تابيعاتقا قامقورلىق قاجەت

قورشاعان ورتانى ايالاۋ بارشا ادامزاتتىڭ پارىزى دەسەك, سول تابيعات انانىڭ ەرتەڭىنە ءبۇ­گىننەن الاڭداۋدىڭ ارتىقتىعى جوق سەكىلدى. قاي نارسەنىڭ دە ال­دىن-الا وتىرىپ جۇيەلى جۇمىس­تار اتقارسا, ونىڭ بەرەرى دە مول بولماق. مىنە, وسى تۇرعىدا استانادا حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەر تۋرا­لى رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ 40 جىلدىعى مەرەكەسى شەڭبەرىندە كونۆەنتسيا حاتشىلىعى (شۆەيتساريا) ەل ۇكىمەتىنىڭ عالامدىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەردى ساقتاۋ جونىندەگى جوباسى­مەن بىرلەسىپ «ءبيوالۋانتۇرلى­لىكتى ساقتاۋ جانە سۋلى-باتپاقتى جەرلەردىڭ رەسۋرستارىن ورنىق­تى پايدالانۋ» اتتى حالىقارا­لىق عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وعان يتاليا, بە­لارۋس, ۋكراينا, رەسەي, ءوز­بەك­ستان جانە قىرعىزستاننان سا­راپشى ماماندار مەن ەلىمىز­دىڭ بىرقاتار مينيسترلىگىنەن وكىلدەر قاتىسىپ, وي ءبولىستى. جوبا مەنەدجەرى تالعات كەر­تەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, كونفەرەن­تسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى تمد ەلدەرىندە سۋلى-باتپاقتى جەرلەردى ساقتاۋ جونىندەگى قىزمەت­تىڭ ناتيجەلەرىن كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. باسقوسۋعا قاتىسۋ­شىلار بيولوگيالىق ءالۋانتۇر­لىلىكتى ساقتاۋدا, سۋلى-باتپاقتى جەرلەردىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدە, سونداي-اق ەرەكشە قورعا­لاتىن تابيعي اۋماقتار جەلىسىن دامىتۋدا جانە بالامالى قىز­مەت تۇرلەرىن ەنگىزۋدە ءتاجى­ريبەلەر الماستى. كون­فەرەنتسيا با­رى­­سىندا سبج باس­قارۋ سالاسىنداعى زاڭنا­مالىق بازا­نىڭ وزەك­تى ماسەلە­لەرى, بيو­الۋان­تۇر­لىلىكتى ساق­تاۋ جول­دارى, ەكو­اعار­تۋ مەن ەكوبى­لىم­دى جانە سبج رە­سۋرستارىن ورنىقتى پايدالانۋ ادىستە­رىن ەنگىزۋ جونىندەگى ءتۇرلى قا­دامدار تال­قى­لان­دى. سونىمەن قا­تار, رامسار نىسا­نى جانە يۋنەسكو تابيعي مۇرا نىسانى بولىپ تابىلاتىن تەڭىز-قور­عال­جىن كولدەر جۇيەسىنە ەكس­كۋرسيا دا كونفەرەنتسيا باعدارلا­ماسىنا ەنگىزىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شا­رۋا­شىلىعى كوميتەتىنىڭ توراعا­سى ەرلان نىسانباەۆ سۋلى-بات­پاقتى جەرلەردى ساقتاۋ, ياعني تا­بي­عاتىنا بارىنشا قامقور بولۋ ءار ادامنىڭ ازاماتتىق پارىزى ەكەنىن ايتا كەلە, بۇل تۇرعىدا كەيىنگى جاس تولقىننىڭ اتقارىپ جات­قان جۇمىستارى كوڭىل قۋانتا­تىن­دىعىنا توقتالدى. تۋعان تو­پىراق تابيعاتىن كوزدىڭ قاراشى­عىن­داي ساقتاپ, ولاردى بىلايعى جۇرتقا تانىستىرۋدا ارنايى ور­تالىقتاردىڭ جۇمىستارىن دا ەرەك­شە اتادى. سونداي-اق, ول قور­عالجىن قورىعىنا كەلىپ قو­ناتىن قوقيقازداردىڭ بۇدان بەس-ون جىل بۇرىنعى سانى 30-40 مىڭ­دى قۇ­راسا, كەيىنگى جىلدارى بۇل كور­سەت­كىش 80 مىڭعا جۋىق­تاعانىن دا نازاردان تىس قالدىر­مادى. بۇل, ارينە, قۋانىشتى جاعداي. مۇندا بۇل تىنىشتىق فاكتورىنىڭ ساق­تا­لىپ وتىرعاندىعىنىڭ بەلگىسىن بايقاتادى, دەدى ول. وسىدان تۋرا قىرىق جىل بۇ­رىن يراننىڭ رامسار قالاسىندا ەڭ الدىمەن سۋدا جۇزەتىن قۇستار­دىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورنى رەتىندە حالىقارالىق ءمانى بار سۋلى-بات­پاقتى القاپتار تۋرالى كونۆەن­تسياعا قول قويىلسا, بۇل قۇجات ودان ءارى رامسار كونۆەنتسياسى (Ramsar Conbention) اتاۋىنا يە بولعان. قازىرگى تاڭدا قۇجاتقا 160 مەملەكەت قول قويسا, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 1900-دەن استام تابيعي اۋماق حالىقارالىق ماڭىزى بار سبج-ءنىڭ رامسار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ەلىمىز اتالعان كونۆەنتسياعا 2007 جىلدىڭ مامىرىندا قوسىل­عان. بۇگىنگى كۇنى كونۆەنتسيانىڭ حالىقارالىق تىزىمىنە قازاقستان­نىڭ 7 سۋلى-باتپاقتى جەرلەرى كىرەدى. ولار: تەڭىز-قورعالجىن كول­دەر جۇيەسى, الاكول-ساسىق­كول كولدەر جۇيەسى, جايىق وزەنى­نىڭ اتىراۋى مەن وعان ىرگەلەس كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى, جارسور-ورقاش سورى, قويباعار-تىم­تاۋىر كولدەر جۇيەسى جانە ناۋرىزىم كولدەر جۇيەسى. ءابدىراحمان قىدىربەك.