كەلەشەگى كەمەل كەندىرلى

ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ماڭعىستاۋدا ين­ۆەس­تيتسيالىق ءىرى جوبالار ۇزاق مەرزىمدى «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان باع­دار­لاما­سىنا بىرىكتىرىلىپ, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسا باستادى. سولاردىڭ اراسىندا ءوندىرىستى ولكە ءۇشىن عانا ەمەس ەلىمىزدىڭ اتاعىن اسپانداتا تۇسەتىندەي «كەرەمەتتەي كەندىرلى» دەمالىس ايماعىنداعى حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي سالىناتىن وندا­عان قۇرىلىس نىساندارى دا بار. كەندىرلى – كاسپي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى شىعاناق. بۇل جەردىڭ اتاۋى تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا دەيىن ا.فەتيسوۆ شىعاناعى دەپ اتالدى. تاريحقا جۇگىنسەك وسى ءبىر تابيعاتى اسەم جەردى العاش رەت 1714 جىلى ا.بەكوۆيچ-چەركاسسكي دەگەن گەوگراف كارتاعا ءتۇسىرىپ, 1873 جىلدارى ورىس اسكەرلەرى حيۋا جورىعىن وسى جەردەن باستاپتى. سول جىلدار­دان سوڭ وسى ارادا فورت-الەكساندروۆ – كراسنوۆودسك ارالىق بايلانىس بەكەتى سالىنىپ, بالىقشى اۋىلدار قونىس تەپكەن. قازان توڭكە­رى­سىنەن كەيىن مۇندا اۋەلى ارتەل, سوڭىنان ۇجىمشار قۇرىلىپ ەڭبەك كورىگى قىزعان جەر بولعان. ولكەدە ءوندىرىس وشاقتارى اشىلۋىنا وراي كەيىنگى جىلدارى ولار تاراپ كەتىپتى. تابيعاتى اسەم, قۇمى تازا, سۋى ءمولدىر شى­عاناقتا 1975-1976 جىلدارى اۋەلى مۇنايشى­لار بالالارى ءۇشىن دەمالىس ورىندارى, ودان سوڭ جاڭاوزەن مۇنايشىلارى ءۇشىن دەمالىس ورىن­دارىن سالۋ قولعا الىنعان. سوعان وراي جاڭا­وزەن قالاسىنان 65 شاقىرىم جەردەگى كەندىرلىگە اسفالت جول, جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى, سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, كوركى كوز تارتارلىق دەمالىس ۇيلەرى سالىنىپ, ناعىز جايلى دەما­لىس ورنىنا اينالا باستادى. ءوزىنىڭ رەسپۋبلي­كامىزداعى تەڭىز جاعاسىنداعى بىردەن ءبىر كەلەشەگى زور تۋريستىك كەشەن بو­لاتىندىعىن دالەل­دەي ءتۇستى. ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ سوڭعى جىلدارى وسى جەردە رەسەي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى پرەزيدەنت­تەرىنىڭ باسقوسۋلارىن جانە شەت ەل ينۆەستور­لارى كەڭەسىنىڭ جيىنىن وتكىزدى. اسەم تابيعات, جايلى جاعاجاي قوناق­تارعا ەرەكشە اسەر ەتتى. شىعاناق مارتەبەسى دە وسە ءتۇستى. كەندىرلىگە دەگەن قىزىعۋشىلىق, كەلەشەككە دەگەن نىق سەنىم ءبىراز يگى ىستەردى قولعا الۋعا يتەرمەلەدى. قازىر وبلىس ەكونوميكا­سىنىڭ قارقىندى دا­مۋى, وبلىس باسشىلارى­نىڭ ىسكەرلىگى ءناتي­جە­سىندە ومىرگە ەنگەن سەرپىندى جوبالاردىڭ بىرىنە كەندىرلى دەمالىس ايماعى دا اينالىپ وتىر. وتكەن جىلى وبلىستىق اكىمدىك پەن حالىق­ارالىق تۇراقتى دامۋ كومپانياسى (SWDC) اراسىندا «كەندىرلى» كۋرورتتى-دەمالىس ايما­عى جانە تۋريستىك كەشەن قۇرىلىسىن جۇرگى­زۋدەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى. وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسى 2010-2013 جىلدارعا ارنالعان «كەندىرلى» قۇ­رىلىمى بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى. بۇگىنگى تاڭدا «كەندىرلى» كۋرورتتى ايما­عىندا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردىڭ ءوتۋ جەلىسىن جانە حالىقارالىق اۋەجاي اۋماعىنىڭ ورنىن گەوتەحنيكالىق زەرتتەۋ اياقتالدى. سىرت­­قى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرىلى­سى­نىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسا­لىپ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردى سالۋعا ازىرلىك باستالدى. وتكەن جىلى «كەندىرلى» كۋرورتتى-دەمالىس ايماعىن قۇرۋ جانە دامىتۋ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى بەرلين قالاسىن­داعى «ءىتۆ-2010» حالىقارالىق تۋريستىك بيرجادا, ماسكەۋدە وتكەن «ينتۋرماركەت-2010» حا­لىق­ارالىق تۋريستىك كورمەدە جانە الماتى­داعى «كىتب-2010» ح مەرەيتوي­لىق قازاقستان حالىقارالىق تۋريستىك كورمە­سىندە ءوتتى. سون­داي-اق وتكەن جىل ورتاسىندا «SIBS CORPSDM BHD» حالىقارالىق كوم­پانياسى مەن «كەندىرلى» حالىقارالىق كۋرور­تىنىڭ 2010-2013 جىل­دارعا ارنالعان دامۋ باعدارلاماسى جاساقتال­دى. الەمگە بەلگىلى اتالمىش كومپانيانىڭ شتاب-پاتەرى مالاي­زيا­نىڭ استاناسى كۋالا-لۋمپۋر قالاسىندا. باعدارلاماداعى «كەندىرلى» دەمالىس ايماعى قۇرىلىسىنىڭ قۇنى – 2,3 ملرد. اقش دوللارى. جوبالىق قۋاتى 22000 كەرەۋەت-ورىندىق 23 قوناق ءۇي مەن 4000 ۆيللادان تۇرادى. جىلىنا رەسەي, تمد, ەۋروپا, تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرى مەن ءوز ەلىمىزدەن 500 مىڭنان استام تۋريستەر كەلەدى دەگەن بولجام بار. اتاپ ايتساق, ولاردىڭ 50 پايىزى رەسەيدەن, 30 پايىزى ءوز ەلىمىزدەن, قالعاندارى الىس جاقىن شەت ەلدەردەن بولماق. سول كەزدە ولارعا 15 مىڭنان استام ادام قىزمەت كورسەتەدى. تەڭىز جاعالاۋىندا 60 مىڭ تۇرعىنى بار قالاشىق بوي كوتەرمەكشى. 2010-2013 جىلدارى مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن 25 شاقىرىمدىق جەردەگى حالىقارالىق اۋەجاي-كۋرورت جولى, 12 شاقى­رىمدىق گاز جەلىسى, جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى, ەمحانا, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسى, پوليتسيا پۋنكتى سالىنباقشى. قازىردىڭ وزىندە اقتاۋ قالاسىندا تۋريزم كوللەدجى اشىلىپ جۇمىس ىستەۋدە. وندا گەرمانيالىق ۇستازدار ءدارىس بەرىپ ءجۇر. سونداي-اق ينۆەستورلار تاراپىنان سۋ تۇششىتۋ زاۋىتى, 3,5 شاقىرىم­دىق قونۋ الاڭى بار اۋەجاي, تازارتۋ قوندىر­عىسى, جىلىجاي­لار, اكىمشىلىك عيماراتتارى, ت.ب. نىساندار بوي كوتەرەدى. ال تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدار قاتا­رىندا بەس جۇلدىزدى «شايىر» گولف-وتەلىنىڭ, «مەرەت» كلۋبتىق وتەلىنىڭ, بەس جۇلدىزدى «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ «بوساعا» وتەلى مەن «تامشالى» ويىن-ساۋىق وتەلىنىڭ قۇرىلىستارى سالىنادى. «بو­ساعا» وتەلىنىڭ وزىندە 100 كوتتەدج, اكۆاپارك, قوعامدىق جاعاجاي, ساۋدا الاڭى, ال «شايىر» گولف-وتەلىندە باسسەيندەر مەن جەكە جاعا­جايلار, 30-عا تارتا گولف الاڭى بولماقشى. مۇنىڭ ءبارىن دە 2010-2013 جىلى سالۋ جوس­پار­لانعان. سونداي-اق العاشقى كەزەڭى 2010-2011 جىلدارى اياقتالاتىن جوبالىق قۇنى 248,0 ملن. اقش دوللارى تۇراتىن حالىقارا­لىق «كەندىرلى» اۋەجايى دا قۋاتى مول, كوركى كوز تارتارلىق بولماقشى. اۋەجايدىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ 2015 جىلعا بەلگىلەنىپتى. سول كەزدە «كەندىرلى» حالىقارالىق اۋەجايى جىلىنا 1 ملن. جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتپەك­شى. وسىنىڭ بارىنەن «كەندىرلى» دەمالىس ايماعىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ تار­تىمدى تۋريستىك ورتالىق رەتىندە كەلەشەگى زور ەكەن­­دىگىن, سول ار­­­قىلى ەلى­مىز­دىڭ تۋريزم سالا­سىن ودان ءارى دا­مى­­تۋعا سۇبەلى ۇلەس قوساتىن­دى­عىن انىق باي­قاۋ­عا بولادى. جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.