كوش وسىلاي باستالعان ەدى

وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن, قازاقستان تاۋەل­سىز­دىگىن العان العاشقى جىلدىڭ وزىندە-اق اتاجۇرتتى اڭسا­عان الىس شەتتەگى اعايىننىڭ كوش باسىن ەلگە قاراي بۇرۋى تابيعي زاڭدىلىق­تان تۋىندا­عان ارەكەت ەدى. سول جىلدارى الىستاعى اعايىن­نىڭ ەلگە ورالۋىنا ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ماسى شەشۋشى ءرول اتقارعانى بەلگىلى. ول كىسى ەگەمەندىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىندا-اق تاريح­تىڭ قي­لى كەزەڭدەرىندە تاعدىر تاۋ­قىمەتىن ارقالاپ, تارىداي شاشىراپ كەتكەن تۋعان حال­قىن اتامەكەنگە ورالۋعا شا­قىردى. ال اتامەكەندە ءومىر ءسۇرىپ جات­قان ەل الىستان كەلەر اعايىنعا ىستىق قۇشاعىن ايقارا اشتى. وسىنىڭ بارلىعى دا سول ءبىر ەتەك-جەڭىمىزدى جيساق, ەڭسەمىزدى كوتەرىپ, ەگەمەن ەل بولساق دەگەن ورتاق مۇددەنىڭ قامى ەدى. العاشقى كوشتى موڭعوليادا تۇراتىن قازاقتار باستادى. ءسال شەگىنىس جاساي وتىرىپ, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, موڭ­عوليا جەرىنە قازاقتار العاش XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان باستاپ قونىستانا باس­تاعان ەكەن. سول كەزدەرى موڭعو­ليا­نىڭ قى­تايمەن شەكارالاس باتىس ولكە­سىنە (قازىرگى بايان-ولگي ايما­عى­نىڭ جەرى) قونىس­تانعان قازاق­تاردىڭ سانى بىرتىندەپ كوبەيەدى دە, سول جەرگە ءبىرجولا تۇراقتاپ قالۋدى ماقسات ەتكەن قازاقتار حح عاسىردىڭ باسىندا موڭعولدىڭ بوگد حا­نىنا ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, رەسمي كەلىسىمىن الادى. ءسويتىپ, موڭ­عو­ليانىڭ باتىس ولكەسىنە قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ سو­ڭى­نان ءور التايداعى اعايىن­داردىڭ كوشى بىرتىندەپ جالعاسا بەرەدى. 1920-1940 جىلدارى سول كەزدەگى قى­تايدىڭ گوميندان ۇكى­مەتىنىڭ قىسپاعىنان زوبالاڭ كور­گەن جۇرت­­تىڭ ءبىر بولىگى تۇتاس­تاي اۋا كوشىپ, موڭعوليانىڭ باتىس ءول­كەسىنە ءبىرجولا ورنالا­سىپ قا­لادى. كەيىنىرەك, 1940 جىلى موڭ­عول مەملەكەتى قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىن­شا رەسمي تۇردە قازاق ۇلتتىق ايماعىن قۇرىپ, ولاردىڭ ۇلت­تىق مادەنيەتى مەن سالت ءداس­تۇرىنىڭ, ءتىلى مەن ءدىنىنىڭ ساق­تالىپ قالۋىنا, ءارى قاراي دامىپ وركەندەۋىنە ۇلكەن ءمۇم­كىن­دىك جاساپ بەردى. سونىسى ءۇشىن دە بۇگىنگى ۇرپاق موڭعول مەملەكەتىنە ءدان ريزا. سەبەبى, ول كەزدە قىتايدان قىسپاق كورگەن قازاقتاردا اتامەكەنگە كەلەتىن مۇمكىندىك بولمادى. ول كەزەڭ بارىمىزگە بەلگىلى, قىزىل يمپە­ريا­نىڭ قىلىشىنان قان تامىپ, شەتتەگىنى قويىپ, اتامەكەندە وتىرعان حالىقتىڭ ءوزى توڭكەرىس پەن اش­تىقتىڭ كەسىرىنەن قىرى­لىپ جات­قان كەز ەدى. ال موڭعولياعا قونىس تەپكەن قازاقتار سول ەلدە ءبىر جارىم عاسىر ۋاقىت بويى دەرلىك بەيبىت ءومىر كەشتى دەۋگە بولادى (1937-1940 جىلدارعى ستاليندىك رەپرەسسيا ۇشقىنى جانە سول كەزدەگى جاپون باسقىنشىلارىنىڭ شابۋىلى حالىققا جاپپاي قان­توگىس اكەلگەن جوق ەدى). سوندىق­تان دا موڭ­عوليانى مەكەن ەتكەن قازاقتاردىڭ سانى اجەپتاۋىر ءوستى. ءال-اۋقاتى دا جاقسارا ءتۇستى. قازاقستانمەن رۋحاني قا­رىم-قاتىناستا بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق ءدىلىن جوعالت­پاعان, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ساۋاتتى دا ءبىلىمدى ۇرپاق ءوسىپ-ءوندى. سونىمەن قاتار حالىق سانى كوبەيە كەلە, ءبىر بايان-ءول­گيدە جۇمىس ورنىنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى پايدا بولا باستادى. سول سەبەپتى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىل­دارى­نان باستاپ قازاق­تاردىڭ موڭعو­ليا­نىڭ ىشكى ولكە­لەرىنە قونىس اۋدارۋ ءۇردىسى قار­قىن الدى. ال ولاي كوشكەن قازاقتارعا ءبىر جەرگە شوعىرلانا ورنالاسۋ ءمۇم­كىندىگى بولماعان­دىق­تان, كىلەڭ موڭعولدار تۇراتىن ەلدى مەكەندەرگە تاراي ورنالاستى. سوندىق­تان ەندىگى جەر­دە قازاق بالالارى موڭعول بالاباقشا, مەك­تەپتەرىنە بارۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ, ءوز انا ءتىلىن بىلمەۋ, ۇلت­تىق قۇندىلىق­تاردى ۇمىتۋ, ءماڭ­گۇرتتەنۋ, بىرتىندەپ موڭعول ۇل­تىنا ءسىڭىپ كەتۋ (اسسيميلياتسيا) قاۋپى تۋىندادى. ياعني, ءبىر عاسىر­عا جۋىق موڭعول جەرىندە جايبا­راقات ءومىر كەشكەن قازاق­تاردى وسىلايشا بولاشاق ۇرپاق تاعدى­رى الاڭداتا باستادى. ءدال وسى كەزدە (1985-1990 جج.) موڭ­عو­ليا­دا بەلەڭ العان قوعام­دىق-ساياسي وزگە­رىستەر (ەكونومي­كالىق توقى­راۋ مەن دەموكراتيا­لىق قوز­عا­لىس), سونىمەن قاتار قازاق­ستان­نىڭ ەگەمەندىگىن جاريا­لاۋى (1990 جىلعى 25 قازان) ۇلان­­باتىردا تۇراتىن قازاق ين­تەل­­ليگەنتسيا­سى­نىڭ ءبىر توپ وكىل­دەرىنە وي سالدى. ءسويتىپ, ولاردى بۇرىننان تول­عانتىپ ءجۇر­گەن اتامەكەنگە ءبىرجولا قونىس اۋدارۋ ماسەلەسى العا شىقتى. سول كەزدەگى موڭعول ۇكىمەتى مەن موڭعوليا ەڭبەك مينيس­ترلىگىنىڭ ۇيعارىمىن الۋ ارقىلى ساعات زاحانقىزى, اياتحان تۇرىس­بەك ۇلى جانە وسى جولداردىڭ اۆ­تورى باستاعان ۇلانباتىردا تۇرا­تىن قازاق ينتەلليگەنتسيا­سىنىڭ وكىلدەرى 1990 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي الماتىعا كەلىپ, ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, قا­زاقستانعا موڭعوليادان ەڭبەك شارتى بويىنشا جۇمىس كۇشىن كەلتىرۋ تۋرالى كەلىسىم جاساپ قايتتى. الايدا «ەڭبەك شار­تى­نىڭ» استارىندا اتامەكەنگە ءبىرجولا قونىستانىپ قالۋ ماقسا­تى تۇرعان-دى. سوندىقتان دا كەلىسىمگە پالەندەي كەدەرگى بولعان جوق. قايتا سول كەزدەگى ن.­ا.نازارباەۆ باستاعان قازاقستان باس­شىلىعى­نان قولداۋ تاۋىپ ءتيىستى مينيسترلىك, مەكەمەلەر مەن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك, شارۋاشىلىقتار­دى باسقارىپ وتىرعان قازاق ازا­ماتتارىنىڭ شىن نيەتپەن اتسا­لى­سۋىنىڭ ارقاسىندا بىردەن ءساتتى قادامدار جاسالدى. اتاپ ايت­قاندا, سول كەزدەگى «وتان» قوعا­مىنىڭ توراعاسى شاڭگەرەي ءجا­نى­بەكوۆ, جاۋاپتى قىزمەت­كەر­لەر مامان ءجۇنىسوۆ, ابەن وماروۆ, سايات بەيسەنوۆ قاتارلى ازا­مات­تاردىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كەربۇ­لاق اۋدانىنا موڭعوليادان جۇ­مىس كۇشىن اكەلۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت ءتۇزىلدى. كەلىسىم-شارتتى ويداعىداي جاساپ, ونىڭ ناقتىلى جۇزەگە اسۋىنا اۋدان باسشىسى تىلەۋجان سادىق­ۇلوۆ, اۋىل شارۋا­شىلىعى باس­قارماسىنىڭ باستىعى نۇرباي جان­تىلەۋوۆ ۇلكەن ىج­داعاتتىق پەن بەلسەندىلىك تانىتتى. سونىمەن اراعا عاسىرلار سا­لىپ اتامەكەنگە قاراي قايتا بەت تۇزەگەن اعايىن كوشى العاش 1991 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 12-ءسى كۇنى ۇلانباتىر قالاسىنان شىقتى. پويىزعا وتىرعان 96 ادامنىڭ بار­لىعى دا ناعىز ەڭبەك جاسىن­داعى قازاق ازاماتتارى ەدى. پويىز رەسەي جەرى ارقىلى اراعا 5 كۇن سالىپ, كەربۇلاق اۋ­دانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك ستانساسىنا كەلىپ جەتتى. كەلگەن ازاماتتاردى اۋدان باسشىلىعى بولىپ, تۇرعىلىقتى اعايىندار ۇلكەن قۇرمەت, ىستىق ىقىلاسپەن قۇشاق جايىپ قارسى الدى. ەلگە كەلگەن ازاماتتار كەلەسى كۇندەرى ەڭبەك شارتىندا كورسەتىل­گەندەي, اۋداننىڭ جەكەلەگەن شا­رۋا­­شىلىقتارىندا ءجۇرىپ جات­قان مال تولدەتۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتتى. ناۋقاندى جۇمىس اياق­تالعان سوڭ جاز شىعا وتبا­سىلارىن الىپ كەلۋگە موڭعو­لياعا قايتىپ, ىلە مامىر ايىنىڭ باسىندا ۇلان­باتىردان ۇلكەن كوشتىڭ العاشقى لەگى قازاق­ستانعا كەلىپ جەتتى. الىستان اڭساپ كەلگەن قانداس­تارىن ەلدەگى اعايىن زور قۋا­نىشپەن قۇشاق جايا قارسى الىپ, جەرگىلىكتى باسشىلار ءار وتباسىنا باسپانا بەرىپ, جۇمىس­پەن قام­تاماسىز ەتۋ, مال-م ۇلىك, تۇرمىس­تىق زاتتار ءبولۋ سياقتى ءىس-شارا­لاردى ءجۇ­زەگە اسىرا وتىرىپ, قول­دان كەلگەن قامقور­لىقتارىن ايامادى. حالقىمىزدا «ەلگە ەل كەلسە  – قۇت, ەلدەن ەل كەتسە – جۇت» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. شىنىن­دا, الىس­تان كەلگەن اعايىن ەلگە قۇت بولىپ قوسىلدى. ولاي دەيتىنىمىز, قازاق­قا قازاق كەلىپ قوسىلعالى ەلىمىز­دىڭ تاۋەلسىزدى­گى نىعايىپ, ەكو­نومي­كالىق كۇش-قۋاتى ارتتى. ەلباسىمىز­دىڭ كورەگەن باس­شى­لى­عى مەن حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلدە بەيبىت ءومىر ساقتالىپ, قازاقستان الەمدىك وركەنيەتتىڭ داڭعىل جولىنا قارىش­تاي قادام باستى. سونداي-اق تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى جىلدارى موڭعوليادان باستالعان الاش كوشى ۇزدىكسىز جالعاسىن تاۋىپ, قىتاي, رەسەي, تۇركيا, وزبەكستان, پاكستان, يران جانە ت.ب. ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋ كوشىنە ۇلاستى. سودان بەرى ەلگە ورالعان اعايىننىڭ سانى سەگىز ءجۇز مىڭعا جەتكەن ەكەن. ەندى ولاردىڭ ەلگە كەلگەننەن كەيىنگى ءوسىمىن ەسكەرسەك, كەتكەنىمىز كەلىپ, كەمشىلىگىمىز تولدى دەگەن وسى ەمەس پە؟ بۇگىنگى تاڭدا شەت ەلدەردەن ءبىرجولا كوشىپ كەلگەن مىڭداعان بىلىكتى ماماندار, عالىمدار مەن ۇستازدار, ينجەنەرلەر مەن ءدارى­گەرلەر, اسكەري قىزمەتكەرلەر, قۇ­رى­لىسشىلار مەن كەنشىلەر, مالشى, ديقاندار, اقىن-جازۋ­­­شىلار, جۋرناليستەر, مۋزى­­كانت­­تار, سپورتشىلار مەن سۋ­رەت­شىلەر سياقتى سان قيلى ما­ماندىق يەلەرى ەلىمىزدىڭ ەر­تەڭى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, تەر توگۋدە. بۇل دەگەنىڭىز, ەڭ اۋەلى اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساپ كەلگەن تاۋەلسىز­دىك­تىڭ ارقاسى جانە دە سول تاۋەل­سىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىن­دا تىنىمسىز كۇرەسىپ, ەلىمىزدى جارقىن بولاشاققا, ءور­كەنيەت ورىنە باستاپ كەلە جاتقان حال­قىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى, دانا كوشباسشىمىز ن.­ا.نازارباەۆ­تىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز. سايت زاحان ۇلى, عىلىم كانديداتى, دوتسەنت.