كەيىن استانادان كەلگەن, پاتەنت الۋعا قاتىسى بار ءبىر دوكەيدەن سۇرادىق. «بۇل قالاي, قازى قازاقتىڭ اسى عوي» دەپ. ول ايتتى. ەگەر فرانتسۋز ءبىر تاباق ەتكە ءبىر قيار قوسىپ, «وسىلاي جەسە وتە ءسىڭىمدى بولادى» دەپ ۇلتتىق تاعامنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە زاڭداستىرىپ السا, ونىكى دۇرىس بولار ەكەن.
ءسويتىپ جۇرگەندە كوكپاردى «كوكبورى» دەپ قىرعىز اعايىندار وزىنە مەنشىكتەپ الدى. زەڭگىبابانىڭ ت ۇلىگى تۇيە, ونىڭ شۇباتىنا ەشكىم تالاسپايتىنداي كورەتىن ەدىك. كەلدى. قىتاي ازاماتى. ءىرى كاسىپكەر. سول تۇركىستان قالاسىندا قىمىز بەن شۇبات وندەيتىن زاۋىتتىڭ ءىرگەتاسىن قالادى. زاۋىتتى سالۋعا جۇمسايتىن قارجىسى 7 ملرد 456 ملن تەڭگە. زاۋىت تولىق قۋاتىنا شىققاندا جىلىنا 100 توننا تۇيە جانە جىلقى ءسۇتىن قايتا وڭدەپ, وسى ءونىمنىڭ ۇنتاعىن شىعارادى.
شىمكەنتتە ءمۇساتىللا توقانوۆ دەگەن عالىم بار. ۇلكەن عىلىمداعى سانالى عۇمىرىنىڭ دەنى شۇباتتى تەرەڭ وڭدەپ, قۇرعاق ۇنتاق, تابلەتكا, تەز ەريتىن تۇيىرشىك العان جالعىز مامان وسى. وتىز جىلدان بەرى شۇباتتىڭ مىڭ ءبىر اۋرۋعا ەم ەكەندىگىن دالەلدەپ كەلەدى. الەمدەگى ەڭ قاۋىپتى سانالاتىن وبىر جانە قانت ديابەتىن ەمدەۋگە بولاتىندىعىن عىلىمي نەگىزدە ءدالەلدەپ شىقتى.
ماسكەۋدىڭ گەرتسەن اتىنداعى ونكولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ر.ي.ياكۋبوۆسكايا باستاعان ءبىر توپ عالىمدار وبىر اۋرۋىنىڭ الدىن الاتىن لافروت دەگەن پرەپاراتتى وندىرىسكە ەنگىزبەكشى. پروفەسسور راكقا قارسى فەرمەنتتى انا ءسۇتىنىڭ اقۋىزىنان تاپقان. ءبىراق, عىلىمي جاڭالىقتىڭ وزىندىك قيىن-
دىقتارى از ەمەس.
ماسەلەن, 1 گرامم پرەپارات الۋ ءۇشىن 25 ايەلدىڭ ءسۇتى وڭدەلۋى كەرەك. ونىڭ ءوزىندىك قۇنى – 2500 دوللار. ال 100 گرامم الۋ ءۇشىن 2,5 توننا انا ءسۇتى كەرەك. انالارىمىزدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, ايەل ساۋىن سيىر ەمەس. كونۆەيەرگە قويىپ قاقتاپ ساۋىپ الاتىن.
ءمۇساتىللا توقانوۆ بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاپتى. تۇيە ءسۇتى انا سۇتىمەن قۇرامداس, لاكتوفەررين فەرمەنتى اقۋىزىندا تەپە-تەڭ قالىپتا. تۇيە سۇتىندە سيىر سۇتىمەن سالىستىرعاندا «س» دارۋمەنى 5 ەسە, «رر» 3 ەسە, «ە» 2 ەسە «تەمىر» 10 ەسە, «كالتسي» 1,5 ەسە, «لاكتوفەررين» 30 ەسە كوپ. باسقا قاسيەتتەرىن ساناماعاندا, قۇرت اۋرۋىنا, ىشەك-قۇرىلىستارى, باۋىر, دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىك, قان ازدىق ءجانە قانت اۋرۋىنا بىردە ءبىر ەمىڭىز تۇيە ءسۇتىندە. 1 ليتر تۇيە ءسۇتى 400-500 تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەڭىز, وبىر اۋرۋىنا قارسى پرەپارات جاساۋ ونشالىقتى شىعىن قاجەتسىنبەيدى. ءبىر قىزىعى, وسىنداي جاڭالىققا ۇكىمەت تيىسىنشە نازار اۋدارماي وتىر.
ال, ەندى ايتايىق. وسى ءمۇساتىللا توقانوۆتى جاپونيانىڭ ماڭدايالدى «NHK» تەلەكومپانياسىنىڭ جۋرناليستەرى ىزدەپ تاۋىپ الدى. ونىسى دا قىزىق. ينتەرنەتتەن عىلىمي جاڭالىعىن وقىپ بىلگەن جاپوندار اۋەلدە قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تەلەفون شالادى. ولار توقانوۆتى قايدان ءبىلسىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە سىلتەيدى. شىمكەنتتە دەگەن سوڭ ولار وسىنداعى باتىس, وڭتۇستىك قازاقستان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, اكادەميك ءابدىراحمان ومباەۆقا سۇراۋ سالادى. وسىنداي مەحناتتان سوڭ تەلەكومپانيا وكىلدەرى توقانوۆتى تابادى.
مۇحيت جالداپ قياننان كەلگەن قوناقتارعا توقانوۆتىڭ دا ساۋالى بار.
«توكيو مەن شىمكەنتتىڭ اراسى قانشا شاقىرىم؟» دەپ سۇرايدى. «9 مىڭ شاقىرىم». «سونشا جەردەن مەنى ىزدەپ كەلەتىندەي مەن نە ءىس ءبىتىرىپپىن», دەيدى تاعى دا.
سوندا جاپوندار «جاپونيانى ءدۇنيە جۇزىندە ەشبىر مەملەكەت ەلەكترونيكا جاڭالىقتارىمەن تاڭعالدىرا المايدى. ماشينا جاساۋ سالاسىندا دا سولاي. ال تۇيە سۇتىنەن لاكتوفەررين الىپ جاتقان ءسىزدى ىزدەپ كەلۋىمىز, عىلىمي جاڭالىعىڭىز قىزىقتىرادى. ءبىرگە جۇمىس جاسايمىن دەسەڭىز, ءبىزدىڭ عالىمدار دايىن» دەيدى.
توقانوۆقا بۇل قىزىق ەمەس. تالاي مەملەكەتتەن شاقىرتۋ العان. «قازاقستاندا ىسكە اسىرامىن, قازاعىمنىڭ اتىن شىعارامىن» دەپ قادام باسپاي ءجۇرگەندىگى جانى – عالىم, جاراتىلىسى – قازاق ەكەندىگىندە.
وسى توقانوۆقا تۇيە سۇتىنەن قۇرعاق ۇنتاق الاتىن عىلىمي جوباڭدى سات دەپ قۇدا تۇسپەگەن جەر جوق-اۋ. قىتايدان ينۆەستورلار شىقتى. موڭعوليادان ساتىپ الۋشى تابىلدى. ەۋروپا ەلدەرىنەن ات ارىتىپ كەلگەندەر بار. باسقا بىرەۋ بولسا, «اقىرى ۇكىمەتكە كەرەگى جوق ەكەن, كۇيگەن دۇنيە كۇيىپ كەتسىن», دەپ ساتىپ تا جىبەرەر ما ەدى. مۇسەكەڭ ويتپەيدى. قازاق ەلىنىڭ نەسىبەسى عوي, ءبىر كۇنى بولماسا ءبىر كۇنى ۇكىمەت مويىن بۇرار دەپ ۇمىتتەنەدى. تالاي عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ, شۇباتتى تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى پايدالىلىعىن دالەلدەپ العان 8 پاتەنتتىڭ جانە تاعى باسقا سالالاردان 22 پاتەنت يەسى. پاتەنت الۋ ءۇشىن عىلىمي جۇمىسىنىڭ سيپاتتاماسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالادى. ۇشى كورىنىپ تۇرعان عىلىمي جۇمىستى ءتۇرلى تاسىلدەرمەن بەرى قاراي سۋىرىپ الۋعا ءارتۇرلى سىناقتار وتكىزىپ لابوروتوريادان شىقپايتىن لابورانتتىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. عالىمنىڭ وتىز جىلدىق اقىل-وي, كوز مايى وسىلايشا جەم بولىپ بارادى.
توقانوۆتىڭ كلاستەرلىك تەحنولوگياسى شۇباتتى ءۇش ايعا دەيىن سول كۇيىندە ساقتاۋعا بولاتىندىعىن ءدالەلدەدى. شۇباتتان قانت ديابەتى, ىشەك-قۇرىلىسىنا ەمدىك قاسيەتى بار بيويوگۋرت, يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن بالقايماقتى شاعىن پارتيامەن وندىرىسكە شىعاردى. قۇرعاق ۇنتاق پەن تابلەتكا, تەز ەريتىن تۇيىرشىك تۇرىندە شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا بولاتىندىعىنىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادى.
«شۇباتتىڭ قانداي دارۋمەندىك قاسيەتى بار؟» دەسەڭىز, ەكى-ءۇش ساعات لەكتسيا وقىپ تاستايدى. ناعىز عالىم. بىراق, وسى يدەيانى ىسكە اسىرارداي قالتاسىندا ارتىق كوك تيىن جوق. ءوزى ءبىلىپ تۇرعان سوڭ كاسىپكەرلىككە قىرى كەلمەسە دە عىلىمي جۇمىسىن وندىرىسكە قوسۋ ءۇشىن بيزنەس-جوبا جاساعان. ءارى ەسەپتەپ, بەرى ەسەپتەپ 373 ملن تەڭگەنىڭ كولەمىندە ءوندىرىستى اياعىنان نىق تۇرعىزباق.
بىلاي قاراساڭ, وسى اقشا مەملەكەت ءۇشىن تۇك تە ەمەس. اكىمدەر ءبىر كەزدەرى وزدەرى قول قويىپ بەرگەن ءىرى قۇرىلىستاردى بۇزۋعا وسىنداي قارجى شىعارىپ جاتىر. كەيبىر وبلىستاردا بالاباقشادا, مەكتەپتە بالا سانى تولا بەرمەيدى. بىراق, اكىمدەر جاڭا ءىرى نىساندار ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار وتكىزەدى. كەيبىر بالاباقشالاردىڭ جوعارى وقۋ ورنى عيماراتىنداي وراسان ۇلكەن بولىپ كەتكەنىن ەلباسى دا سىناعان. بالالار ءبىر بۇرىشىنا عانا سىيىپ كەتەتىن وسى عيماراتتى كۇتىپ-ۇستاۋعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن قانشا قارجى كەتەتىنىن ەسەپتەپ كورىڭىز.
الىسقا بارماي-اق, شىمكەنتتىڭ جول جيەگىندەگى گرانيتتەي مىقتى, كەم دەگەندە 20 جىلعا جەتەتىن ستاندارتتارعا ءسايكەس بورديۋرلارىن قوپارىپ تاستاپ, ورنىنا ءبىر تەپسەڭ وپىرىلىپ قالاتىن بورديۋر قويىپ جاتقانىن كورگەندە, بيۋدجەتتىڭ ەسىل اقشاسىنا ءىشىڭ ۋداي اشيدى. مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى.
مۇنى نەگە تاۋسىلىپ ايتىپ جاتىرمىز. توقانوۆتىڭ وتىز جىلدان بەرى «قازاقتى ەمدەيتىن دە – شۇبات, بايى-
تاتىن دا – شۇبات» دەپ دالەلدەپ كەلە جاتقان جوباسىن قارجىلاندىرۋعا ءالگى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ عانا شاماسى جەتەتىندىگىن سالىستىرۋ ءۇشىن ايتقانىمىز عوي.
شۇبات – ءبىز كۇن سايىن باررەل باعاسىن ەسەپتەپ وتىرعان, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق شاماسىن بايقاتاتىن مۇنايدان الدەقايدا قىمبات. ماسەلەن, حالىقارالىق نارىقتا شۇباتتىڭ 1 كەلى قۇرعاق ۇنتاعىنىڭ باعاسى – 200-500 ەۋرو. 1 توننا مۇنايىڭىز – 250 دوللار. ەندى وسىنى شوتقا قاعىپ كورىڭىز. 1000 كەلى قۇرعاق شۇباتتى 250 ەۋروعا كوبەيتسەڭىز, 250 000 ەۋرو بولادى. قاراپايىم ەسەپ. قۇرعاق شۇبات مۇنايدىڭ وسى كولەمىنە شاققاندا مىڭداعان ەسە پايدا بەرگەلى تۇر.
اسپاناستى ەلى تۇيە وسىرمەيدى. بىراق, نەنى قولعا السا جولىنداعىلاردىڭ ءبارىنىڭ اۋزىن كۇنشىعىسقا قاراتىپ جىبەرەدى. ەندى اراعا ءوزىمىزدىڭ اعايىنداردى سالىپ, قىمىز بەن شۇباتتىڭ پايداسىنا كىردى.
ارينە, بىزگە ينۆەستورلار كەرەك. جۇمىس ورىندارى اشىلادى, سالىق ءتۇسىمى كوبەيەدى. بىراق, بولاشاقتا ملرد-تاعان قارجىنى ەمدىك قىمىز, شۇبات ۇنتاعى رەتىندە شەت ەل پايداسىنا اسىراتىندىعىمىزدى ويلامايمىز عوي.
ءمۇساتىللا كوكەم وسى دەرتپەن مەن پاقىردى دا اۋرۋ ەتىپ تىندى. سويلەسە قالساڭ, اڭگىمە شۇباتتان باستالىپ, ەمدىك قاسيەتىمەن بىتەدى. جازىپ جاتىرمىز, جازىپ جاتىرمىز, «ءاي, مىنالاردى تىڭداپ كورەيىك, قازاقتىڭ ەندىگى برەندى وسى ەكەن, جوبانى ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەيىك» دەگەن پەندە جوق.
ال, تاعى جازدىق. ۇلت پايداسىن ويلاعان شەندى, ەستىر قۇلاق بولسا...
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
