ال, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى − «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ» دەپ سانانىڭ جاڭعىرۋى جولىندا اتقارىلار مىندەتتەردى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ بەرگەن تاريحي قۇجات.
قازاقتىڭ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆى وسىدان ءبىر عاسىر ۋاقىت بۇرىن ايتقان «قازاق كۇنەلتۋ جاعىنىڭ مادەنيەتىنەن مەشەۋ قالسا دا, اقىل, قيال, سەزىم جاعىنا, ءبىلىم تىلىمەن ايتقاندا, رۋح مادەنيەتىنە كەندە ەمەس... قازاقتىڭ جەرىنىڭ استىندا اسىل قازىنا, كەن بايلىعى مول دەپ اڭىز قىلىسادى. سونداي مول قازىنا قازاق ەلىنىڭ ىشىندە دە جاتىر. ول نە دەسەڭىز ادەبيەت, ءان-كۇي. كۇن كورۋ ءتاسىلىن سىرتتان جۇقتىرىپ, ۇيرەنە بەرۋگە بولادى. رۋح مادەنيەتىن بوتەننەن قارىزعا الا بەرۋگە بولمايدى. السا دا, حالىقتىڭ كوكەيىنە كوپكە دەيىن قونبايدى. ەندەشە, وزىمىزدە بار داۋلەتتى جارىققا شىعارىپ, ىسكە جاراتۋعا تالپىنۋ كەرەك» دەگەن سوزدەرى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا ايتىلعان ماسەلەلەرمەن ساباقتاس. مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى – ادام كاپيتالىنىڭ نەگىزگى ۇلتتىق تىرەگى سانالاتىن رۋحانيات. وزىمىزدە بار دۇنيەنى يگەرىپ, زامان تالابىنا ساي ىزدەنىسپەن قوعامعا پايدالى ءىس جاساۋ – ەلىمىزدى وركەنيەتكە جەتكىزەدى. ەلباسى ماقالاسى شىققالى بارلىق ۇجىم ونى جان-جاقتى تالقىلاۋدا. وڭتۇستىكتەگى عانا ەمەس, رەسپۋبليكاداعى ءبىلىم قاراشاڭىراقتارىنىڭ ءبىرى, ىرگەلى وقۋ ورداسى – وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى دا بۇل ىستەن شەت قالمادى. الدىمەن ۇجىم بولىپ وقىپ, تالداپ, پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ, قورىتىندىسىندا قانداي ۇلەس قوسا الامىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەردى. سونىڭ بىرنەشەۋىمەن بولىسپەكپىن.
بىرىنشىدەن, ءبىلىم وردامىز قايتا قۇرىلعان 2011 جىلدان بەرى باسەكەلىك قابىلەتى مىقتى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتى, شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, مادەني اشىقتىق سىندى قاسيەتتەرگە يە تۇلعا دايارلاۋدى باستى ۇستانىم ەتىپ كەلەدى. «تسيفرلى قازاقستاننىڭ» زاماناۋي كەلبەتى بولار ۇرپاقتى وقىتىپ, تاربيەلەيتىن بولاشاق ۇستازدار ءۇش تىلدە ءبىلىم الىپ, ۇلتتىڭ ايماقتا عانا ەمەس الەمدىك نارىقتاعى باعاسىن بىلىممەن ارتتىرۋعا ۇلەستەرىن قوسۋدا. ينستيتۋت ۇجىمى الداعى 5 جىلدا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا تولىقتاي كوشۋدى مەجەلەپ وتىر. بۇل ىسكە دايىندىق جۇمىستارى 2012 جىلدان باستالعان. وتكەن وقۋ جىلىنان باستاپ اعىلشىن فيلولوگياسى ارنايى بولەك فاكۋلتەت بولىپ قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا ينستيتۋت بىلىمگەرلەرىنىڭ 38 پايىزى تازا اعىلشىن تىلىندە وقۋدا. ۋاقىت تالابىنا ساي ءۇش تىلدە ەركىن سويلەپ, ءبىلىم العان ستۋدەنتتەر وقىپ ءجۇرىپ-اق جۇمىسپەن قامتىلسا, ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر الىس-جاقىن شەتەلدەردە ءبىلىمىن جالعاستىرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدە تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. بۇل – ەلباسى ماقالاسىنداعى «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن عانا ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى» دەگەن ءسوزدىڭ بۇگىنگى دالەلدەمەسى.
ەكىنشىدەن, ينستيتۋتتا وقيتىن جاستاردىڭ 90%-ى − قىز بالالار. ۇلتتىڭ اناسى بولىپ تابىلاتىن قىزدارىمىزدى حالىقتىق داستۇردە تاربيەلەپ, قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ونەرىن يگەرتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ۇيىرمەلەر جۇمىس جاسايدى. وندا ستۋدەنتتەرىمىز قازاقتىڭ كىلەم, الاشا, باسقۇر, تاڭعىش, جەل باۋ, كەرمە ءجىپ, تەكەمەت, تۇس كيىز, سىرماق, كىلەم, الاشا, قۇراق كورپە سىندى دۇنيەلەرىن, سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق تاعامدارىن دايارلاۋدى ۇيرەنەدى. ال, ۇل بالالارىمىز مۋزىكالىق اسپاپتار مەن استاۋلاردى, جيھازداردى جاساۋعا ماشىقتانادى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) حاديستەرىندە ايتىلعان «بالالارىڭىزدى قۇرمەتتەڭىزدەر, ولاردىڭ ادەپتەرىن جاقسارتىڭىزدار, ولاردى جاقسى تاربيەلەڭىزدەر» دەگەن قاعيداعا قىلاۋ تۇسىرمەۋگە ۇمتىلىپ كەلەمىز.
ۇشىنشىدەن, قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق دۇنيەتانىمىمىزدى, سانامىزدى جاڭعىرتا وتىرىپ, كەمەلدەندىرۋ – بىزگە ۇلكەن سىن. بولاشاقتىڭ باعدارلاماسىنا اينالعان ماقالادا اتالعان ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسىپ, رۋحتى جاڭعىرتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ستۋدەنتتەردى ونەر ارقىلى ەستەتيكالىق سۇلۋلىققا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە, قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا تاربيەلەۋ. وسى ماقساتتا ينستيتۋتتا ستۋدەنتتەردىڭ اۋەسقوي «نۇر-شاڭىراق» تەاترى قۇرىلدى. شىمىلدىعى ينستيتۋتتىڭ 80 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىندە تۇرىلمەك بۇل تەاتر قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىڭ كلاسسيكالىق دۇنيەلەرىن دە قويۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. تەاتر ونەرى ارقىلى ۇلتتىق كودىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءبىزدى كەدەرگىلەرگە ۇشىراتاتىن جايباراقات مىنەزدەن ارىلتۋعا ىقپال ەتپەكپىز.
تورتىنشىدەن, ۇلتتىق رۋحتىڭ مازمۇنى – ءوز ۇلتىڭا دەگەن ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك. ول سۇيىسپەنشىلىك بىزگە تۋعان جەردىڭ توپىراعىمەن, اۋاسىمەن, تاۋ-تاسىمەن بىرگە سىڭەدى. ەلباسى بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋدى باعدارشام ەتكەن ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىندى. ۇلتتى ءسۇيۋ – اللا بەرگەن دارىن, قاسيەتپەن جيعان ءبىلىم-تاجىريبەنى ەڭبەكپەن ەلدىڭ ءوسىپ وركەندەۋ جولىنا جۇمساۋ. مۇنى ءبىز جەتە سەزىنەمىز. وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ماقتاارال اۋدانىنىڭ شالعايىنداعى مىرزاكەنت وڭىرىندە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتەتىن, ءار سىنىپقا ارنالعان روبوتتىتەحنيكا زەرتحاناسىنا قۇنى 50 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن قۇرال-جابدىقتى جيناقتادى. ەندىگى كەزەك – وقۋ عيماراتىندا. بۇل ماسەلەگە اۋدان اكىمى تۇسىنىستىك تانىتۋدا. بۇل جوباعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تيىن دا شىعىن بولعان جوق. بارلىعى جەرگىلىكتى ەلىم دەگەن قالتالى ازاماتتاردىڭ مەتسەناتتىعىمەن جۇزەگە استى. بۇل يگىلىكتى شارا ەلباسى ماقالاسىندا اتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولداۋىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.
سونداي-اق, وسى باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستاعى كيەلى جەرلەر مەن رۋحاني قۇندىلىقتار, ولاردىڭ رەكرەاتسيالىق-تۋريستىك الەۋەتىن جارنامالاۋ ماقساتىندا ارنايى بۋكلەتتەر, بەينەروليكتەر ازىرلەنۋدە.
بەسىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «رۋحى بەرىك, ساناسى وياۋ, مادەنيەتى وزىق, ادەبيەتى ەرەن ورەن ەلدىڭ بولاشاعى دا باياندى بولادى» دەي كەلە, الەمنىڭ وزىق 100 وقۋلىعىن اۋدارۋعا تاپسىرما بەرۋىنە سايكەس, ينستيتۋتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسور عالىمدارى پەداگوگيكالىق باعىتتا جازىلعان دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار ورىس, اعىلشىن تىلىندەگى 10 وقۋلىقتى اۋدارۋدى باستاپ كەتتى. بۇل تەك ءبىزدىڭ كىتاپحانا قورىمىزدى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دا كىتاپحانالارىن تولىقتىرادى دەگەن سەنىمدەمىز.
التىنشىدان, ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا وبلىس پەن اۋداندارداعى شەجىرەلى قارتتارمەن دالالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جانە سۇحباتتار جۇرگىزىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر, مۋلتيمەديالىق ونىمدەر شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل يگىلىكتى ىسكە ينستيتۋت عالىمدارىمەن قاتار ستۋدەنتتەر دە تارتىلماق. وقۋ جوسپارىنا ساي دالالىق جانە وندىرىستىك, وقۋ ءىس-تاجىريبەلەرى بارىسىندا بۇل ماقساتقا دا قول جەتكىزەمىز.
سونداي-اق, وبلىس بويىنشا رۋحاني قۇندىلىقتاردى جيناقتاپ, تابيعي-تاريحي مەكەندەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى عالامتوردان ارنايى پورتال, ينتەرنەت-گازەت اشۋدىڭ العاشقى جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
زاماناۋي الەمدەگى باسەكەلىك قابىلەت – مادەنيەتتىڭ دە باسەكەلىك قابىلەت ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسى بىزگە «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا تاپسىرما بەردى. جوبا ماقساتىنا سايكەس ءبىز ينستيتۋتتاعى تىلدەر ورتالىعىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى ويلاستىرۋدامىز. اعىلشىن, نەمىس, ورىس تىلدەرىن ۇيرەتەتىن ۇيىرمە جۇمىسىن قىتاي, يسپان, اراب, فرانتسۋز تىلدەرىمەن تولىقتىرىپ, كەڭەيتپەكپىز.
مادەني قازىنالارىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ويلاستىرۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەر اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىپ, «ەڭ ۇزدىك مۋلتيمەديالىق» جوباعا كونكۋرس جاريالادىق.
«100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ وڭىرلىك نۇسقاسىن جاساۋدى تاپسىرعان ەلباسى مىندەتتەمەسىنە سايكەس ينستيتۋتتىڭ 80 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىنە وراي ءبىلىم وردامىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان قايراتكەر تۇلعالار ءتىزىمى تۇزىلۋدە.
كەز كەلگەن ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋى ەڭبەككە دەگەن قاتىناسقا بايلانىستى. ءبىزدىڭ سانامىزدا قاتىپ قالعان «قازاق سونداي» دەگەن ستەروتيپتەن ارىلاتىن كەز الدەقاشان جەتكەن. جانكەشتىلىكپەن جاناشىرلىق تانىتا وتىرىپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي ادال قىزمەت ەتۋ – باستى پارىزىمىز. اركەز ءسوزىمىز بەن ءىسىمىز ۇيلەسىم تاۋىپ جاتسا, عانيبەت ەمەس پە؟
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىندا: «مەن ءوز حالقىمنىڭ كونبەسكە كونىپ, شىداماسقا شىداي بىلەتىن توزىمدىلىگىنە قايران قالامىن. ماڭگىلىكتىڭ قاتىگەز باسقىنى ءبىرجولاتا شايىپ اكەتەتەتىندەي تالاي قيلى كەزەڭ تۇسىندا قينالسا دا امان قالىپتى. قازاقتار تالاي جەردە تۇتاسىمەن قىرىلىپ كەتۋگە شاق قالدى. بىراق ومىرگە, ازاتتىققا قۇشتارلىق قايتادان جىعىلعان ەڭسەنى كوتەرىپ, تاۋەكەلگە بەل بۋعىزدى», دەگەن جولدار بار. ەل دەگەندە, جەر دەگەندە بىلەگىن سىبانىپ, ىسكە دايىن تۇراتىن, ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسە بىلەتىن, نامىستى ۇرپاعىمىز بولسا, قوعامىمىزداعى ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ىرگەسى شايقالماسا, ۇلتىمىز ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاسا, ماڭگىلىك ەلگە اينالارىمىز اقيقات.
وڭالباي اياشەۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى
