسىنان باسقا بارلىعىن توناپ العانى تۋرالى سۋرەتتەلەدى.
"التىنشى مارتتا تاڭەرتەڭ ساعات توعىز شاماسىندا الاش قالاسىندا مىلتىقسىز ويناپ جاتقان اتتى قورعاۋشىلاردىڭ جانىنا 10-15 سولدات كەلىپ, ەش سەبەپسىز مىلتىقتى ءبىر-ەكى باسىپ قالادى. ەشكىمگە وق تيمەيدى. مىلتىق داۋىسى شىققان سوڭ ءبىرلى-جارىمدى جىگىت قاشۋعا اينالعاندا ميليتسيا باستىعى, ۋچيتەلسكي سەميناريا شاكىرتى قازى نۇرمۇحامەد ۇلى جىگىتتەرگە ايعايلاپ: «قايدا باراسىڭدار؟ جازىقسىز ولسەك ولەيىك, ءبارىمىزدى قىرماس!» دەپ توقتاۋ ايتىپ, ءوزى ورنىندا تۇرادى. سول ارادا مىلتىق ءۇستى-ۇستىنە اتىلىپ, قازىنىڭ وزىنە دە, اتىنا دا وق تيەدى. وق جۇرەكتەن تيگەن. ەسىل جاس سول ارادا جان تاپسىردى" دەلىنگەن ج.جانىبەكوۆتىڭ بۇل ماقالاسىندا شاكارىم باستاپ, مىرجاقىپ قوستاپ, سەميناريادا بىرگە وقىعان جۇسىپبەك جانە تاعى باسقا ادامداردىڭ ءسوزى كەلتىرىلەدى.
قازيدىڭ ولىمىنە سۇراۋ سالعان جايى دا جازىلعان وسى جازباعا قاراساق, بۇل ۋاقىتتا قالاداعى بيلىك بولشەۆيكتەر مەن الاشتىقتار ءھام اقتاردا جارىم-جارتىلاي ەكەنىن اڭداۋعا بولادى.
وزگە وڭىرلەردە دە الاش اسكەرى قۇرىلىپ جاتتى. سەمەيدەگى اتتى اسكەردىڭ جاتتىعۋ جۇمىستارىن وتكىزگەنىنە قاراپ, وندا كاسىبي اسكەردىڭ قۇرىلعانىن تانۋعا بولادى. العاشقى رەت قاڭتار-اقپان ايلارىندا ۆەرنىيدا ۇلتتىق قارۋلى كۇش قۇرىلدى. "قازاقستان تاريحى" ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 4-تومىندا بۇل تۋرالى ماعلۇماتتار كەڭ-مولىنان بەرىلگەن ("اتامۇرا", 2010). كوپ كەشىكپەي ناۋرىزدا جەتىسۋدا كەڭەس وكىمەتى ورناعاندىقتان بۇل ءبولىم قارۋسىزداندىرىلىپ, تاراتىلدى.
الاش وردانىڭ تورعاي بولىمشەسىنە 1918 جىلى قىركۇيەكتە 300 بەردەنكە, 20 مىڭ پاترون جانە كوپ مولشەردە كيىم-كەشەك ءبولىندى. قوستاناي مەن ىرعىز ۋەزدەرىندە ەكى اتتى پولك قۇرۋعا اتامان دۋتوۆ كومەك قولىن سوزدى. الاش اسكەرىنىڭ قوستانايداعى بولىمشەسىنە 1919 جىلعا دەيىن ميللاتشىلدەر قاتارىنان تابىلعان بەيىمبەت مايلين دە ءوز ەركىمەن كىرگەن بولاتىن. ءتىپتى وسى تاراپتا "ەلىمە" دەگەن ولەڭى "سارىارقا" گازەتىندە باسىلعان. الايدا, بۇل اسكەرلەر ۋاقىتىندا قارۋلانىپ ۇلگەرمەگەندىكتەن قىزىلدارعا قارسى ۇرىستارعا كەڭىنەن قاتىسا الماي دا جاتقان جايى بولدى.
1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا سەمەيدەن الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان شىققان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, رايىمجان مارسەك ۇلى جانە سادىق امانجولوۆتاردىڭ اقسۋات, باقتى جەرى ارقىلى شەكارا اسىپ, قىتايداعى شاۋەشەككە بارعان ساپارىنىڭ دا ءبىر قىرى شەتتەگى قازاقتاردى الاش تۋىنىڭ استىنا بىرىكتىرۋ بولسا, ەكىنشى تۇرعىدان شاۋەشەكتەگى رەسەي كونسۋلدىعى ارقىلى بولشەۆيكتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن قىتاي وكىمەتىنەن قارۋ-جاراق الۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بارعان بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلادى.
"جەتىسۋ" ەنتسيكلوپەدياسىنا ("ارىس", 2004, الماتى) ش.امانجولوۆا مەن م.ابدەشوۆتىڭ ەنگىزگەن مالىمەتى بويىنشا سادىق امانجولوۆ جەتىسۋ مەن شاۋەشەك قالاسىندا الاش وردا جاساقتارىن قۇرۋعا باسشىلىق جاساعان ەكەن. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان ونىڭ كەڭەس اسكەرلەرىمەن بولعان شايقاستارعا قاتىسىپ, اۋىر جارالانعانى دا سول ۋاقىتتاعى باسىلىم بەتتەرىندە ايتىلعان.
كۇنباتىس الاشتىڭ دا اسكەرى بولعانىن, ونىڭ باستىقتارىن (پراپورششيكتەرىن) دايارلايتىن شكولى بولعانىن س.سەيفۋللين 1923 جىلعى ءىسساپارى بارىسىنداعى "جىمپيتى ۋەزى – الاشوردا ويناعى" اتتى ماقالاسىندا (س.سەيفۋللين, 5-توم, 1988) ءاجۋالاپ جازادى. الاشوردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ باسشىلارى جانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر سامارادان قۇرىلتاي جينالىسىنىن كوميتەتى ارقىلى 600 ۆينتوۆكا مەن پۋلەمەت الدى جانە جاقىن ۋاقىتتا 2000 ادامنان تۇراتىن قازاق اسكەرىن ۇيىمداستىرۋعا ۋادە ەتتى. ورال وڭىرىندەگى الاش اسكەرىنىڭ ءىس-قيمىلىن ا.يپماعامبەتوۆ ءوز ەستەلىگىندە جازىپ قالدىرعان. ونىڭ جازۋىنشا, الاش وردا اسكەري ۇكىمەتپەن وداقتاسقاننان سوڭ دالادا بولشەۆيزم تامىرىن جويۋدى قولعا الادى. 1918 جىلدىڭ جازىندا جازالاۋشى جاساقتار قۇرىپ, اسكەري-دالالىق سوتتار ۇيىمداستىرادى. ماسەلەن, وسىنداي سوتتىڭ ۇكىمىمەن ورال وبلىسىنان 30 قازاق بولشەۆيكتى اتۋ جازاسىنا كەسكەن. تاعى دا ءتۇرلى جازالار قولدانعان. كۇنباتىس الاش وردانىڭ اسكەري-دالالىق سوتىنىڭ توراعاسى ەسكەندىر كوپجاساروۆ, مۇشەلەرى الپان كەنجەاليەۆ, قۋات توتەباەۆ بولعانى ايتىلادى.
ءدال وسى اسكەردىڭ تۋى اقمەشىتتە وتكەن سوۆەتتىڭ 5-سيەزىندە ساحناعا ىلىنگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. س.سەيفۋلليننىڭ 1925 جىلى ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتىنە جازعان حاتىندا بۇل تۋدىڭ ساحناعا ىلىنۋىنە ەلدەس وماروۆتىڭ قاتىسى بارلىعى تۋرالى ايتادى. ياعني, ۇستانىمىنا ادال الاش ازاماتتارىنىڭ كەيىنگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزەڭىندەگى ىشكى ساياسي قارسىلىعىن بايقاۋعا بولادى. مۇنى سابەڭ "الاش تۋىنىڭ جىرتىلۋى" دەگەن تاقىرىپپەن ءوزىنىڭ مەمۋارىنا ارقاۋ ەتكەن ء("ومىر مەكتەبى", "جازۋشى", ءىىى-توم, 1970). وسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەسجىلدىق سيەزىندە ء"لا ءيلاھا يللا-اللا, ءمۇحامادۇن ءراسۋل اللا", "الاشتىڭ ويىلداعى اتتى پولكى", "جاساسىن الاش اۆتونوموياسى!" دەگەن جازۋلار كەستەلەنگەن, شۇعادان تىگىلگەن جاسىل تۋدى ساحنادان ج ۇلىپ الىپ, اياعىنىڭ استىنا باسىپ دال-دۇل جىرتقان بولشەۆيك ۋگار (مۇقاتاي) جانىبەكوۆتىڭ كوپ ۇزاماي قايتىس بولۋى دا جۇمباق دۇنيە. قانشا ايتقانىمەن, بايراقتىڭ دا باسىرەسى, كيەسى بولادى ەمەس پە؟!..
اسكەر بولۋعا حالىق قالاي قارادى؟
1916 جىلعى دۇربەلەڭنەن كەيىن قازاق حالقى سولدات دەگەن سوزدەن ۇركىپ قالعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا بولار, ۇلت زيالىلارىنىڭ "الاش اسكەرى" اتاۋىن "ميليتسيا" سوزىمەن الماستىرىپ قولدانۋى.
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء"ومىر مەكتەبى" شىعارماسى ۇلتىمىزدىڭ شىن زيالىلارىن سىن تەزىنە سالعانىمەن, ءداۋىردىڭ كوڭىل-كۇيى مەن كەيبىر دەرەكتەردى ءدال بەرۋىمەن تارتىمدى. ماسەلەن, وسى شىعارمانىڭ العاشقى تومىنىڭ (الماتى, "جازۋشى", 1970) "الاشورداشىلار" اتتى تاراۋىندا الاش ميليتسياسىنا ادام جيناۋ ءىسى وتە كورنەكى جازىلعان. اققۋساق بولىسى, ميلليونەر ءالتيدىڭ سادۋاقاسى اۋىلىندا 1918 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتكەن جيىندا قۇرامى جۇزدەي بولاتىن الاش ازاماتتارىنىڭ قانداي ۇلكەن, بيىك قۇرمەتكە يە بولعاندىعى, وقىعان ازاماتتارعا دەگەن ەلدىڭ ىقىلاسى, ولاردىڭ الدەنەشە كۇن كەڭەس قۇرىپ, 200-دەي اسكەردى ساپقا تۇرعىزىپ, "الاش مارشىن" شىرقاپ, بۇكىل حالىققا ايتار ءسوزىن ءدوڭنىڭ باسىنداعى اربانىڭ ۇستىندە سويلەگەنى, ەكى ويازدان ەكى مىڭ ميليتسياعا ادام سۇراي كەلگەنى, الدىن-الا كەڭەستە ءسوز سويلەۋگە بەلگىلەنگەن قۇرتايدىڭ مۇقىشىن قارا حالىق ۇرلاپ اكەتىپ, اسكەرگە ادام بەرمەۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى بەل بايلاعانى الاش وردا اسكەرىنىڭ وڭاي جاساقتالماعانىن كورسەتسە كەرەك.
"كوپ اۋىز بىرىكسە, ءبىر اۋىز جوق بولادى". وقىعانداردىڭ ءسوزى حالىققا بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جاتتى.
ماۋسىم ايىنا دەيىن العاشقىدا شاعىن جاساق بولعان الاشتىڭ ءى اتتى اسكەر پولكى جاساقتالىپ بولعان ەدى. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحان سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ توراعاسى احمەتجان قوزىباعاروۆقا جىبەرگەن قاتىناس قۇجاتىندا الاش ميليتسياسىنا ۋەزدىڭ ءار بولىسىنان 30 ادامدى الۋ, ولاردى سەمەيگە جەدەل جەتكىزۋ جونىندە ايتىلعان. بۇل بۇيرىققا قاراساق, الاش كوسەمىنىڭ اسكەر تاراپىندا ناقتى قادامدار جاساپ, ىسكە كىرىسكەنىن اڭدايسىز. ياعني, اسكەرى بار ۇكىمەتپەن ءبارى ساناسادى. سوعىس جاعدايى دا قورعانۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرعان. عالىم ەرلان سايلاۋبايدىڭ شقو مۇراعاتتارىنان كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ("اباي", 2000, №1) الاشوردا اسكەرى قۇرامىنا شاقىرىلۋعا ءتيىس 30 ادامدى كەيبىر بولىستار جىبەرمەگەن. مۇندا ايعىرجال بولىسىنىڭ جىگىتتەرى قوسىمشا شاقىرۋدى 1919 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن كۇتسە, بەسقاراعاي, كەڭتۇبەك, سەيتەن, سۆوبودنىي, مالىباي, قايىڭدى بولىستارىنان اسكەرگە ەشقانداي جىگىت الىنباعانى جازىلادى. ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بولعان. ماسەلەن, بىرەۋلەرىندە تيف اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى كەيىنىرەك شاقىرۋدى سۇراسا, بىرەۋلەرى اسكەرگە جىگىتتەر بەرۋگە اشىق قارسى بولادى. اققۇم, دەلبەگەتەي, ۋاق بولىستارىندا ءىشىنارا ءتۇرلى ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەر دە ورىن العان. وعان بولشەۆيكتىڭ پيعىلداعى ادامداردىڭ دەم بەرگەنى انىقتالعان جانە بۇعان الاش ۇكىمەتى دەر كەزىندە ءتيىستى شارالار قولدانىپ, الدىن الىپ وتىرعان. دەگەنمەن, ءتۇرلى قيتۇرقى بوگەتتەرگە قاراماستان, الاش اسكەرىنىڭ سانى از بولعان جوق. بۇل تۋرالى ناقتى دەرەكتەر تولىق ەمەس. شقو قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى لاۋرا قادىروۆانىڭ ايتۋىنشا, I الاش اتتى اسكەر پولكى قاتارىنا 18 بولىستان شاقىرىلعان 430-دان استام جاۋىنگەر جاستاردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءتىزىم بار. ءتىزىم ىشىندە م.اۋەزوۆ, ءا.بوكەيحان, ح.عابباسوۆ, ا.قوزباعاروۆ, م.تۇرعانباەۆ, ى.مۇستامباەۆ, ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇل دا بار. الاش پولكىن جاساقتاۋدا سەمەي مەن قارقارالى ۋەزدەرىنىڭ ايرىقشا قىزمەت اتقارعانىن بايقاۋعا بولادى. ءتىپتى, كەي بولىستاردا ءوز ەركىمەن جازىلۋشىلاردىڭ كوپتىگىنەن ءا.بوكەيحان بەلگىلەگەن 30 ادامنان ارتىق اسكەر سانى جەتكىزىلگەن.
الاش وردا اسكەرىنىڭ كومانديرى – حاميت توقتامىشەۆ
الاش وردا اسكەرى تۋرالى ءسوز بولعاندا اتتى اسكەردى ۇيىمداستىرۋدا ءوزىن جاقسى قىرىنان كورسەتكەن حاميت توقتامىشەۆتى ەرەكشە ايتۋعا بولادى. ارينە, نەگىزگى ستراتەگيالىق باسقارۋ تەتىگى ءاليحان بوكەيحان مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قولىندا بولدى. ال, كاپيتان حاميت توقتامىشەۆ اسكەردىڭ جاساقتالۋىنا, ساربازداردىڭ اسكەري تارتىپكە بوي ۇيرەتۋىنە جاۋاپتى ەدى.
1918 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ بولشەۆيكتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان رەسەيلىك ساياسي كۇشتەر بىرىگىپ, چەح-سلوۆاك اسكەرىنىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ, ورال, ءسىبىر ولكەلەرىن, قازاقستاننىڭ باتىس, سولتۇستىك, شىعىس ايماقتارىن قىزىلداردان تازالاۋعا كىرىستى. قاۋلاعان ءورتتىڭ قازاق جەرىندەگى جالىنىندا وت كەشۋگە الاش وردا اسكەرىن وداقتاس كورگەن ولار, قازاق اسكەرىنىڭ نىعايۋىنا قول ۇشىن سوزا باستادى. بۇل تۋرالى سەمەيدە شىعاتىن كادەتتىك "سۆوبودنايا رەچ" گازەتى (1918, 15-ماۋسىم) الاش وردا اسكەرىن دايىندىقتان وتكىزۋ ءۇشىن 35 ورىس وفيتسەرى-نۇسقاۋشىلارىنىڭ جىبەرىلگەنىن, اسكەر قۇرامىندا 300-گە جۋىق قازاق ميليتسيونەرلەرى بار ەكەنىن جازادى. گازەت بۇل دەرەكتى جەرگىلىكتى قازاق كوميتەتىنەن العانىن ايتادى. كەلەسى كەزەكتى سانىندا 1918 جىلدىڭ 18-ماۋسىمىندا تالتۇستە الاشوردا باسشىلارى مەن اسكەري وتريادىنىڭ الاش قالاسىنا كەلىپ كىرگەنىن, اسكەري جاساقتىڭ سانى 500 ادام جانە ولارمەن بىرگە ورىس وفيتسەر-ينسترۋكتورلارى بار ەكەنىن جازادى. "سۆوبودنايا رەچتىڭ" جازۋىنشا, كەلەسى كۇنى كەشكى ساعات 6-دا نيكولسكي شىركەۋى ماڭىنداعى الاڭعا الاش وردا اسكەرى ساپقا تۇرعىزىلادى. ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ الاش وردامەن وداقتاستىعى نەگىزىندە اسكەرگە بولىسۋعا كەلگەن اسكەري شتاب باستىعىنىڭ كومەكشىسى پولكوۆنيك پاپين, شتاب اديۋتانتى كاپيتان ۆينوگرادوۆ جانە ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتى وكىلى داۆىدوۆ تاراپىنان سالەمدەسۋ ءراسىمى وتكىزىلەدى. بۇل كەزدەسۋگە ءاليحان بوكەيحاننىڭ كەلۋىنە وراي, ۇلتتىق قوزعالىس كوسەمىنە ح.توقتامىشەۆتىڭ بۇيرىعىمەن اتتى اسكەر "اللا" دەپ ۇران سالادى. الاش اتتى اسكەرىنىڭ اق ءتۇستى جەلبىرەگەن تۋىندا "جاساسىن بۇكىلرەسەيلىك جانە سىبىرلىك قۇرىلتاي جينالىسى", "جاساسىن وتاننىڭ ادال ۇلدارى" دەگەن جازۋ كەستەلەنگەن ەكەن.
تاريحي دەرەكتەردە بۇل اسكەر كۇن ساناپ مولايا تۇسكەنى بايقالادى. وسى شامادا الاش اسكەرىنىڭ جالپى سانى 1,5 مىڭعا جەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. كاپيتان ح.توقتامىشەۆتىڭ ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ سوعىس ءمينيسترى اتىنا جازعان حاتىندا سەمەيدە قۇرامىندا 750 جاۋىنگەر مەن 38 وفيتسەر بار الاش پولكىنىڭ قۇرىلىپ, زايساندا قازاق ميليتسياسىنىڭ 200, پاۆلوداردا – 150, قارقارالىدا – 250, وسكەمەندە – 250 ادامنان تۇراتىن بولىمدەرى جاساقتالعانىن, بىراق, ولارعا قاجەتتى قارۋ-جاراق پەن كيىم-كەشەك جوق ەكەنىن, اقشا تاپشىلىعى دا ورىن الىپ وتىرعانىن حابارلايدى (ك.نۇرپەيىسوۆ, "الاش ءھام الاشوردا", الماتى, 1995).
جالپى, حاميت توقتامىشەۆ تۋرالى ساكەننىڭ "تار جول, تايعاق كەشۋىندە" دە جازىلعان. ول – ومبىنىڭ قازاعى (نوعاي دەپ تە ايتىلادى). كاپيتان شەنىن پاتشا زامانىندا العان ەكەن. "سۆوبودنايا رەچ" باسىلىمى ونىڭ شەنىن پودپولكوۆنيك دەپ كورسەتەدى. ايەلى ورىس, ودان تۋعان ءبىر قىزى بولعان.
الاش اسكەرىنىڭ كومانديرى بولعان ح.توقتامىشەۆتىڭ سۇيەگى قازىرگى شقو كوكپەكتى اۋىلىنىڭ ماڭىندا. بۇل تۋرالى ايتىسكەر, زەرتتەۋشى قاليحان التىنباەۆتىڭ "قالباتاۋ" (الماتى, "مەرەي", 1997, 148-156-بەتتەر) كىتابىندا ءبىرشاما دەرەكتەر بار.
"1920 جىلدىڭ جازىندا كوكپەكتىنىڭ قىزىل پارتيزاندارى بۇگىنگى اقسۋات اۋدانىنىڭ "كىندىكتى" جەرىندە قىتاي شەكاراسىنا بەتتەپ بارا جاتقان كوپ اربالى كەرۋەندى قولعا تۇسىرەدى. توقتامىسوۆ پەن ونىڭ سەمياسى سولاردىڭ ىشىندە. كەرۋەندە ورىسى, قازاعى, تاتارى, باشقۇرتى, قىتايى ارالاس. بارلىعىن كوكپەكتىگە اكەلىپ قاماۋدا ۇستايدى. پارتيزان شتابىنىڭ توسقانى – سەمەيدەن جىبەرىلگەن تەلەگرامما. بىراق قالانىڭ جاۋابى ءبىر جۇماداي كەشىككەن. قولعا تۇسكەنى 45 ادام. سونشا توپتى اۋقاتتاندىرۋ دا قيىن, ءارى وقىس ارەكەت جاساي ما دەپ تۇتقىنداردان قاۋىپتەنگەن. سول سەبەپتى پارتيزان شتابى وزدىگىنەن ۇكىم شىعارىپ, 45 تۇتقىندى كوكپەكتى سەلوسىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 3 شاقىرىم "قارا كەزەڭگە" اپارىپ اتىپ تاستاعان. اۋەلى ۇزىنشا وردى تۇتقىنداردىڭ وزدەرىنە قازدىرىپتى. ءحاميتتىڭ جولداسى ءبىر ورىس وفيتسەرى. ول دا ايەلىمەن قولعا تۇسكەن ەكەن. ءسويتىپ, بارلىعىن قازىلىپ بولعان ورعا تۇسىرەدى. ءحاميتتىڭ ايەلى مەن ورىس وفيتسەرىنىڭ ايەلى كۇيەۋلەرىمەن ورعا بىرگە تۇسەدى. پارتيزاندار اياپ, بۇل ەكى ايەلدىڭ ءومىرىن ساقتاپ, وزدەرىنە ازاتتىق بەرگەن-ءدى.
ۇكىم وقىلدى. ەندى سونى ورىندايتىن ءسات تۋدى. پارتيزاندار الگى ەكى ايەلگە كۇيەۋلەرىمەن قوشتاسۋدىڭ ۋاقىتى بىتكەنىن حابارلادى. بىراق بەيشارا ايەلدەر كۇيەۋلەرىنىڭ مويىندارىنان قۇشاقتارىن جازار ەمەس. كوزدەرىنەن جاس پارلاۋدا. كەنەت, پارتيزاندار مىلتىقتارىنىڭ شاپپالارىن سارت-سۇرت ەتكىزىپ, ۇكىمدى ورىنداۋعا كىرىسپەك. سۇيگەن جار ءتاتتى, شىبىن جان ءتىپتى ءتاتتى. حاميتتىڭ ايەلى كىشكەنتاي قىزىمەن وردىڭ جيەگىنە سەكىرىپ شىعادى. وكىنىشكە وراي ۇكىم ورىندالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە سەمەيدەن تەلەگرامما كەلگەن. وندا "بارلىعىن سەمەيگە جونەلتۋ كەرەك" دەپ جازىلىپتى..."
الاش اسكەرىنىڭ سوعىس قيمىلدارى تۋرالى نە بىلەمىز؟
ارينە, ح.توقتامىشەۆتىڭ ءولىمى كەيىنىرەك بولدى. وعان دەيىن الاش وردا اسكەرى ءوزىنىڭ تاريحتاعى ميسسياسىن اتقارىپ جاتقان ەدى. 1918 جىلدىڭ باسىندا بولشەۆيكتەر باتىس سىبىردە جەڭىسكە جەتىپ, كولچاك ۇكىمەتىنىڭ اسكەرلەرى قازاق دالاسىنا قاراي ىعىستى. ولاردىڭ جول-جونەكەي شارۋالاردى قىرىپ سالۋ دەرەگىن ءبىلىپ وتىرعان الاش وردا جەتەكشىلەرى اسكەردىڭ بەيبىت حالىقتى قىرعىننان قورعاپ قالۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ, ميليتسيا جاساعىن نىعايتا ءتۇستى.
الاش اسكەرى مەن ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتى ارمياسىنىڭ قارىم-قاتىناسى ءا.بوكەيحان, ءا.ەرمەكوۆ, ح.توقتامىشەۆ جانە ۋاقىتشا ءسىبىر ۇكىمەتى مۇشەلەرىنىڭ 1918 جىلى 29 – 30-شىلدە جانە 2 – 3-تامىز كۇندەرىندەگى ەكىجاقتى كەزدەسۋىنەن سوڭ شەشىلىپ, تاراپتار بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىپ, ساياسي ءارى اسكەري بايلانىستار ورناتتى. تاريحشىلار الاشتىڭ اتتى اسكەرىن ءسىبىر ارمياسىنىڭ ءبىر ءبولىمى رەتىندە قاراستىرادى. الايدا, الاش اسكەرىنىڭ اقتارمەن مايداندا بىرىگۋىنە قىزىلدارعا قارسى كۇرەس سەبەپ بولعانىمەن, ماقسات-مىندەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ەدى. ەكى جاقتىڭ دا ءوز ۇپايىن تۇگەندەتكەن بۇل وداقتاستىقتىڭ ۋاقىتى كەلتە بولعانىمەن, تاراپتار بىرقاتار شايقاستاردا ءبىر-ءبىرىنىڭ باعاسىن دا, كەمشىلىگىن دە تانىپ-ءبىلدى.
"اباي" جۋرنالىندا "تارباعاتايدان اتتانعان الاش پولكى" اتتى ماقالادا (2010, ءساۋىر, 32 – 34-ب) ءۇرجار اۋدانىنىڭ كوكتەرەك اۋىلىنىڭ تاريح مۇعالىمى رامازان ءنۇسىپوۆ ەل اراسىنداعى ەستەلىك اڭگىمەلەردى باياندايدى. مۇعالىمنىڭ جازۋىنشا, الاش پولكىنىڭ ساربازدارى اتتىڭ تۇسىنە قاراي ساپقا تۇرادى ەكەن. ياعني, كوك اتتىلار ءبىر قاتار, جيرەن اتتىلار ءبىر قاتار دەگەن سياقتى. ولاردىڭ اتپەن سۇيرەپ جۇرگەن ءۇش دوڭعالاقتى 14 زەڭبىرەگى بولعان. كوشپەلى اسحانانى دا اتپەن تارتىپ جۇرگەن. اندرەەۆكا تۇبىندەگى شايقاستا الاش پولكى قاتتى شىعىنعا ۇشىراپتى. اتامان اننەنكوۆتىڭ تىڭ اسكەرى جەتىپ, شابۋىلداعى قىزىلداردى قىرىپ وتەدى. بۇل سوعىستا الاش اسكەرىنىڭ شىعىنعا باتۋى جەرگىلىكتى پەرەسەلەن مۇجىقتاردىڭ بولشەۆيكتەرگە كومەكتەسۋىندە بولسا كەرەك. ساربازدار الاش گيمنىن شىرقاعاندا ءاليحان مەن اننەنكوۆتىڭ ەسىمىن دە انگە قاتار قوسقان كورىنەدى.
ونىڭ قايىرماسىنىڭ ءماتىنى:
اننەنكوۆ – اتامان,
قولداي گور جاساعان.
الاشپىز جاۋىنگەر,
قورىقپايمىز جاۋىڭنان, – دەپ كەلسە, ءارى قاراي:
ءبىز قالي ارىستان,
دولدانسا قويمايتىن.
العا ۇمتىل, ەر الاش,
ەلىڭ بار قورعايتىن!
ءاليحان, ءاليحان -
الاشتىڭ سەركەسى
ەل قامىن ويلايتىن!, – دەلىنەدى.
1919 جىلى كەسكىلەسكەن ۇرىستان سوڭ چەركاسسكىنى قىزىلداردان العان اننەنكوۆ وسى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە ساربازدار اراسىندا پالۋاندار كۇرەسىن وتكىزگەن ەكەن. سوندا بەلدەسۋگە شىققان بۇكىل بالۋاندى جىققان اياگوزدىڭ جىگىتىنە "سەندە توعىز اتتىڭ كۇشى بار ەكەن. مۇندا ءبىر وققا ۇشىپ كەتەسىڭ" دەپ اسكەري كيىمىن شەشكىزىپ, قازاقى كيىمىن كيىندىرىپ ۇيىنە قايتارىپ جىبەرگەن كورىنەدى.
اتامان اننەنكوۆتىڭ "سارىارقا" (1919, 14-قاڭتار, №65) گازەتىنە باسىلعان جارلىعىندا سەمەيدە ارتيللەريا كاپيتانى توقتامىشەۆتى ەر كوڭىلدى قازاق پولكىن جاساقتاۋعا قوسۋ تۋرالى جانە تۋعان جەرىن قورعاۋ ءۇشىن مايدانعا ءوزى بارىپ, اتىسىپ, ۇلگى بولارلىقتاي ەرلىك كورسەتىپ, جەتىسۋداعى كوپشىلدەردى (بولشەۆيكتەردى) جويماق بولىپ جۇرگەن قازاقتارعا رازىلىعى بىلىنەدى. وسى باسىلىمنىڭ 1919 جىلدىڭ 6-اقپانىندا شىققان سانىنداعى ء"ۇرجاردان" دەگەن ماقالادا اتامان اننەنكوۆتىڭ ەلدىڭ ون ەكى بولىسىنان بەس كىسى كەلگەن جيىنىندا قازاقتارعا ءاليحاننىڭ, مۇحامەدجاننىڭ, احمەتجاننىڭ اتتارىن ايتىپ, ولاردىڭ كوڭىلىنە جاققانى سۋرەتتەلەدى. "اۆتونوميا الماققا جارماسادى" دەپ جەتىسۋ كازاكتارىنىڭ اتامانى افونوۆتىڭ الاش قايراتكەرلەرىن جەك كورەتىنىن ايتادى. وسى ارقىلى كازاك اتاماندارىنىڭ دا الاشقا كوزقاراسى تىم وڭ بولماعانىن اڭعارامىز. دەگەنمەن, "ورىنبوردا اتامانداردىڭ اقساقالى دۋتوۆ پەن "الاشوردانىڭ" اقساقالى كەزدەسكەندە, قازاقتىڭ قاريالارىنشا قۇشاقتاسىپ امانداسادى! ال اتاماننىڭ جىگىتتەرى اۋلاقتا ەل قازاعىمەن كەز بولسا, قازاقتى نىسانا قىلىپ اتادى" دەپ ساكەن سەيفۋللين جازعانداي, اتامانداردىڭ بەيبىت اۋىلدى جازىم قىلعانى دا جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى, كەي اۋىلداردا جارلىق ايتامىز دەپ جيناپ الىپ, پۋلەمەتپەن باۋداي تۇسىرگەنى دە ايتىلادى. بۇعان ءوز كەزىندە الاش وردا باسشىلارى دا نارازى بولعانىمەن, دارمەنسىز ەدى. الاش وردانىڭ "سارىارقا" گازەتى 1919 جىلى 26-ناۋرىزداعى نومىرىندە بۇل تۋرالى "جۇگەنسىزدىك" اتتى ماقالا جاريالاپ, وندا ەل ءىشىنىڭ اتامان اسكەرىنەن كورگەن ءزابىر-جاپاسى تىزبەلەنەدى. ىشىندە ايەلگە زورلىق قىلعان, وتباسىمەن ساباپ, دۇنيە-مۇكامال, اقشا تارتىپ العانى, "اتاقتى ءماشھۇر كوپەي ۇلى دەگەن مولدانى ساباعان" دەگەن جول دا بار.
جان-جاقتى دايىندىقتاردان وتكەن الاش وردانىڭ اتتى اسكەرلەرى جەتىسۋ مايدانىنداعى شايقاستارعا ەنگىزىلدى. الاشتىڭ العاشقى اسكەرى التاي گۋبەرنياسىندا رۋبتسوۆسك مايدانىندا بولشەۆيكتەردى قۋدالاۋعا قاتىسادى. ولاردىڭ قاتارىندا الاشتىڭ ەرىكتى اق گۆاردياشىل اتتى اسكەر پولكىنىڭ باس قولباسشىسىنىڭ كومەكشىسى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان حالەل عابباسوۆ تا بار ەدى. وعان پولكوۆنيك قاراەۆپەن قاتار العىس تا بىلدىرىلگەن-ءتىن. "ستەپنايا پراۆدا" گازەتى جاريالاعان "ۇيىمداستىرۋشى اق باندىلار" رەتىندە كورسەتىلگەن الاش اسكەرىنىڭ جەتەكشىلەرى تىزىمىنەن قاراجان ۇكىباەۆ, بياحمەت سارسەنوۆ, يكە ءادىلوۆ, حالەل عابباسوۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ, مۇستاقىم مالدىباەۆ, احمەتجان قوزىباعاروۆ, ءانيار مولداباەۆ, جۇمجۇما ۇكىباەۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتاردى كورەمىز. سونىمەن قاتار كەيىنگى جاساقتالعان اسكەر 1918 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ جەتىسۋداعى قان مايدانعا كىرەدى. "سۆوبودنايا رەچ" گازەتىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, الاش اسكەرى ورىس وفيتسەرلەرىنىڭ باسقارۋىمەن اندرەەۆكا, ءۇرجار, نوۆو-پوكروۆكا, لەپسى, سارقان جانە پوكوتيلوۆكا سىندى جەرلەردە قىزىلدارمەن قىزۋ شايقاسادى.
الاش ساربازدارىنىڭ شايقاستاعى ەرلىكتەرى تۋرالى "سارىارقا" گازەتىنىڭ 1919 جىلى 26-ناۋرىزداعى نومىرىندە "قازاق قالاي سوعىسادى؟" دەگەن ماقالا جارىق كورگەن. وندا جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداعانى, ەرلىككە, تاپقىرلىققا تولى بولمىستارى باياندالادى.
وسى القاپتا جۇرگەن ۇرىستاردا اننەنكوۆتىڭ اسكەرىنەن ءبولىنىپ قاسىنداعى ءبى
