ماتەماتيكانى وقىتۋ ساپاسى – يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ نەگىزى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ يننو­ۆا­تسيالىق بولاشاققا جول – جال­پى­ۇلتتىق باسىمدىق رەتىندە جاريا ەتىپ, بۇل ماقساتقا جەتۋ جو­لىن­دا قا­زاقستاندى الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى ءبىلىم ورتالىعىنا اينال­دىرۋ قاجەت­تىگىن اتاپ وتكەن ەدى. وسى يننوۆاتسيالىق بولاشاقتىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى ماتەماتيكا عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىن­دا جاتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ءبىلىم بەرۋ ءجۇ­يەسىن جاڭا ساپامەن جانە تەرەڭ مازمۇنمەن تولىقتىرۋ قاجەت ەكەنى ايتىلعان. وسى ماقساتتى ورىن­داۋ­دا جەكە پاندەردى جۇيەلى وقىتۋدىڭ ماڭىزى زور. عىلىمداردىڭ پاتشاسى اتانعان ماتەماتيكا پانىنەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولادى. ماتەماتيكا ادامزاتتىڭ جاراتى­لىس­تى تانۋىندا, مەملەكەتتەردىڭ عى­لىمي دامۋىنىڭ نەگىزىندە جاتقان عىلىم رەتىندە تانىلدى. وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن امەريكا قۇراما شتاتتارى عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋدەگى ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە جاراتىلىستانۋ عىلىمدا­رىن, اسىرەسە, ماتەماتيكانى وقى­تۋ­دىڭ كەمشىلىكتەرىن اتاپ كەتكەن ەكەن. سونداي ءماندى ءپاندى وقىتۋداعى وزەك­تى ماسەلەلەردى تالداۋ ماقسا­تىن­دا وتەيىن دەپ جاتقان قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ماتەماتيك مۇعالىم­دەرى­نىڭ 1 سەزى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى ەلەۋلى وقيعا بولارى انىق. قازاقستاندا ماتەماتيكا جاقسى دامىعان عىلىمدار ساناتىندا. باس­تاۋىن ايگىلى ءال-فارابيدان الاتىن قازاقستان ماتەماتيكاسىنىڭ دا­مۋى­­نا جانە ونىڭ وركەندەۋىنە اتاق­تى عالىمدارىمىز, اكادەميكتەر و.ءجاۋ­تىكوۆ, ءو.سۇلتانعازين, ق.قا­سىموۆ, ت.كالمەنوۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ەرەكشە جەتىستىككە جەتكەن عالىمدار م.وتەلباەۆ, ش.سماعۇلوۆ, ب.جۇما­عۇل­وۆ, ن.داناەۆ, ۋ.ومىرباەۆتار مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەتتارى اتاقتارىن الدى. وسىنداي عىلىمي جەتىستىكتەردى جاستارعا جەتكىزىپ, ولار­دى عىلىمنىڭ جاڭا شىڭ­دارى­نا جەتەلەۋ عالىمدار مەن ماتەماتيكا مۇعالىمدەرىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى. سول وزەكتى ماسەلەلەر قۇرىلتاي نازارىندا بولارى انىق. وتاندىق ماتەماتيكا مۇعالىم­دەرىنىڭ ءبىرىنشى 1 سەزىن وتكىزۋدەگى ماقسات قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ ەكونوميكاسىنىڭ سۇرانىس­تارى­نا سايكەس ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى. ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىن اتاپ وتە كەتسەك دەيمىز. ءبىرىنشى, ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ مازمۇنى تۋرالى. بىزدە ماتەماتيكانى وقىتۋ ءىسى ونىڭ تەو­ريا­لىق نەگىزدەرىن, كلاسسيكالىق بولىمدەرىن تەرەڭ مەڭگەرتۋگە با­عىتتالعان. بۇل باعىتتاعى جاڭا كوزقاراسقا كەلەتىن بولساق, ماتەما­تيكانى وقىتۋدا پراكتيكالىق ءما­سە­لەلەرگە كوپ كوڭىل ءبولۋ قاجەت­تىگىندە بولىپ وتىر. سوڭعى كەزدە عىلىمنىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرى مەن ماسەلەلەرى قولدانبالى سالاعا باعىتتالعاندىقتان, ولار مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنۋى قاجەت. ىق­تيمالدىق تەورياسى, ستاتيستي­كا­لىق ادىستەر, ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ جانە باسقا بولىمدەر ماتەماتيكا پانىنە كەڭىنەن ەنۋى قاجەت. بۇل الەمدەگى كەڭ تاراعان ۇردىسكە ساي ەكەندىگىنىڭ مىسالى رەتىندە PISA حالىقارالىق زەرتتەۋىن اتاپ كەتۋگە بولادى. ول زەرتتەۋدەگى كوپ­تەگەن تاپسىرمالار سول سالا­داعى پراكتيكاعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, نەگىزگى تاقىرىپتاردا دا قۇزىرەتتىلىككە قۇرىلعان. بولا­شاقتا وعان پراكتيكالىق ماڭىزى بار تاپسىرمالاردى ەنگىزۋ قاجەت. ەكىنشى ماسەلە, 12 جىلدىق ورتا بىلىمگە كوشۋ. 12 جىلدىق ورتا بىلىمگە كوشۋ تەك قانا ورتا ءبىلىم بەرۋدى ءبىر جىلعا ۇزارتىپ قانا قويماي, ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ماز­مۇ­نىنا وتۋگە باعىتتايدى. وقىتۋ­دىڭ جاڭا ءتاسىلى قۇزىرەتتىلىككە ار­نالعان بۇل بىلىمدە, تالاپ­كەر­لەر­دىڭ پاندەر بويىنشا العان ءبىلىمىن جاڭا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىت­تايدى. ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋدا ءار كەزدە دە وقۋشىلاردىڭ تەوريا­نى ءتيىمدى پايدالانا بىلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنگەنى. بۇگىن بۇل نەگىزگى تالاپقا اينالۋى قاجەت بولىپ تۇر. ماتەماتيكا ءپانىن بەيىندىك مەكتەپتە وقىتۋ كەزىندە جوعارى وقۋ ورنىنداعى وقۋمەن ساباقتاس جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ۇشىنشىدەن, ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ. سوڭعى جىلدارى ماتەماتيكا ءپانىن وقۋشىلاردىڭ مەڭگەرۋ دەڭگەيى ءتو­مەندەپ كەتكەنى بايقالادى. رەس­پۋب­لي­كامىزداعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ مەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسى سونىڭ ايعاعى بولا­تىنداي. ۇبت ناتيجەسى بويىنشا ماتەماتيكا ءپانى وقۋشىلاردىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ساباق­تارىنىڭ قاتارىندا تۇر. ال ماتەماتيكا – وقۋشىلاردىڭ جان-جاق­تى ويلاۋ قابىلەتىن دامىتاتىن عىلىم. دەمەك, بۇل جەردە ءپاندى وقىتۋدا, تاجىريبە الماسۋدا ارتتا قالۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگو­گي­كالىق ينستيتۋتى پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدە جانە عىلىم سالا­سىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى ءجۇ­زەگە اسىراتىن, وبلىستاعى ءبىلىم بە­رۋ جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەت­تى­لىگى مەن تۇراقتى دامۋىن قامتاما­سىز ەتەتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتسەك دەيمىز. باسەكەگە قابىلەتتى, كاسىپتىك-پەداگوگيكالىق دايىن­دى­عى جەتىك بولاشاق ماتەماتيكا ءپانى­نىڭ مۇعالىمدەرىن دايارلاۋ ينس­تيتۋتتىڭ العا قويعان باستى ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ەلۋ جىلدىق تاريحى بار ينستي­تۋتتىڭ قۇرامىندا العاشقى قۇرىلعان فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 مىڭنان استام مۇ­عالىمدەر دايىنداپ شىعارعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. كوپتەگەن ءتۇ­لەك­تەرىمىز كانديداتتىق جانە دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيالار قورعاپ, ەلىمىز­دىڭ جانە ودان تىس جەرلەردەگى ءبىلىم وردالارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اتاپ ايتساق, ينستيتۋتى­مىزدىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى, قازىرگى كەزدە وبلىسىمىزداعى بەل­گىلى ماتەماتيك ت.قوڭىرباەۆ ەسى­مى الدى­مەن ويعا ورالادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بەلگىسىنىڭ يەگەرى. كوپ جىل­دان بەرى قالامىزداعى №3 دارىن­دى بالالارعا ارنالعان گيمنازيادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. 2009 جىلى وقۋ بىتىرگەن تۇلەگىمىز شولپان شاكەنەۆا 2010 جىلى وتكى­زىلگەن «پەداگوگيكالىق ءۇمىت­تەر» اتتى وبلىستىق كونكۋرستا ءجۇز­­دەن جۇيرىك شىعىپ, ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. «پەداگوگي­كالىق شەبەرلىك نوميناتسياسى» بو­يىنشا ديپلوممەن ماراپاتتالدى. پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگو­گي­كالىق ينستيتۋتىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ وسى كۇنگە دەيىن قاجىرلى ەڭبەك مايدانىنا قىزۋ ارالاسىپ جۇرگەن تانىمال ماتەماتيك ۇستازدارىمىز, پروفەسسورلار ن.ماشراپوۆ, ت.كادكالوۆا جانە دوتسەنت ن.حايرۋللينا وسى ۋاقىتقا دەيىن شاكىرتتەرىنە عىلىمنىڭ جاڭا جەتىستىكتەرى مەن ماتەماتي­كانى وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك ەرەكشەلىكتەرىن ۇيرەتۋمەن كەلەدى. بولاشاق ماتەماتيكا مۇعالىم­دەرىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋلارى ولار­دىڭ ماتەماتيكادان دايىن­دىق­­تارىنا بايلانىستى. وسىعان وراي, ينستيتۋتتا «الگەبرالىق جۇيەلەر», «گەومەتريا نەگىزدەرى», «وليمپيا­دالىق ەسەپتەردى شەشۋ», «ماتەما­تي­كانى وقىتۋداعى يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار», «شا­عىن جيناق­تال­عان مەكتەپتەگى ماتە­ماتيكانى وقىتۋ تەورياسى جانە تەحنولو­گياسى», «12 جىلدىق مەكتەپتەرگە ارنالعان ەلەك­تيۆتىك كۋرستار ۇيىمداستىرۋ ادىستە­مەسى» اتتى ارناۋلى ساباقتار ءجۇر­گىزىلىپ ءجۇر. بۇل كۋرستار بولاشاق ۇس­­تاز­داردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن دا­مىتۋ­عا كوپ اسەرىن تيگىزۋدە. قازىرگى جاڭا الەمدىك تەحنو­لو­گيانى تولىق مەڭگەرەتىن ءداۋىر تالا­بىنا ساي ماماندار دايىنداۋ باستى مىندەت بولىپ تۇر. ول ءۇشىن جاڭا­شىل تەحنولوگيانى بارلىق سالادا قول­دانۋ قاجەت. بۇل باعىتتا ينستيتۋتتا بىرقاتار ىستەر اتقا­رىلۋدا. بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ قا­شىق­تان وقىتۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. وسى تەحنولوگيا نەگىزىندە اۋىل مەكتەپتەرىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كوپتەگەن مۇعالىمدەر ءبىلىم الا باستادى. اقپاراتتىق تەح­نولو­گيالار دامىعان كەزدە قا­شىقتان وقى­تۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋدى باس­تى باعىت رەتىندە قارايمىز. ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا دا ينستيتۋت ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە دەسەم, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­لىگىنىڭ شەشىمىمەن پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتى ماتەماتيكا جانە باسقا ءپان­دەردى وقىتۋداعى بازالىق جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە انىقتالدى. بۇل شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2010-2011 وقۋ جىلىندا ينستيتۋت ۇستازدارى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ كۋرستارىنان ءوتتى. كەلەسى وقۋ جى­لىنان باستاپ توپتار قۇرىپ, ماتەماتيكا جانە باسقا پاندەر بو­يىن­شا اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن مۇ­عالىمدەر دايىندايتىن بولا­مىز. بولاشاق مۇعالىمدەردى عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋعا دايىن­داۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەردىڭ عى­لىمي كەڭەسى, ءارتۇرلى عىلىمي ءۇيىر­مەلەر جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, ماتەماتيكا كافەدراسىندا كوپ جىل­دان بەرى «ماتەماتيكالىق وليمپيادا» اتتى ۇيىرمە جۇمىس ىستەيدى. ۇيىرمە مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە جىل سايىن ماتەماتيكادان وتەتىن رەس­پۋبليكالىق جانە حالىقارالىق وليمپيادالار مەن كونفەرەن­تسيا­لاردىڭ جەڭىمپازدارى بار. ينستيتۋت مۇعالىمدەرى مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ماتە­ما­تيكالىق وليمپيادالار مەن عىلى­مي جوبالار سايىسىنا وقۋشى­لار­دى دايىنداپ جۇرگەن وقىتۋشى­لارى­مىزدىڭ جەتىستىكتەرى ايتار­لىقتاي. ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ۇستاز مارتەبەسىن ارتتىرۋ بارلىعىمىزدىڭ مىندەتىمىز. استانادا وتەتىن مۇعالىمدەر قۇ­رىلتايى ماتەماتيكا ءپانى ۇس­تازدارىنىڭ پىكىر الىسىپ, كاسىبي شىڭدالۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, جول­اشار بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن ال­عاشقى رەت وتەيىن دەپ جاتقان ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ قۇ­رىل­تايى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋدا جاڭا جەتىستىكتەرگە باس­تاۋشى بولادى دەپ بىلەمىز. تاكير بالىقباەۆ, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى مىندەتىن اتقارۋشى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.