دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ: «ۇلتتىڭ سانى ساپانى كوتەرەدى»
باتىستىڭ جيھانگەرلەرى كوشپەلى ەل دەپ كەلگەن قازاق بۇگىندە كوشەلى ەلگە اينالدى. تاڭىرىگە مىڭ قايتارا تاۋبە دەيمىز! كوشىپ-قونىپ جۇرگەن جۇرتتىڭ قاراسى كوبەيگەنى ىلكىدە بىرەۋ. تىم ءارى بارماي-اق, تاۋەلسىزدىككە تاۋەكەل ەتكەن الاشوردا تۇسىنداعى قولدان جاسالعان زۇلماتتار, ودان بەرىدە استىرتىن ۇيىمداستىرىلعان قازاقتىڭ قالىڭ ەل بولماۋىن كوكسەگەن ساياسات, مىنە, ءبىز بۇگىنگى بايراعىمىزدى بيىك جەلبىرەتكەن كۇنگە كوپ شىعىن جۇمساپ قول جەتكىزدىك. وتكەنگە دەگەن وكسىكتى باسىپ, كەلەشەككە كوڭىلىمىزدى دەمدەپ وتىرعان جايىمىز بار. وسى ورايدا قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى-سىرتقى سانى مەن ساپاسىن ءبىر تۇگەندەپ قويۋ نيەتىمەن قازاقستانداعى دەموگرافيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى رەكتورى ماقاش تاتىموۆكە تومەندەگىدەي ساۋالدار قويدىق.
– ماقاش بايعالي ۇلى! شەتتەگى جانە ەلدەگى قازاقتىڭ ارا سالماعىن, زۇلماتقا تاپ بولماعاندا بۇگىنگى كۇنى قانشا ميلليوننان ارىرەك بارىپ تابان تىرەيتىن ەدىك, سونى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز؟
– قازاق ۇلتى تارالۋى, جايىلا قونىستانۋى جاعىنان ەۋرازيا الىپ سۋپەر كونتينەنتىندە اراب, قىتاي, ورىستاردان كەيىنگى ءتورتىنشى تۇرعان ۇلت. ال وسى تەرريتورياداعى كوشپەلى ەلدەردىڭ اراسىندا قازاق ءبىرىنشى ورىندا تۇر. حالىق سانى جاعىنان موڭعولدار 9 ملن, تيبەتتەر 6 ملن, مانچجۋر حالقى 5 ميلليونداي. كورشىلەس قىرعىزداردىڭ ءوزى ءالى 5 ميلليونعا تولا الماي وتىر. مىنە, كەشەگى كوشپەلى حالىقتار ىشىندە, قانشاما قىرعىنعا ۇشىراسا دا, قانداي زوبالاڭدى باستان كەشسە دە ءبىز الدىڭعى قاتاردا تۇرمىز. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءبىر ءسوزى بار. ونى مەنىڭ اكەم سەمەيدەگى الاش پارتياسىنىڭ شىعىس وكرۋگتىك جينالىسىندا ءوز اۋزىنان ەستىدىم دەيتىن. سوندا احاڭ: «ءالحامدۋليللا, از ەمەسپىز, 6 ميلليون قازاق بارمىز», دەپ ايتقان دەيدى. ەندى ول كەزدە الگى 6 ميلليوننىڭ ىشىنە قىرعىزدار دا ەنگەن, قاراقالپاقتار دا, وزبەكتىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتكەن (ماسەلەن, قاتاعان سياقتى) قۇراما از ۇلتتار دا بولعان. ول كەزدە 6 ميلليون بولۋ – ۇلكەن كورسەتكىش. ونىڭ ۇستىنە كوشپەلى حالىق ءۇشىن بۇل دەگەنىڭىز اۋىزدى قالاي تولتىرىپ ايتساڭىز دا جاراسارلىق ناتيجە. ەگەر قازاق قىرعىنعا ۇشىراپ, 1932 جىلعى اشارشىلىق سياقتى زۇلماتقا تاپ كەلمەگەن بولسا, بۇگىندە ءبىز الەم بويىنشا 30 ميلليون, ءوز ىشىمىزدە 25 ميلليون بولىپ وتىرار ەدىك.
– سول كۇنگە جەتۋدى ءناسىپ ەتكەي! ال ەندى ۇلتىمىزدىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ارا سالماعى قانداي؟ ناقتى تسيفرلاردى سويلەتسەك؟
– ەندى قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنىپ سويلەر بولساق, ساناق بويىنشا قازىردە الەمدى جايلاعان قازاقتاردىڭ سانى – 15 ميلليون 642 مىڭ ادام. سونىڭ ۇشتەن ەكىسى قازاقستاندا تۇرادى. بۇعان دەيىنگى ساناققا سۇيەنىپ, ودان بەرگى ەكى جارىم جىل ىشىندەگى تابيعي ءوسىمدى قوسا وتىرىپ ەسەپتەگەندە, تاپ قازىر قازاقستاندا 10 ميلليون 575 مىڭ قازاق تۇرادى. قۇدايعا شۇكىر, ۇلتتىق ارا سالماق بويىنشا 65 پايىزعا جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز.
تىڭ يگەرۋ كەزىندە قازاقتىڭ ارا سالماعى 27 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. جەر اۋدارىلعاندار ەلگە تولىعىمەن ورالمادى, سوعىستان كەيىن سىرتتان وزگە ۇلتتار كوپتەپ كوشىرىلدى, ەلىمىزدە جابىق قالالار سالىنىپ جاتتى, سونىڭ ءبارى قازاقتىڭ وسىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىردى. پاتشا زامانىنداعى 1897 جىلعى ساناقتا قازاق ءوز جەرىندە 81 پايىز بولعان. كەيىننەن, ياعني كەڭەستىك كەزەڭدەگى قولدان جاسالعان قيىنشىلىقتار مەن ۇلتقا قارسى ۇيىمداستىرىلعان زۇلماتتىڭ سالدارىنان 27 پايىزعا قۇلدىراپ كەتكەن.
سان ساپا تۋعىزادى. ۇلتتىڭ سانىن كوتەرمەي ساپانى قايدان الارسىڭ؟! قازاقتىڭ سانى ءوز ەلىندە 70 پايىزعا جەتپەي, ءتىلىن ءوز تۇعىرىنا قوندىرا المايدى. تاعى دا باسقا پروبلەمالارىن شەشۋ مۇڭ بوپ قالادى. مىنە, وسى رەتتە قارامىز كوبەيىپ, سان ساپاعا اۋىسقاندا بارلىق ماسەلە ءوز-وزىنەن شەشىلىپ جاتقانداي بولادى. ءتىپتى, ءتىل ماسەلەسى دە وزدىگىنەن شەشۋىن تابادى. ارتىق ايتقانىم ەمەس, ءتىل ماسەلەسىن ەشبىر بيلىك قۇرالى نە بولماسا زاڭنىڭ كۇشى شەشپەيدى, ءتىلدىڭ پروبلەماسىن دەموگرافيا شەشەدى. ۇلتتىق باسىمدىق بولعان جەردە تىلدىك ورتا قالىپتاسادى. سول ورتا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانعاندا عانا ول ءتىلدىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى. سودان كەيىن قازاقتىڭ مەنتاليتەتىن كوتەرۋ كەرەك. سوندا ۇلتتىڭ ابىرويى وسەدى, بەدەلى ارتادى. سويتكەندە عانا باسقا ۇلت وكىلدەرى قازاق تىلىندە قارىم-قاتىناس جاساۋعا تىرىسادى.
– سىرتتاعى قانداستارىمىزدىڭ حال-احۋالى, ءوسىمى مەن ساپالىق دەڭگەيى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– ايتايىن. شەت ەلدەگى قازاقتاردىڭ سانى 5 ميلليوننان اسىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا – 5 ميلليون 065,5 مىڭ. بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز شەتتەگى قازاقتىڭ ءوزى قىرعىز حالقىنان كوپ ەكەندىگىن كورسەتەدى. باشقۇرتتاردان 3 ەسە, قاراقالپاقتاردان 10 ەسە, ال نوعايلارمەن سالىستىرعاندا 70-80 ەسە كوپ. دۇنيە جۇزىندەگى قازاقتاردىڭ ورنالاسۋ كارتاسىنا قاراساڭىز, جاڭاعى 5 ميلليون قازاق قازاقستاندى قورشاپ جاتىر. ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسىنان باستاپ, جايىقتىڭ بويىمەن, ءسىبىر ءوڭىرىن قامتي وتىرىپ, التايدا, موڭعوليانىڭ قازاق كوپ قونىستانعان بايان-ولگەيى, ودان كەيىن قىتايدىڭ وزىندە 3 قازاق وبلىسى بار. مىنە, وسى جەرلەردىڭ بارىندە ءبىزدىڭ قانداستارىمىز شوعىرلانا ورنالاسقان. سونداي-اق ورتالىق ازيادا قىرعىزستاندا, وزبەكستاندا, اسىرەسە, تاشكەنتتىڭ ماڭىندا, تامدى, كەنيمەح, زاراۆشان, ۇشقۇدىق سياقتى جەرلەردە قاراكوزدەرىمىز كوپ. قاراقالپاقستاندا بۇرىن قازاقتار حالىق سانى جونىنەن ءبىرىنشى ورىندى يەلەنەتىن. ودان كەيىن ەلىمىزگە اۋا كوشە باستاعالى بەرى ەكىنشى ورىندا بولدى دا, قازىر وندا وزبەكتەر كوپ. ءبىز ول جەردە ءۇشىنشى ورىندا تۇرمىز. مىنە, بايقاعانىڭىزداي, قازاق جۇرتى تۋعان جەرىنەن الىسقا ۇزاي قويعان جوق. ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ىستامبۇل سەكىلدى جەرلەردەگى قازاقتار دياسپورا بولىپ ەسەپتەلەدى. ال قازاقستان ماڭىنداعىلاردى ەررەديەنتتەر دەپ اتايدى. مەن ولاردى ەرەن جۇرت دەپ ءجۇرمىن. ول دەگەنىڭىز ءوز جەرىندە وتىرىپ, شەكارا بولىنگەن كەزدە ارعى بەتتە قالىپ قويعاندار دەگەندى بىلدىرەدى.
– اتامەكەنگە ورالۋ ۇدەرىسىنەن قاي ەلدەن كەلىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ قاراسى كوپ؟
– كۆوتانى كوتەرگەنىمىزبەن ءالى كۇنگە سونى دۇرىس ورىنداي الماي وتىرمىز. سوعان قاراماستان, قازاقتار وزبەكستاننان كوپتەپ كەلىپ جاتىر. قىتايدان كەلۋشىلەر تۋرالى ايتساق, ءبىز جاقتان دا, ولار جاقتان دا قۇجاتتاۋ ماسەلەسى وتە قيىن. سول سەبەپتى قىتاي تارابىنان اعىلعان جۇرتتىڭ نوپىرىنە توسقاۋىل بار. ال گونكونگ, سينگاپۋر, جاپونيا, گەرمانيا, انگليا, فرانتسياداعى قازاقتاردىڭ سانى سونشاما كوپ ەمەس. اينالاسى ون مىڭداي عانا. جانە ولاردىڭ اتامەكەنىنە ورالعىسى جوق. نەگە؟ ءويتكەنى, ولاردىڭ جاعدايلارى سول ەلدەردە جاقسى جولعا قويىلعان. ساپالىق دەڭگەيىن ايتار بولساق, بىلىمدەرى, زامان اعىمىنا ىلەسۋى, ماماندىق تاڭداۋى, ءال-اۋقاتتارى ايرىقشا. بيزنەستەرى ءجۇرىپ جاتىر, قۇقىعى جاقسى قورعالعان دەگەن سياقتى ماسەلەلەر ولاردى قازاق جەرىنە كەلۋگە مويىن بۇرعىزبايدى. راس, ولار جاڭاعى اتالعان مەملەكەتتەرگە ءسىڭىپ كەتە قويعان جوق, قايتا سول الىس شەتەلدەردەگى قازاقتار ۇلتتىق ءداستۇردى, ءتىلدى, ونەر مەن مادەنيەتتى بارىنشا ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. مەنتاليتەتتەرى قازاقى بولعانىمەن, تىلدەرى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ تىلدىك ىقپالىنان ءسال وزگەرىسكە ۇشىراعان. تۇرىك, فرانتسۋز اكتسەنتىمەن سويلەيدى دەگەندەي. تۇپكىلىكتى كوشىپ كەلۋگە نيەتى بولماسا دا, ولار قازاقستاندى «اتامەكەنىم!» دەپ بىلەدى. ۋاقىت تاۋىپ تۋريست رەتىندە بولسا دا كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى.
– ۇلتىمىزدىڭ سىرتقى, ىشكى تابيعي ءوسىمى قاي دەڭگەيدە؟ دەموگرافيا عىلىمى مەملەكەت ازاماتتارىنا ساناق جۇرگىزىپ قانا قويماي, كەلەشەكتەگى ءوسىپ-ءونۋ پروتسەسىنە دە بولجاۋ جاسايتىن بولار؟
– جالپى شەتەلدىك قازاقتار ارقىلى سانىمىزدى كوبەيتەمىز دەپ سەنىپ قالماۋ كەرەك. شەتتەگى دە, ىشتەگى دە قازاقتىڭ تابيعي ءوسىمى ازىرگە جاقسى. سىرتتاعى 5 ميلليون قانداستارىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمى تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستانعا ورالىپ جاتىر. جات جۇرتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ جىلدىق تابيعي ءوسىمى ءارى كەتسە 75 مىڭ. ولاردىڭ 50 مىڭى بىزگە كەلىپ جاتسا, سونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا.
ەل ىشىندەگى تابيعي وسىمگە كەلسەك, بىلتىر 365 مىڭ بالا ومىرگە كەلىپ, 145 مىڭ ادام كوز جۇمدى. سوندا 220 مىڭ ادامعا تابيعي ءوسىم بەردىك. سونىڭ دەنى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار. بۇيىرتسا, 2020 جىلدارى قازاقتاردىڭ ءوسىم كورسەتكىشى 75 پايىزدىق كورسەتكىشتى قۇراپ, 2030 جىلدارى 80-85 پايىزعا جەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىرمىز. وسى قارقىنمەن باسىمىزدى كوبەيتۋدى سانالى تۇردە جۇرگىزسەك, ارينە!..
قايتالاپ ايتامىن, شەت ەلدەن كەلەتىن ورالماندار سانىمىزدى كوبەيتەدى دەپ ايتامىز عوي. ول دۇرىس, الايدا ولار ءبىزدىڭ جالپى سانىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرىن عانا بەرە الادى. نەگىزى ۇلتتى كوبەيتەتىن – ءوز ىشىمىزدەگى تابيعي ءوسىم. بالا سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن اتا-انالاردى ىنتالاندىرۋ كەرەك. «التىن القا», «كۇمىس القا» دەپ ماراپاتتاپ جاتىرمىز. جاقسى. الايدا ونداي اتقا يە بولىپ جاتقانداردىڭ ءبارى ەگدە تارتقان انالارىمىز. ءبىز بۇگىن دەنساۋلىعى مىقتى جاس انالارعا كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. قۇدايعا شۇكىر, قازىر ەكى بالالىق دەڭگەيدەن ەندى عانا كوتەرىلىپ كەلە جاتىرمىز. ەكى بالالىق دەڭگەيىمىزدىڭ كورسەتكىشى – 2,7. ءۇش بالالىق دەڭگەيگە جەتپەسەك تە, سوعان جاقىنبىز. قالالىق جەردە ءتورتىنشى بالا بولسا, اۋىلدىق جەردە بەسىنشى بالا بولسا, مىنە سول جاقسى دەڭگەي بولار ەدى. سپورتتاعىداي التىن, كۇمىسپەن قاتار قولا مەدالمەن دە ماراپاتتاۋ كەرەك جاس انالارىمىزدى. ومىرگە ءسابي اكەلگەن كەلىنشەكتەرگە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ, ولارعا جاعداي جاساعان ءجون. بالا تاپقىزعان ەركەكتەردى دە ەسكەرۋسىز قالدىرماعان دۇرىس. سوندا ءبىزدىڭ حالقىمىز وسەدى, ونەدى, مەملەكەتتىگىمىزدى ۇستاپ تۇراتىن سانى دا, ساپاسى دا مىقتى ۇلتقا اينالادى.
– قازاق حالقىنىڭ سانى مەن ساپاسى حاقىندا جۇيەلى پىكىرىڭىزبەن بولىسكەنىڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, جۋرناليست.
الماتى.
