قىلمىس قۇرىقتالماي تۇر

وركەنيەتتى ەلدەر قۇقىق سالا­سىنىڭ ساراپشىلارى اۋىر قىل­مىس تۇرلەرى وعان جاعداي تۋعان جەرلەردە ءجيى ورىن الاتىندىعىن باسا ايتادى. بۇعان ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق السىزدىگىن, جۇمىسسىز­دىق, كەدەيشىلىك, مەملەكەت تارا­پى­نان ءتارتىپتىڭ السىرەۋىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاۋقارسىز­دىعىن, ت.ب. سەبەپتەردى قوسۋعا بو­لا­دى دەيدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە مۇ­ن­داي كەمشىلىكتەر ەتەك العان دەپ ايتا المايسىز. ەل ەكونوميكاسى بەلىن جازىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تۇزەلدى. مەملەكەت تاراپىنان ءتار­تىپ­تى ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدا­رى­لادى. سول ءۇشىن دە ەل قازىنا­سىنان مول قاراجات بولىنەدى. الاي­دا, اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى دەگەندەي,  قىلمىس جاساۋ ازايماي تۇر. ناقتى ايتقاندا, اۋىرى بار, جەڭىلى بار ەل ىشىندە ورىن الىپ جاتقان قىلمىس تۇرلەرى  تيىلار ەمەس. ءما­سە­لەن, بۇعان ناقتى ايعاق كەشە ءىىم ءبىر اپتادا 3015 قىلمىس جاسال­عا­نىن ايتتى. از دەي ال­ماي­سىز. جاق­سى ءومىر ءسۇرۋدىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا وركەنيەتكە يەك ارتقان ەلىمىزدە نەلىكتەن مۇنشاما قىلمىس ورىن الا بەرەدى؟ ونىڭ جاۋابى رەتىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اينالادا بولىپ جاتقان وقيعالاردان ناقتى مىسالدار دا كەلتىردى. ماسەلەن, وسى مامىر ايىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بلوگىنا قاراعاندى وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جول پوليتسياسىنىڭ جەكە باتالون كومانديرىنىڭ  بۇ­رىن­عى ورىنباسارى ي. بەلوۋسوۆتان  ءوتىنىش تۇسكەن. وندا بەلوۋسوۆ قاراعاندى وبلىسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعى ورىنبا­سارى­نىڭ بىرنەشە مارتە جول ەرەجەلەرىن ورەسكەل بۇزعانى تۋرالى جانە اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ءتو­لە­مەۋ دەرەكتەرى بويىنشا شاعىم­دانعان. بۇل ءوتىنىش بويىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وزىندىك قاۋىپ­سىزدىك دەپارتامەنتى جانە جول پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىز­مەتتىك تەكسەرىس جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە بەلوۋسوۆ بايانداعان جاعدايلار انىقتالعان. وسىعان بايلانىستى قوسىمشا تەر­گەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جا­تىر. قىزمەتتىك تەكسەرىس ماتە­ريال­دارى ىشكى ىستەر ءمينيسترلى­گىنىڭ تارتىپتىك كوميسسياسىندا قا­رالدى. كوميسسيانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ار-نامىس كودەكسىن ورسەكەل بۇزعانى ءۇشىن ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىن­باسارى اتقارىپ وتىرعان لاۋا­زىمىنان بوساتىلاتىن بولعان. قا­زىر­گى ۋاقىتتا ول ەڭبەككە جارام­سىز­دىق قۇقىن پايدالانۋدا كورىنەدى. ونىڭ ىشكى ىستەر ورگانىندا بۇدان ءارى بولۋى تۋرالى ماسەلە تەكسەرۋگە دەيىنگى تەكسەرىس ناتيجەسى بو­يىن­شا شەشىلمەك. بۇعان قوسا جول پوليتسيتسياسى باسقارماسىنىڭ ەكى ءبولىمىنىڭ ەكى باستىعى, بۇعان دەيىن جول پوليتسياسى باسقار­ما­سىندا ءبولىم باستىعى لاۋازىمىن اتقارعان جەزقازعان قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى, قا­راعاندى وبلىسى وزىندىك قاۋىپ­سىز­دىك باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى جانە جول پوليتسياسى باسقارماسى باستىعى  لاۋازىم­دارى­نان بوساتىلعان. سونىمەن قاتار جول پوليتسياسى باسقارما­سى­نىڭ ءتورت جاۋاپتى  قىزمەتكەر­لەرى, وزىندىك قاۋىپسىزدىك باسقار­ماسىنىڭ باستىعى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ اتالعان ماسەلەگە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىن­باسارى جانە وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى قاتاڭ تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان. ارينە, ىشكى ىستەر ورگانى ىشىندەگى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جۇرت بىلمەي, كورمەي وتىرعان جوق. «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەگەندەي, تالاي يگى ىستەر ءبۇر­كەمەلەنىپ قالىپ جاتىر. ويتكەنى, قۇقىق قورعاۋ ورگانى  اراسىندا قىلمىسكەرلەرمەن تالماي كۇرەس جۇرگىزەتىن ادال ماماندار باسىم. سونىڭ ايعاعىنداي ولار جوعارى­دا ايتىلعان جالپى قىل­مىستىڭ «ءىزىن سۋىتپاي» 1918-ءىن اشقان كورىنەدى. دەگەنمەن, قا­راقشىلار دا قاراپ جاتقان جوق. وڭكەي تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاستاعى جىگىتتەر توپ قۇرىپ الماتى قا­لاسى مەن الماتى وبلىسى اۋما­عىندا تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىن قان قاقساتۋدا. ولار جولاۋشىلاردى جەكە تا­سىمالداۋمەن اينالى­س­تاتىن ءجۇر­گىزۋ­شىلەردىڭ كولىكتەرى­نە جولاۋشى رەتىندە ءمىنىپ, سو­ڭىن­دا جۇرگىزۋشى­لەردى ۇرىپ-سو­عىپ, بايلاپ ماڭ دالاعا تاستاپ كەتەدى ەكەن. سوسىن قولدى بولعان كولىك­تەر تاراز قالا­سىنا ەمىن-ەركىن كەدەرگىسىز جەتكىزىلىپ, ساتىلادى. قا­زىرگى ۋا­قىتتا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى وسىنداي ءۇش اۆتوكولىكتى تاۋىپ, وعان قا­تىس­تى دەگەن قىل­مىس­كەر­لەردى دە قا­ماۋعا العان كورىنەدى. ال باتىس قازاقستان وبلى­سىن­دا جەرگىلىكتى ءبىر تۇرعىن اڭداردى قىلمىسكەرلەردەن قورىپ جۇرگەن قورىقشىنىڭ ءوزىن قورىقپاي پى­شاق­تاپ كەتىپتى. الگى 38 جاستاعى قاراقشىنىڭ شەكتەن شىققانى سونشاما قورىقشىنىڭ ارنايى كيىمىن سىپىرىپ الىپ كيىپ, مو­يى­­نىنا اسىنىپ العان. ونى ايتا­سىز اتىرۋ وبلىستىق تاريحي-ءول­كە­تانۋ مۇراجايىنان بىرەۋ تاريحي ءجادى­گەر­لەر, ياعني  2 كۇمىس تا­پانشانى جانە  17-18 عاسىردىڭ رەۆولۆەرى مەن  19-20 عاسىردىڭ  5 پراۆوسلاۆيە يكوناسىن بىلدىرتپەي ۇپتەپ كەتكەن. سويتسە ۇرى ەسىكتى اشۋ ءۇشىن ونىڭ كىلتىن اسىق­پاي ىرىكتەگەن كو­رىنەدى. ۇرى­نىڭ اسىق­پاي ءجۇر­گەنى ەشقانداي باقى­لاۋ­دىڭ بولماعانى شىعار, ايتەۋىر ول جاۋىنگەرلىك داڭق زالىنان ءتۇرلى دارەجەدەگى وردەندەر مەن مەدال­داردى دا قوسا الىپ كەتكەن. كەيىن جەدەل-ىزدەستىرۋ شارا­لارى ارقا­سىندا بەلگىلى بولعا­نىنداي, مۇ­نىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى تۇرعىن جال­عىز ءوزى جۇزەگە اسى­رىپتى. بۇعان قوسا ءباسپاسوز قىزمەتى, كەشە حابارلاعانىمىزداي, شىن­تاس تۇيىق كوشەسىندەگى №6 ءۇيدىڭ ال­دىنداعى الاڭقايدا ورىن العان اۆ­تو­كولىك جارىلىسىنا وراي قىل­مىستىق ءىس قوزعالعانىن ناقتىلاپ ءوتتى. ول جەردەن تابىلعان يۆان چە­رەمۋحيننىڭ اتىنا جازىلعان ءتول­قۇجات ەكىباستۇز قالاسىنىڭ تۇرعى­نىنا تيەسىلى كورىنەدى. ال بۇل ءتول­قۇجاتتى يۆان چەرەمۋحين  جاڭاعى اۆتوكولىكتىڭ يەسىنە كەپىلدىك رەتىندە تاستاپ كەتكەنى انىقتالعان. ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن بۇل وقيعا تۋرالى ءىىم ازىرگە قولدا بار اقپارات وسى دەيدى. الەكساندرتاسبولاتوۆ.