– جانات ورىنباي ۇلى, قالامگەردىڭ وي-تولعاۋى قىزىل ءسوزدىڭ قىنابىنا ىلعي دا سىعىلا سىيىپ كەتە قويۋى قيىن. جازۋشى قاۋىمعا سىرت كوز كوبىنە «كىرپياز, كۇي تاڭداعىش, اركىمنىڭ وزىنە عانا ءتان جازۋ ماشىعى بار» دەپ باعا بەرىپ جاتادى... ال شابىتىڭىز كەلگەن ساتتە ءوزىڭىز قالاي جازاسىز؟
– بابىنا كەلمەي ءىس باستالمايدى... ءسوز بالقىتىپ, شەر تولقىتقان كىسىنىڭ قيال-پىراعىن قومداپ, قۇلاشىن كەڭ سەرمەپ جورعالاتۋى, باپتانۋى, شاتتانۋى قيلى-قيلى-اق. ايگىلى امەريكالىق جازۋشى ەرنەست حەمينگۋەي ءوز بويىنا لايىقتاپ ارنايى جاساتىپ العان ۇستەلدە تۇرەگەپ تۇرىپ جازعان. ال تاتاردىڭ مىقتى اقىنى مۇسا جالەل وتتى جىرلارىن ءفاشيزمنىڭ تاس قاپاس تۇرمەسىندە جاتىپ-اق, تاسقىن سەلدەي توگىپ-توگىپ تاستاعانى تاريحتان ءمالىم. ءوزىمىزدىڭ ءتول ادەبيەتىمىزدەگى قالامگەرلەردىڭ اراسىندا دا جازۋ ساتىندەگى قايتالانباس قىرلارىمەن دارالاناتىن تۇلعالار از ەمەس. ءسىرا, كۇمىس قانات شاعالا شابىتتى شالقار بيىككە سامعاتۋدىڭ, باپ كۇيتتەۋدىڭ اسەرى مەن اڭسارى سايگ ۇلىكتىڭ الامان بايگەنىڭ الدىندا دەلەبەسى قوزىپ, دەس بەرمەيتىن قۇيىن-كۇيىنە ۇقساپ كەتسە كەرەك-ءتى. ايتۋلى قالامگەر عابيت مۇسىرەپوۆ ءوز قولىمەن مۇنتازداي ەتىپ ۇشتالعان ونشاقتى قارىنداشتى الما-كەزەك اۋىستىرىپ وتىرىپ جازادى ەكەن. سۇڭعىلا سۋرەتكەر مۇحتار ماعاۋين بەلگىلى شىعارمالارىن باياعىدا انتيكۆارعا اينالعان №11 وقۋشى قالامۇشىن سيا ساۋىتقا مالىپ جازعانىن بىرەۋ بىلسە, كوبىمىز بىلە بەرمەۋىمىز مۇمكىن-اۋ. مارقۇم دۇكەنباي دوسجاننىڭ جازۋ ماشىعى مۇلدە قىزىق. ول ءوزىنىڭ كوركەم تۋىندىلارىن كىلەمنىڭ ۇستىنە ەتبەتىنەن جاتا قالىپ, بۇرقىراتىپ توپەلەپ, توگە بەرگەن. سونداي-اق, كەيبىر جازۋشىلار تەك ءتۇن بالاسىمەن عانا سىرلاسىپ, اق قاعازعا وي-تۇنىعىن قويۋ قاراڭعىلىق قۇشاعىندا كوسىلە وتىرىپ ءتۇسىرۋدى سۇيگەن. ال مەن ءوز دۇنيەلەرىمە جۇمىستان قولىم قالت ەتكەندە, سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى, كوبىنە ەڭبەك دەمالىستارىندا كوڭىل ءبولدىم.
– جازۋشى جانات ەلشىبەكتى اۋەلى جۇرتقا تانىتقان رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالارى ەمەس پە ەدى؟
– ءيا, جۋرناليست پەن جازۋشىنىڭ ءومىرى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا وتەتىنى راس. كۇندەلىكتى نەمەن شۇعىلدانىپ, نەنى قاۋزاي جازىپ جۇرگەنىڭدى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىراتىن ولاردان سىرىڭدى ەشقاشان جاسىرىپ قالا المايسىز. قولىنا تۇسكەن باسىلىمداعى دۇنيەلەرىڭدى وقىپ سۇرىپتايدى دا جۇرەگىنىڭ تۇبىندەگى اڭسارلى سەزىممەن ۇندەسە الاتىن دۇنيە ۇسىنساڭ عانا جازعاندارىڭدى جايدارى قابىلداپ, وزدەرى-اق ىزدەپ تاۋىپ وقيتىن وقىرمان كوبەيەدى. الەۋمەتپەن سونداي الىس-بەرىس ورناتقان كىسى قاشاندا سول سەنىم-سەرتكە سەلكەۋ تۇسىرمەۋگە جاتپاي-تۇرماي تەر توگەدى... اشىعى ايتىلماسا, القىمىڭدا اقيقات تۇنشىعادى, ال بۇل تۇرعىدا جۋرناليستيكانىڭ قادىر-قاسيەتىن كوتەرۋ ءۇشىن قازىر وعان جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. شىركىن-اي, سوناۋ 60-جىلدارى, ءتىپتى بەرتىندەگى 80-جىلداردىڭ وزىندە رومانتيكانى سۇيەتىن جاستار عانا جان-جاقتان جۋرناليست بولۋدى ارمانداپ الماتىعا ات باسىن بۇراتىن.
مەنىڭ جاستىق شاعىمنىڭ سول كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىنە قۋانامىن. جۋرناليستەرى ەمىن-ەركىن جورعالاتا جازاتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قابىرعاسىندا ون جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەدىم. وقۋ بىتىرمەي تۇرعانىمدا شىعارماشىلىق ورتاعا قابىلداعان تۇڭعىش رەداكتورىم – قازاقتىڭ قارا سوزىنە دەس بەرمەگەن شەرحان مۇرتازا اعانىڭ كاسىبي مەكتەبىنەن ءوتۋدىڭ ءوزى باقىت ەمەس پە؟ بالاپان قاناتتاردىڭ ناعىز باپكەرى اتانعان سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ سىربازدىق سىرىنا تولى دۇنيەلەرىنە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن شاعىمنان قانىق بولعاندىقتان, ول كىسىنى ءوزىمنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىمنىڭ ۇستازى رەتىندە جوعارى باعالادىم. جيىرما جىلدان سوڭ شەر-اعامىزبەن «سق»-دا («ەگەمەن قازاقستان») قايتا تابىستىرعان تاعدىرىما مىڭ دا ءبىر شۇكىر. ال قاتارىنان ءۇش جىل بويى «قۇدا» تۇسە ءجۇرىپ «ەگەمەن قازاقستانعا» قىزمەتكە قابىلداعان ساپار بايجانوۆ اعامىزدىڭ كاسىبي شەبەرلىكتى شىڭداۋداعى ماشىق-ماقامى مۇلدە بولەك ونەگە-ءتىن.
– كۇندەلىكتى گازەتتىڭ قارا جۇمىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە جازۋشى شىعارماشىلىقتان قول ءۇزىپ قالادى دەگەن پىكىردى ءجيى ەستيمىز. ال ءسىز وسىنشاما مول دۇنيەنى قاي ۋاقىتتا ءجۇرىپ جازىپ ۇلگەرگەنسىز؟
– باياعىدا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ورالحان بوكەي مەن مارات قابانبايلاردىڭ: «ناعىز جازۋشى بولۋدى ارماندايتىندار ۇزاق ۋاقىت بوسقا گازەتتە وتىرىپ قالماۋى كەرەك» دەپ ايتقانىنا قازىر ويلانىپ ءمان بەرسەك, قالامگەرلەردىڭ بۇل قاعيدانى قايتا-قايتا ەلجىرەي ەسكە سالىپ وتىرۋلارىندا ۇلكەن گاپ بار ەكەن. قايسىبىر قالامگەردىڭ بولسىن بۇكىل عۇمىرىن گازەتتىڭ قارا جۇمىسى جەپ قوياتىنى, تاپتاۋرىن تىرشىلىككە بوي الدىرتاتىنى راس-اۋ. تازا ادەبي ءتىل مەن گازەتتىك ءتىلدى سالىستىرۋعا بولا ما؟ جوق-ءا, ارينە. سونداي ىشكى قايشىلىقتارعا قاراماستان, وي سارىنىن شاڭ-توزاڭعا ۇرىندىرمايتىن, ءسوز-انانىڭ اق سۇتىنە ادالدار قاي شىعارمانى قولعا الاردا دا اركەز ءمايىن ءتىلدىڭ مارەسىنە جەتە جىعىلۋعا تىرىسىپ باقتى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ اعامىزدىڭ: «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» قاعيداسىن قالتارىستا قالدىرمادى. ماسەلە كوپ, از جازعاندا ەمەس, اڭگىمە از بولسا دا ايتقانىڭ اياقسىز قالماي, التىنعا باعالانىپ, ارمانعا قانات قاقتىرسا, كەۋدەگە ءۇمىت جاقتىرسا, ءسوز ءسولىنىڭ قۇدىرەتى دەگەنىڭىز مىنە, سول ەمەس پە؟
ادەبيەتتىڭ اۋىر ارباسىن مەن قالاي سۇيرەدىم, قاي تۇستا تارىقتىم, قاي قۇزدا جابىقتىم, مۇنىڭ بۇكىل قىر-سىرى جازبالارىمنىڭ تامىرىنداعى بۇلكىلدەن بىلىنەدى. ءتىپتى, ادەبي سىننىڭ ءوزى شىعارمانى تولىقتاي زەرتتەپ, تالداپ تاستايدى دەۋ قيىن. ول تەك تۋىندىنىڭ كوركەمدىگىنە, وقيعانىڭ باياندالۋىنا بويلاپ, بولجامدى بورىشىن اقتاپ شىعار-اۋ, بىراق جازۋشىنىڭ سونى جازىپ وتىرعانداعى جۇرەك قاعىسىن, ارەكەتتى باعىسىن, ۋاقىتتىڭ اعىسىن اينا-قاتەسىز اشىپ بەرەدى دەۋ قيىن. ويتكەنى, تۋىندىنى بارلىق ادامنىڭ بىردەي قابىلداۋى شارت ەمەس...
– وسى ارالىقتا قانشا كىتابىڭىز جارىق كوردى؟
– گازەتتىڭ كۇندەلىكتى قاربالاس شارۋاسىن اتقارا جۇرگەندە دۇنيەگە كەلگەن رۋحاني ساندىعىمىزدىڭ تۇبىندەگى «ستۋدەنتتىك مەريدياندار», «سەن بىلەسىڭ بە؟», «التىن ۇيا», «اتامەكەن», «قارلىعاش», «جوعالعان تەڭىز», «زەرەك», «شاعالالار جىلاي ما وسى؟», «مىڭ ءبىر قىزىق», «قوش بول, تەڭىز», «تانىم», «ۋاقىت – سىناپ», «تاعدىر جەلى», «سىرلى الەم», «تۇسىمدە كورگەن كىتاپ», ت.ب. پۋبليتسيستيكالىق, تانىمدىق, كوركەم-ادەبي كىتاپتاردى قوسقاندا, وقىرمانعا ولجا جەتەرلىك.
– ءسىزدىڭ سوزجۇمباقتارىڭىزدى شەشۋ ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى. مۇنىمەن قازىر دە اينالىساسىز با؟ وسى كەيىنگى ۇرپاق «چاينۆورد», «رەبۋس», «سكانۆورد» سىندى ونەر تۇرلەرىن بىلە مە ەكەن؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىنگى كروسسۆوردتارىمدى ساناسام 2000-نان اسىپ جىعىلادى. تۇرلەرى جيىرما شاقتى. ولار كريپتوگرامما, اناگرامما, پيكتوگرامما, شارادا, سترەلكوگرامما, سوزتىزبەك, مەتاگرامما سياقتى كىسىنىڭ پسيحولوگيالىق, لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتى مەن سانا-سەزىمىن شيراتاتىن, شىڭدايتىن وي-جۇمباقتاردان تۇرادى... بىرىنشىدەن, ادام ءوزىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ايقىنداۋعا, ەكىنشىدەن, تاباندىلىق پەن توزىمدىلىككە باۋلىپ, ميدىڭ بۇلشىق ەتتەرىنىڭ بۋىلىپ قالماۋىنا قاجەت قۇرال. ۇزاق جولعا ساپارلاپ شىعا قالساڭىز كولىكتەردە, ۆوكزالداردا ءالى دە كروسسۆورد, سكانۆورد جاريالانعان گازەتتەرگە شۇقشيعان جولاۋشىلاردى كەزىكتىرەسىز. دەمەك, حالىققا كەرەك.
راس, قازىرگى ەلەكترونيكانىڭ كۇرت دامىعان داۋىرىندە ءبارى باياعى كۇيىندە وزگەرمەي قالا بەرەدى دەۋ قيىن. ەكىنى ەكىگە كوبەيتكەندە قانشا بولاتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن ۇيالى تەلەفوننىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر قازىرگى ۇرپاقتىڭ بوس ۋاقىتىن الەۋمەتتىك جەلى ۇرلاپ جاتىر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى ادامزاتقا مۇنان كەلەتىن سۇمدىق قاۋىپ-قاتەردى ەسكەرتىپ دابىل قاعۋدا-اق. ۋوررەن باففەتكە اقىلدى بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەپ سۇراق قويعاندا, باففەت: «كۇنىنە 500 بەت كىتاپ وقۋ كەرەك», –دەگەن ەكەن. 500 بولماسا دا جاس جەتكىنشەككە كۇنىنە بەس بەت كىتاپ وقىتا الىپ ءجۇرمىز بە؟ سول شەتەلىڭىزدە تانىمدىق كىتاپتار سەريالاپ شىعاتىن كورىنەدى. سوناۋ ءبىر جىلداردا «سەن بىلەسىڭ بە؟», «زەرەك», «مىڭ ءبىر قىزىق», «تانىم» ءتارىزدى تاربيەلىك ءمانى زور كىتاپتار مەكتەپتىڭ نەگىزگى وقۋلىقتارىنا قوسىمشا ادەبيەتتەر رەتىندە پايدالانىلاتىن. وكىنىشكە قاراي, سونداعى تانىمدىق دۇنيەلەرگە ول جاقتان سەلت ەتكەن جان تابىلماعاندىقتان, كەيىن اقىرى اياقسىز قالدى. وكىنىشتى, ارينە... تانىمدىق جيناقتارىمدى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تالاي رەت تاباندارىنان توزىپ ىزدەگەنىن بىلەمىن. دەگەنمەن دە, كسرو-داعى تۇڭعىش الىپ سوزجۇمباقتى قۇراستىرۋشى, قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن سكانۆوردتىڭ اۆتورى رەتىندە بۇلاردى ءجاي حوببي ءۇشىن جاساعانىم جوق, ءومىرىمنىڭ بولشەگى, ونەرىم دەپ باعالادىم.
– كوپتەگەن بەلگىلى تۇلعالارمەن, قالامگەرلەرمەن سىرلاس, قىزمەتتەس بولدىڭىز. ءسىزدىڭ ەلەۋلى وقيعالاردى قويىن داپتەرىڭىزگە ءتۇرتىپ جۇرەتىنىڭىزدى, ارىپتەستەرىڭىزدىڭ سونداي تاماشا ساتتەرىن شەتىنەن شىعارماشىلىعىڭىزعا ارقاۋ ەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى, كۇندەلىك جازۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟
– قارا ءسوزدىڭ قاسيەتىن قادىرلەگەن جازۋشى اعايىن قوعامنىڭ تولعاعى مەن مۇڭ-مۇقتاجىن, وزەكجاردى وتكىر ويلارىن قويىن داپتەرلەرىنە جازىپ قويماسا, كوشكەن قۇمنىڭ استىندا قىمبات مۇرالار كومەسكى تارتىپ قالا بەرەدى. مەنىڭ «ۋاقىت – سىناپ» كىتابىمداعى جازبالار سونداي ەستەلىكتەر نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. جۇرەك قىلىن شەرتەر, ساعىنىش-مۇڭ سايىن دالانىڭ ساعىمىنداي كولبەپ ساناڭا قايتا ورالار شات-شادىمان شاقتار مەن قاس-قاعىمدىق ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالار, جادىڭدا ۇزاق جاڭعىرار اسەرلەر حاقىندا وي ءتۇيۋ قادىم زاماننان بەرى كەلە جاتقان عاجايىپ عادەت. كۇندەلىك ءومىرىڭىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى ساتتەرىنىڭ دەتالدارىن جادىڭىزدا جاڭعىرتادى. كەيدە ءبىر جىل بۇرىن ءدال وسى ساتتە, تاپ سول جەردە قانداي ماڭىزدى وقيعا ورىن العانىن, كىممەن اڭگىمەلەسكەنىڭدى, بۇل كۇنى نە جازعانىڭدى, ۋاقىت ديدارىن ەسىڭىزگە تۇسىرە الماي قينالاسىز... ويداعىنى كۇندەلىكتى قاعازعا ءتۇسىرۋ ارقىلى ادامنىڭ جانى رۋحتانادى. بۇل تىرشىلىكتىڭ ۇساق-تۇيەك كۇيزەلىسىنەن, تەرىس ەموتسيالاردان قورعايدى. ومىردەگى باستى ماقساتىڭىزدان اۋىتقىماۋعا كومەكتەسەدى. كۇندەلىكتەن جازۋشىلىعىما رۋحاني ازىق تاپتىم. ءوزىڭ كۋا بولعان جايتتاردى قاز-قالپىندا بايانداپ ءتىزۋ, يا بولماسا اپتىعى باسىلماي تۇرعاندا شامىرقانعان شۋماق ويلاردى تاۋ سىلەمىندەي بەدەرلەۋ قانداي عاجاپ! جاقۇت جىر ايتەۋىر بىردە ءىشتى جارىپ شىقپاي قويمايتىنى سياقتى وي-تۇزدىق تا ءىڭىردىڭ ىرگەسىندە ىركىلىپ جاتا بەرمەيدى. جال-قۇيرىقتاي تاراپ, مايدان قىل ايىرعانداي مانەرلەپ, بولماسا مايدالاماي ماڭعاز ماقاممەن جەتەلى ءسوز بەن اردالى ويدى القا-قوتان كوپشىلىكتىڭ الدىنا جاسقانباي جايىپ سالۋ ۇلكەن ونەر دەسەك تە, الدىمەن ول – اردىڭ ءىسى-اۋ!
– وسى تۇستا كۇندەلىگىڭىزدەگى سونداي وقيعانىڭ ءبىر اسەرلىسىن بايانداپ بەرۋىڭىزدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعان ءتارىزدى-اۋ؟
− ء«ار ۇجىم ءۇشىن ەستە قالار ەرەكشە كۇن بولادى. مىنە, بۇگىن سونداي ماڭىزدى دا تاريحي كۇن! 18 ماۋسىم 1991 جىل. گازەت اتى وزگەردى. 54 جىل بويى «سوتسياليستىك قازاقستان» بولىپ شىعىپ كەلە جاتقان گازەتىمىز «ەگەمەندى قازاقستان» دەگەن جاڭا اتپەن جارىق كورىپ وتىر. ءومىر-باقي «سق»-نىڭ شەكەسىندە تۇراتىنداي كورىنەتىن دەۆيزى – ءۇرانسوزى «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» ورنىنا قورعاسىننان قۇيىلعان «ەگەمەن بولماي – ەل بولماس!» شاقىرۋى ورنادى. «ەگەمەندى قازاقستاننىڭ» №139 – تۇڭعىش ءنومىرىنىڭ ءۇرانسوزى ايبارلانا ايعايلاپ تۇر: «ازاتتىق. تەڭدىك. تۋىستىق!» دەپ جازىپ قويعان ەستەلىگىم كوزىمە وتتاي شالىندى.
«...ەل ەڭسەسىن كوتەرگەن دەموكراتيا ءدۇمپۋى 70 جىل بويى پارتيانىڭ قولشوقپارى بولىپ كەلگەن سىقيعان «سق»-عا دا جەتكەن. اسىرەسە, سونى سىلكىنىس, بۇلعاق مىنەز گازەت باسىنا ەمەننىڭ قارسى بىتكەن ءيىر بۇتاعىنداي شەرحان مۇرتازا وتىرعان ساتتەن ايرىقشا بايقالدى... شۇبارلانىپ كەتكەن ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارى جونىندە جۇرەكسىنبەي-اق «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەن ايدارمەن ماسەلەنى بۇيىردەن قويدى. «وۆ», «ەۆ» قامىتىنان قۇتقارعان دا, «التىن-كۇمىستىڭ ۇستىندە وتىرساڭ دا, ءوز قولىڭ ءوز اۋزىڭا جەتپەيدى» دەپ دابىلداتقان دا, «كىشى 37» ەمەس پە؟» دەپ بۇكىل ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن دە – ءوزىمىزدىڭ شەراعاڭ. گازەت رەيتينگىن كوتەرگەن مۇنداي ماتەريالداردى ونداپ ساناۋعا بولادى...
تولعاعى جەتكەن پروبلەمانى ۇجىم نازارىنا الىپ شىققان باس رەداكتورىمىز شەرحان مۇرتازا:
– قاشانعى «سوتسياليستىك» بولىپ جۇرە بەرەمىز. گازەتىمىزدىڭ اتىن وزگەرتۋىمىز كەرەك. كانە, قايسىڭىزدا قانداي وي بار؟ ورتاعا سالايىق. اقىلداسايىق. ماسەلەن-كي, مەن «ازات قازاقستان» اتاۋىن ۇسىنار ەدىم. ارينە, جۇرەگىم سەزەدى. ساياسي بيۋرو وتكىزبەيدى. سويتسە دە «تورعايدان قورىققان تارى ەكپەيدى» دەمەكشى...
– «ازات قازاقستان». تاماشا ەكەن! ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىپ كورەيىك, – دەدى تىلشىلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەڭەسحان زاكەن بوگەلمەستەن.
– «قازاقستان» دەپ اتاساق قالاي بولار ەكەن, – دەدى باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل ءوز پىكىرىن دالەلدەپ.
– «ەگەمەندى قازاقستان», نەمەسە «قازاق ەلى...».
تۇس-تۇستان ايتىلعان ۇسىنىستار, قولداۋلار ورتاق ارناعا قۇيىلعان...», دەپ جالعاساتىن ەستەلىك گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋگە اتسالىسقان تۇلعالاردىڭ سونداعى قايراتكەرلىك بەينەسىن ەسىمنەن ەشقاشان وشىرمەيدى.
– ءوزىڭىزدى ارىپتەستەرىڭىز كانىگى جۋرناليست رەتىندە قۇرمەت تۇتادى. گازەتتە جارىق كورگەن ەڭ العاشقى ماقالاڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە (قازىرگى «ۇلان») العاشقى حابارىم جارىق كورگەندە بويىمدى الاپات ءبىر قۋانىش كەرنەپ, جۇرەگىم جارىلا قۋانعانىم-اي. التىنشى-جەتىنشى سىنىپتا وقيتىن كەزىم-ءتىن. بار-جوعى ون-اق جولدىق «پيونەرلەرگە ريزا» دەپ اتالاتىن بۇل اقپارات مەنىڭ ءسابي كوڭىلىمدى سول زاماتتا-اق كوككە ۇشىرىپ اكەتتى. ماقالا جازۋعا ەڭ العاش مەنى تالاپتاندىرعان انام بولاتىن. شاعىن اۋىلدىق كىتاپحانادان كىتاپ جازدىرىپ وقىپ جۇرگەنىمدى اڭعارعان ول بىردە ماعان ۇلكەن ۇمىتپەن: «...كورگەن-بىلگەن نارسەلەرىڭنىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ ۇيرەن. كۇندەلىك جازۋدان باستا. ءوزىڭنىڭ مەكتەبىڭ, دوستارىڭ, اۋىلدىڭ جاقسى جاڭالىقتارى تۋرالى جالىقپاي جازا بەر, سوندا بىرتە-بىرتە قالامىڭ ۇشتالادى, ويىڭ شيرىعادى. ءتۇبى سەنەن وسكەندە ۇلكەن جازۋشى شىعادى», دەپ قايراپ قويدى. ءسويتىپ, مەن انامنىڭ وسى سوزىنەن كەيىن ءبىرجولا جازۋعا كوشتىم. اۋىلداعى جىلت ەتكەن جاڭالىقتى قالت جىبەرمەي, كىشكەنتاي دوستارىم مەن بالىقشىلار ومىرىنەن وزدىگىمشە سىر تولعاپ گازەتكە جولداپ تۇردىم. ارا-تۇرا ماقالالارىم جارق ەتە قالادى. وسى جازبام ارقىلى تانىمال ادامعا اينالىپ كەتكەندەي ەڭسەلەنەمىن. توبەم كوككە جەتكەندەي ءماز بولامىن. كوپ ۇزاماي بالالار باسىلىمىندا دوستىق تاقىرىبىنا ارناپ جاساعان ەكى رەبۋسىم جارىق كوردى. سودان بەرگى ومىرلىك وزەگىمە اينالعان تانىمدىق ويىندارىمنىڭ باسىن بىرىكتىرسەم, بۇلار 4-5 تومدى قاپىسىز تولتىرادى ەكەن-اۋ. «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ شاعىن كىتاپحاناسىن جەڭىپ الدىم. مەنى بۇل جەڭىسىم قاناتىمدى جازا تۇسۋگە تالپىندىردى. ەندى ويلارىم تۇيدەكتەلىپ مولتەك اڭگىمەلەرگە, سۋرەتتەمەلەرگە, وچەركتەر مەن ەتيۋدتەرگە اينالدى. «لەنينشىل جاس», «قازاقستان مۇعالىمى», «جەتىسۋ», «سپورت», «قازاق ادەبيەتى», «ارا», «بالدىرعان», ء«بىلىم جانە ەڭبەك», ت.ب. گازەت-جۋرنالداردان كورىنە باستادىم.
...ۇلان-بايتاق دالامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اپتاسىنا ونداعان حات الاتىنمىن. ءوزىم قاتارلى جاستاردىڭ حاتتارىنا تاباندا جاۋاپ جازىپ جىبەرەمىن. ءتىپتى ولاردان حات كەشىكسە, جابىعاتىن شىركىن جاستىق داۋرەن-اي دەسەڭشى. كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان سول حاتتاردى جيناعانىمدا ەكى شابادان تولدى. كەيىن قوستانايدان, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنان ورالعانىمىزدا جاتاقحانانىڭ جۇك قويماسىنا تاپسىرىپ كەتكەن جەرىنەن سول قازىنامدى جوعالتىپ الدىم. بىراق حات كەتكەنمەن, دوستار قالدى. ولاردىڭ بىرازىمەن ستۋدەنتتىك شاقتى قاتار وتكىزسەك, كەيبىرىمەن كەيىن بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ولار – قارىمدى قالامگەرلەر جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, ىرىم كەنەنباەۆ, قايسار ءالىم, داۋلەت يسابەكوۆ, ءسالىم مەڭدىباەۆ, ءانۋار قىرباسوۆ, ءمىناجادين سەرماعامبەتوۆ, ت.ب.
– كىندىك قانىڭىز تامعان تۋعان اۋلىڭىزعا ات باسىن ءجيى بۇرىپ تۇراسىز با؟ ءبىر ەسسەڭىزدە: «جانارىمدا مولتىلدەگەن سۋرەتتەر اۋەزدى ءان سالىپ تۇرعانداي» دەپ سۋرەتتەگەنىڭىز ەسىمىزدە.
– تۋىپ-وسكەن قاراتالىم وتتان دا ىستىق جانىما. «ۇشار باسىن سەڭگىر-سەڭگىر تاۋلاردان الىپ, تىپىرشىعان اساۋداي ىلگەرى اسىققان اق كوبىك جالدى تولقىندارى سوناۋ قيىردا شالقىعان كوگىلدىر بالقاشىن قۇشىرلانا ءسۇيىپ بارىپ تىنشيدى. كۇندىز- كۇمىس, تۇندە التىن بوپ اعاتىن ۇلان جولىندا تالايدىڭ ءشولىن باسىپ, تالاي جەردىڭ ءنارىن اشىپ, تالاي-تالاي قۇت-بەرەكەلى بەل-بەلەستەردى باسىپ وتەدى. قوس جاعالاۋىن وقالى تونداي كومكەرگەن جىنىس توعاي, نىلدەي تۇنعان كوك-جاسىل نۋ مەن تولقىنداردىڭ مايدا لەبىمەن-اق ءدىر-ءدىر ەتەر بالقۇراقتاردىڭ سىبدىرى قۇس بازارىنىڭ دۋمانىنا ۇلاسىپ, عاجايىپ كۇيگە بولەرى ءسوزسىز. ۇلكەن ءومىردىڭ ج ۇلىنىنداي, ماڭگى تىرشىلىكتىڭ قان تامىرىنداي تارتىلعان قاراتالىمنىڭ ءلۇپىلى مەن سىڭعىرلاپ كۇلگەن كەرىم كەلبەتىن دە جۇرەك شىركىن, جازباي كورەدى-اۋ. ءيا, مەن سۋرەتشى ەمەسپىن. سويتسە-داعى قيساپسىز بوياۋعا شومىلعان كىندىك قانىم تامعان تۋعان جەرىمنىڭ, بۇلعاقتاپ وسكەن, وبەكتەي ونگەن ولكەمنىڭ اجارىن سۇيىلتپاي, تاماشا كارتيناسىن سانامدا وزىمشە كەسكىندەيمىن» دەپ تولعاپپىن «مەنىڭ قاراتالىم» ەسسەمدە. قايدا جۇرسەم دە وسى سۋرەت كوز الدىمدا تۇرادى. كوكجيەكپەن استاسقان وسى ءبىر اسەم كارتيناعا كوك مايسالى كوكتەمدە تاپ بولعان شىعارمىن, ءسىرا. اتامەكەن پولوتنوسىن سۇقتانا ايشىقتاۋىم, كوڭىلىمنىڭ كوركەم كۇمبىرىنە بولەۋىم مۇنىمەن شەكتەلمەك ەمەس. شاعالاسى شاڭقىلداعان كوگىلدىر بالقاشىمنىڭ سىڭسىعان قامىسى مەن بالاۋسا بال قۇراعى, بۇكىل ماڭايىن سىرلى ۇنگە بولەگەن الۋان ناقىشتى بوياۋى تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلدى.
«كەۋدەسى كوكسۋ بولعاندا,
قاراتال مىناۋ ساعاسى.
جەتىسۋ دەپ اتاعان,
ءۇش ارىستىڭ بالاسى.
ماعان سالساڭ, ەسەكە,
بولار دەپ تۇرمىن حالقىمنىڭ.
قۇت-بەرەكە پاناسى», – دەپ كومەيىنە ءسوزدىڭ بالى تۇنعان بالپىق بي بابامىز جىرعا قوسقان قاسيەتتى قاراتالدىڭ بويىندا, باراقاتتى بالقاشتىڭ جاعاسىندا تۋىپ-وسكەن ماعان دا اياۋلى التىن بەسىگىم انامداي اسىل, اكەمدەي اسقاق. اتامەكەنىم اتالماي كەتكەن تۋىندىم جوق. ويىما تامىزىقتى مەن دە وسكەن ورتامنان, تامىرىمنان تاپتىم. اۋىلدىڭ جۇپار اۋاسى مەن كاۋسار بۇلاعىنا ەم جەتە مە, شىركىن! سوندىقتان تۋعان جەرگە ءجيى سوعامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
