استانا
استاناداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىندا 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىنە وراي سالتاناتتى شەرۋ ءوتتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل شاراعا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! – دەدى ەلباسى. – بارشاڭىزدى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەيرامىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ءبىز بۇل مەرەكەنى ەرەكشە اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. سەبەبى, بيىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. وسى ورايدا, بۇگىنگى مەرەكەنى بىرلىك اياسىندا باستاپ وتىرمىز. وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, بىرلىك دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان قالعان وتە ۇلى, تەرەڭ ماعىنالى ۇعىم. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ىرگەلى ەل بولدىق. مەرەيىمىز كوتەرىلىپ, دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولدىق. ەكونوميكامىزدى كوتەردىك. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتتىق. ەلوردامىزدى سالدىق, دەدى پرەزيدەنت.
كەشە عانا بۇكىل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزدىك. كەشە عانا ءبىز ازيا ويىندارىندا سپورت جارىستارىن وتكىزىپ, تاعى دا دۇنيە جۇزىنە كەڭىنەن تانىلدىق, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. قازاقستاندا ازيا ەلدەرى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىندا باس قوسقالى وتىر. وسىنىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى بەرگى بىرلىكتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانى مەن تىنىشتىقتىڭ ارقاسىندا ىسكە استى. بىزگە بۇكىل دۇنيە ءجۇزى كوز تىگىپ وتىر. ءبىز دىندەر سەزىن جانە ءتۇرلى حالىقارالىق جيىنداردى ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزدىك. سوندىقتان دا كۇللى الەم قازاقستانعا ىلتيپاتپەن قارايدى.
وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىندا, اۋىلداردا, اۋدانداردا, قالالاردا مەرەكەلىك ءىس-شارالار ءوتىپ جاتقانىن اتاپ وتە كەلىپ, مەرەكەگە جيىلعان حالىقتىڭ بارلىعىن دا قۇتتىقتاپ, بەرەكە-بىرلىك تىلەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاسايتىن جۇمىستار مەن اسۋلار ءالى دە كوپ. مىنا شىر اينالعان ءدۇنيەدە ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردى باستان وتكەرىپ جاتقان كەزدە, ءبىزدىڭ ەلدە باعدارلامالار مەن ءوندىرىستەر ىسكە اسىرىلۋدا. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستانداعى بىرلىكتىڭ ارقاسىندا. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى», دەگەن اتا-بابالارىمىزدا ءسوز بار. سوندىقتان دا, بىرلىگىمىز نىعايا بەرسىن, ەلىمىزدىڭ ىرگەسى بەرىك بولسىن, جاستار باقىتتى بولسىن, بولاشاعىمىز باياندى بولسىن, دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل مەرەكەنى بيىل جاڭاشا اتاپ ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق تاياۋدا بولىپ وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءجايت بارلىق وتانداستارىمىزدىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعانىن ايعاقتاپ بەردى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز «ءبىز, قازاقستان حالقى» دەگەن سوزدەردەن كەزدەيسوق باستالمايدى. ءبىرلىكتىڭ, سەنىمنىڭ, كوپۇلتتى قازاقستاننىڭ وسىنداي تۇتاستىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىز تاۋەلسىز ەل قۇرىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ بولاشاعىن سەنىمدى ەتە تۇستىك. قالالار, اۋىلدار سالىپ, ونەركاسىپتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدەمىز, ۋنيۆەرسيتەتتەر تۇرعىزىپ, بالالارىمىزدى شەتەلدەرمەن قاتار, سولاردا وقىتۋدامىز. وسىنىڭ بارلىعىنا بىرلىكتىڭ, ەلىمىزدىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ال الەمدە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, زاۋىتتار توقتاپ, ادامدار جۇمىسسىز قالۋدا. ءبىز بولساق, جاڭا كاسىپورىندار قۇرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن جاساقتاۋدامىز. دۇنيە ءجۇزىندە ءدىني جانە ۇلتارالىق تۇسىنىسپەۋشىلىك سالدارىنان قاقتىعىستار ورىن الىپ, قان توگىلۋدە. ءبىز تۇتاستىقتىڭ ءۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرمىز.
بۇگىندە قازاقستاندا تۇرىپ, ءومىر ءسۇرۋ كىم-كىم ءۇشىن دە ءمارتەبە. ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ بولاشاعىن بەكەم ساناسا, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قارايدى. ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ جۇمىسى, ءۇيى بولۋى ءۇشىن, ماماندىق يەلەنۋى ءۇشىن, ءوزىنىڭ بالالارىن جاڭا كاسىپتەرگە وقىتۋى ءۇشىن جۇمىستانۋدامىز. بالالارىمىزدىڭ وزىق مەديتسينا مەكەمەلەرىندە, وزىق مەكتەپتەردە وقىعانىن قالايمىز جانە سولاردى قۇرۋ ۇستىندەمىز. ءبارىن جاساپ بولعان جوقپىز, بىراق جاساپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىز, مەنىڭ جولداۋىم, 2020 باعدارلاماسى ءبىز جاقسىراق, تىنىشىراق ءومىر سۇرۋگە باعىتتالعان, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
جاسامپازدىق ىستەرى ءۇشىن تاعى دا بىرلىك, باۋىرلاستىق, بارلىق حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى قاجەت ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىرىلدى. كەلىڭىزدەر, وسى مەرەكەلەردە ءبىر-ءبىرىمىزگە دەگەن وسى ءسۇيىسپەنشىلىكتى, قۇرمەتتى كورسەتەيىك. بۇكىل الەمگە تۇتاستىعىمىزدى ايعاقتايىق. وسىلاي دەگەن ەلباسى ءبۇگىندە ءبىزدىڭ تولەرانتتىلىعىمىزدى, بىرلىگىمىزدى, بارلىعىمىزدى تۇتاستىرىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى تاماشا ورگاننىڭ جۇمىسىن سىرتتاعىلار وقىپ, ۇيرەنىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.
«بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەن اتا-بابامىزدان قالعان قاعيداتتى ۇستانساق, بولاشاعىمىز باياندى بولادى. جاستارىمىز باقىتتى بولادى. ەلىمىز مىقتى بولادى. بۇدان ءارى دە قازاقستاننىڭ دارەجەسى مەن مەرەيى ارتا بەرەدى. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن, بارلىقتارىڭىزعا جاقسىلىق تىلەيمىن, دەپ اياقتادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان كەيىن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىنداعى الاڭعا جينالعان مىڭداعان قازاقستاندىق مەرەكەلىك شارالاردى تاماشالادى. ياعني, بۇل كۇنى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي الەۋەتىن دامىتۋعا, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە كۇش جۇمساپ جۇرگەن قازاقستاندىقتار, اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىسشىلار, كاسىپكەرلەر, جول-قۇرىلىس, كولىك, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالالارىنىڭ وكىلدەرى, سپورتشىلار مەن ستۋدەنتتەر مەرەكەلىك سيپاتقا ساي بەزەندىرىلگەن الاڭ جانە تاۋەلسىزدىك داڭعىلى بويىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. ماسەلەن, «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» دەگەن ترانسپارانتپەن مەرەكەلىك شەرۋدىڭ شىمىلدىعىن اشقان قۇرىلىسشىلار كولونناسىنىڭ قاتارىندا «بايتەرەك -2007», «نورد ديالوگ», «سەمبول ينشاات», «شار-قۇرىلىس», «استانا-الكور», «ASI», «G max company», «ۆەن», «Abinukas», «التىن ءححى» كومپانيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولدى.
سالتاناتتى شارا ەلورداداعى ءتۇرلى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى مەن قازاقستاندىق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى.
ءلايلا ەدىلقىزى.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
الماتى
الاتاۋ مامىردىڭ ىستىق دەمىنە بالقىپ ماناۋراعانداي. ابىز تاۋدىڭ ەتەگىندەگى الماتى كەۋدەسىنە قىزىل-جاسىل گۇل تولىپ, سان ءتۇرلى بۇلبۇل قۇس قونىپ الاۋلاعانداي. مۇندا قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن مەرەكەلەۋ سالتاناتتى شەرۋمەن باستالدى. شەرۋ تولقىنى «استانا» الاڭىنا قۇيىلىپ, وندا ءوتىپ جاتقان نەگىزگى مەرەكەلىك جيىندارعا ۇلاستى. شەرۋ جورىعىنا 500 بايكەر, ۆەلوسيپەدشىلەر مەن سپورتشىلار, ۇرمەلى وركەستر, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, اۋدانداردىڭ اكىمدەرى مەن قالانىڭ قۇرمەتتى تۇرعىندارى – بارلىعى 30 مىڭنان استام ادام قاتىستى.
قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ الماتىلىقتاردى بىرلىك كۇنىمەن قۇتتىقتاي كەلە, قازاقستاندا 120-دان استام ۇلت پەن 40 كونفەسسيا وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. وڭتۇستىك استانانىڭ وزىندە 27 رەسپۋبليكالىق جانە 35 قالالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جانىندا قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ ءجونىندەگى 18 جەكسەنبىلىك مەكتەپ, ەتنوستىق ءۇش ورتا مەكتەپ بار. باسقا ۇلتتار تىلدەرىندە 9 گازەت جانە 2 جۋرنال شىعادى, تەلەديدار 5 تىلدە, راديو 7 تىلدە حابار تاراتادى.
– «ءبىز بۇگىن ىزگىلىك پەن بەيبىتشىلىكتى, حالىقتىڭ بىرلىگىن, مادەنيەتتەردىڭ سانالۋاندىعىن جانە ءوزارا ۇشتاسا بايۋىن پاش ەتەتىن مەرەكە – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىن اتاپ وتۋدەمىز. بارلىعىڭىزدى وسى جارقىن كۇنمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, 1 مامىر – 20 جىلدا قۇرعان ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز, تۋعان قازاقستانىمىزدىڭ ەڭ باستى مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى»,– دەدى ا.ەسىموۆ.
حالىقتىڭ سالتاناتتى شەرۋى اياقتالعاننان كەيىن قالانىڭ بارلىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن دوستىق فەستيۆالى باستالدى. مەرەكەگە جينالعاندار قۇيقىلجىعان بي مەن قالىقتاعان انگە كەنەلدى. سونىمەن قاتار, «استانا» الاڭىندا ۇلتتىق تاعامدار فەستيۆالى دە تاڭداي قاقتىرىپ, وندا تاڭداۋلى ۇلتتىق مەيرامحانالار كوز تارتار عاجاپتارىن ۇسىندى. سونداي-اق جۇرت ەتنومادەني بىرلىكتەردىڭ قولدانبالى ونەر كورمەسىن قىزىعا تاماشالادى.
قورعانبەك امانجول.
* * *
اقتاۋ
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى قۇرمەتىندەگى ءىس-شارالار ماڭعىستاۋ جەرىندە ءساۋىردىڭ 23-ىنەن باستاۋ الدى. بۇل جىلعى, ياعني تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى بىرلىك مەرەكەسى ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تۇسەتىندەي شارالارمەن ايشىقتالدى. وبلىس ورتالىعىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى اۋدان, قالالارعا ارنايى بارىپ, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كورسەتتى. بۇل رەتتە داعىستان, ۋكراين, تاتار, گرۋزين, قىرعىز ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعا ءبىلدى. وبلىس ورتالىعىن عانا ەمەس, ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا قارقىندى جۇرگىزىلدى.
اقتاۋداعى 1 مامىر كۇنگى مەرەكەلىك شەرۋ ءسان-سالتاناتىمەن باستالدى. پرەزيدەنت داڭعىلى بويىمەن ساپ تۇزەپ, استانا الاڭىندا قۇرىلعان ءساندى ساحناعا دەيىن ءجۇرىپ وتەتىن شەرۋشىلەردە شەك بولمادى. ونى بارابانشىلار مەن ءۇرمەلى اسپاپتار وركەسترى باستادى. اتاربانىڭ ۇستىندەگى بيىك شاڭىراقتىڭ استىندا 5 ساۋىردە «ەگەمەندە» ەلباسىنا اق باتاسىن بەرگەن 105 جاستاعى ءنازيحان بەكەجانوۆا انامىز ۇل-قىز, نەمەرە, شوبەرەلەرىمەن جايعاسىپتى. ال شاڭىراقتان شۋاق شاشىپ تۇرعانداي القىزىل لەنتالاردى وبلىستاعى 20 ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى ۇستاپ كەلەدى. مىنبەر جانىنا توقتاعان تۇستا عاسىر جاساعان انا كوپ ۇلتتى حالقىمىز بەن كەمەڭگەر كوشباسشىمىزعا اق باتاسىن بەردى. بيشىلەر «ىنتىماعى جاراسقان» اتتى تەاترلاندىرىلعان كورىنىستى كورسەتىپ, 100 دومبىراشى كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» جانە «اداي» كۇيلەرىن تارتقان سوڭ شەرۋ ودان ءارى جالعاستى. شەرۋشىلەر قاتارىندا ايماقتىڭ ايگىلى ارداگەرلەرى, ونەرپازدارى, سپورتشىلارى ءجۇردى.
سالتاناتتى شەرۋگە بەلسەنە قاتىسقان ستۋدەنت جاستار دا, ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى دا الاڭنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, شالىقتادى. مەرەكەلىك شەرۋ اياقتالىسىمەن «استانا» الاڭىنداعى ساحنا ءتورىنە وبلىس, قالا مەن «نۇر وتان» حدپ موف باسشىلارى, ەڭبەك ارداگەرلەرى كوتەرىلدى. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى يۋسۋپ شاحشاەۆ جينالعانداردى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, ساحنا تورىنەن وتان, تۋعان جەر, دوستىق تۋرالى اندەر شالقىدى.
بۇل كۇنى الاڭعا جينالعان حالىقتىڭ كوڭىلدەرى كوتەرىڭكى, جۇزدەرى جارقىن بولدى. اقتاۋ اسپانىندا ءان قالىقتاپ, مەرەكەلىك سالتانات قىزىعى ءتۇن ورتاسىنا دەيىن اياقتالعان جوق.
جولامان بوشالاق.
* * *
اقتوبە
كۇن ساناپ كوركەيىپ, جاسارىپ, جاڭعىرىپ كەلە جاتقان اقتوبە قالاسى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا بۇرىنعىدان گورى دە كورىكتەنىپ كەتكەندەي. قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى مەن الاڭدارى وزگەشە ءبىر تۇرگە ەنىپ, كوكتەمنىڭ شۋاعىنا مالىنىپ, جاسارا تۇسكەن. قىزىلدى-جاسىلدى تۋلار جەلبىرەپ, ءار ءتۇرلى ۇرمە شارلارمەن بەزەندىرىلگەن قالا كوشەلەرى ونسىز دا كوركەم قالانىڭ اجارىن اشىپ, اينالاعا وزگەشە ءبىر ادەمىلىكتىڭ, سالتاناتتىڭ رەڭكىن بەرەدى. قاشاندا مەرەكەلىك سالتاناتتىڭ ساياباعى ىسپەتتى قالانىڭ ابىلقايىر حان داڭعىلى بويى قولدارىنا ترانسپارانتتار مەن جالاۋلار, قىزىلدى-جاسىلدى شارلار ۇستاعان, ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن حالىققا تولدى. جان-جاقتان اعىلعان جۇرت «مير» ساۋدا ورتالىعى ماڭىنا جينالدى. ءۇش مىڭنان استام ادام باس قوسقان شەرۋ وسى ارادان باستالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتىنداعى ساياباقتا اياقتالدى.
ساياباقتاعى كونتسەرتتىك ساحنا الدىندا سەگىز ەتنو-مادەني بىرلەستىكتىڭ بيشىلەرى ءوز حالقىنىڭ بيىمەن شىعا كەلگەندە دوستىق پەن بىرلىكتىڭ لەبى ەسىپ جۇرە بەرگەندەي بولدى. مىڭ بۇرالعان قازاق ءبيى ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, پولياك, تاتار-باشقۇرت, قىزۋ قاندى تاۋ حالىقتارىنىڭ بيلەرىمەن جالعاسىپ, جاراسىم تاۋىپ جاتتى. ساياباققا جينالعان حالىق الدىندا قالا اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ ءسوز سويلەپ, مەرەكەلىك سالتاناتقا جينالعانداردى قۇتتىقتادى. ول ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا اقتوبەلىكتەردىڭ بارشا قازاقستاندىقتار سياقتى ەرەكشە دايىندىقپەن, تاماشا تابىسپەن باراتىنىن جەتكىزدى. مەرەلىك سالتاناتقا جينالعان حالىق ءار ۇلتتىڭ ءانى مەن ءبيىن, قازاقتىڭ كۇيىن تاماشالادى. سان الۋان تۇرگە بولەنگەن ساياباقتا وبلىستى مەكەندەگەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى وسىلايشا تىلەك توعىستىرىپ, نيەت بىرىكتىردى. جالپى, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى بۇرىنعىدان وزگەشە ءوتتى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي.
* * *
اتىراۋ
اتىراۋ جۇرتشىلىعى بۇل مەرەكەنى جىل سايىن اسىعا توسادى. ويتكەنى, بۇل –دوستىقتىڭ, بىرلىكتىڭ مەرەكەسى. ءدال وسى مەرەكەدە ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەرەكشە ءبىر تولقىنىسپەن, ەرەكشە شابىتپەن بار ونەرىن ورتاعا سالۋعا تىرىسادى. بۇل جولى ءدال وسىلاي بولدى. ايتقانداي, اتىراۋداعى مەرەكەلىك شارانىڭ الدىندا جۇرتشىلىق شەرۋدى تاماشالادى. شەرۋگە قاتىسۋشىلار بەيبارىس سۇلتان ەسكەرتكىشى الدىنا جينالدى. ءدال وسى جەردەن ساتباەۆ داڭعىلىن بويلاپ, شەرۋشىلەر يساتاي-ماحامبەت الاڭىنا بەت الدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, دەپۋتاتتار, 17 ەتنومادەني ورتالىق وكىلدەرى, ءار سالاداعى كاسىپورىن-مەكەمەلەر ۇجىمدارى, وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى-بارلىعى 17 كولوننانى قۇراعان شەرۋشىلەر اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن ەلەگەن جوق.
اۋا رايى دەمەكشى, بۇل كۇنى اتىراۋدا جاڭبىر جاۋىپ تۇردى. بىراق مەرەكەلىك شارانى تاماشالاۋعا جينالعان جۇرتشىلىق ونى جاقسى ىرىمعا بالادى. «جاڭبىردىڭ جاۋعانى كەدەرگى ەمەس. كوكتەن جاۋىپ تۇرعان نۇر عوي بۇل», دەيدى جاراسىمدى ۇلتتىق كيىمى تال بويىن سۇلۋلاندىرىپ, الابۇرتقان ءجۇزى بۇرىنعىدان نۇرلانا تۇسكەن ۋكراين قىزى سۆەتلانا ۆاحنەن. ول ءبۇگىن ەرەكشە قۋانىشتى. جۇرتشىلىق الدىندا «ءدوۆىرا» ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگىندەگى زامانداس-قۇربىلارىمەن بىرگە ءوز تىلىندە ءان شىرقادى. ءان ايتا ءجۇرىپ, دوڭگەلەنە بيلەدى. بۇل جولعى مەرەكەلىك شارانىڭ ورنى بولەكتىگىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
ءوڭىر جۇرتشىلىعىن مەرەكەمەن وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «نۇر وتان» حدپ اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات داۋكەنوۆ قۇتتىقتادى. وسىدان كەيىن مەرەكەلىك شارانىڭ كورىگىن ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى قىزدىرىپ الا جونەلدى. ءبىرى اۋەلەتە ءان شىرقاسا, ەندى بىرەۋلەرى, اسىرەسە, تاۋ حالقىنىڭ جاس ورەندەرى ۇلتتىق بيىمەن جۇرتشىلىق كوڭىلىنە جىلى اسەر قالدىردى. وڭىردەگى 17 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ وكىلدەرى ءبىر-بىرىنەن قالىس قالماي, ۇلتتىق ونەرلەرىن بىرىنەن ءبىرى اسىرا كورسەتتى.
جولداسبەك شوپەعۇل.
* * *
كوكشەتاۋ
مەملەكەتىمىزدىڭ, ءار وشاقتىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەلەرىن تاۋەلسىزدىك الاڭىنان باستايتىن كوكشەلىكتەر قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىن كادۋىلگى قۇت شارالاردان وزگەشەلەۋ اتاپ ءوتتى. ورتالىق اباي كوشەسى باستان-اياق جابىلىپ, بار جاساۋىن تاعىنىپ جارقىراپ تۇر. بۇگىن ەرتەرەك شىققان كۇننىڭ التىن شاپاقتارىنا مالىنعان قالا جۇرتشىلىعى جاراسىمدى شەرۋ قۇرىپ, ابىلاي ەسكەرتكىشىنە باسىن ءيىپ, «تاۋەلسىزدىكتىڭ» تورىنە وزدى. كوك تۋلارمەن قاتار, «بىرلىگى جاراسقان قازاقستان!», «ۇرانىمىز – دوستىق, تۋىمىز – بىرلىك!» ۇرانىن كوتەرگەن كوپ ترانسپارانتتار كوڭىلدى كوككە ورلەتەدى.
– وسى رۋحتاندىرۋشى ۇرانداردا مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ماقساتى ايقىندالىپ, بولاشاعى بەينەلەنىپ تۇرعانداي, – دەيدى قۋانىش تولقىنىندا قاتار كەلە جاتقان «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ساياساتتانۋشى عالىم شويكين.
وبلىسىمىزدا 9 ساياسي پارتيا, 300-ءدىڭ ۇستىندە ءدىني بىرلەستىك, 161 ەتنومادەني بىرلەستىك تىركەلگەن. ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ بارلىعىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مىزعىماس دوستىعىمەن, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگىمەن بايلانىستىراتىنى عانيبەت. بىزدە قاي ۇلت بولسىن ەركىن داميتىنى, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, بايىتا بەرەتىنى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن. ايتكەنمەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالابى, ۋاقىت ءۇنى سول دوستىعىمىزدىڭ موينىنا ورتاق بولاشاققا قىزمەت ەتۋ قۇندىلىعىن جۇكتەپ وتىرعاندىعى كەلەشەكتىڭ كەمەل ساياساتى دەۋىمىز كەرەك.
ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, كورەي, ءازىربايجان, تاتار, نەمىس, تۇرىك, پولياك, ارميان, تاعى باسقا ۇلىستاردىڭ شاڭىراقتارىنا باقىت تىلەي «قازاق اۋىلىنا» جەتكەنىمىزدە شاڭقاي ءتۇس بولدى. ءبىرجان ءانى بيىكتەپ, «قاراجورعا» بىلقىلداپ, قارا قازان قايناپ جاتىر... «دوستىق» ەتنوقالاشىعىنىڭ ءسان-سالتاناتىن تاماشالاعان قاۋىم «ماقساتى ءبىردىڭ – رۋحى ءبىر» اتتى قازاقستان حالقىنىڭ دوستىق فەستيۆالىن وتكىزدى. مىڭ سان حالىقتى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى, كىشى اسسامبلەيا توراعاسى سەرگەي دياچەنكو, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك اياعانوۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى گەريحان يانديەۆ, اقىن الماس تەمىرباي قۇتتىقتادى. الاڭداعى شاڭىراقتان ءزاۋلىم شارلار ۇشىپ, حالقىمىزدىڭ ارمان-تىلەگى مەن اق نيەتىن اۋەلەتىپ بارا جاتتى.
باقبەرگەن امالبەك.
* * *
قاراعاندى
ەلىمىز ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ سالتاناتى ادەتتە قالانىڭ باس كوشەسى بۇقار جىراۋ داڭعىلى بويىندا وتەدى. وندايعى ساتتەردە ول ءاردايىم بارشانىڭ شالقىعان كوڭىلىنە بولەنىپ, نۇر ويناعان جۇزدەرمەن جارقىراپ اسەم كۇيگە ەنەدى. ال جىلدىڭ ەڭ ءبىر تاماشا مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنگى جاپپاي شاتتىق ءسانى ءتىپتى دە جاراسىپ, جايناپ, ورتاق قۋانىش بىرىكتىرگەن مىڭداعان جۇرەكتەر ءلۇپىلى بۇكىل شاھاردى جاڭعىرىقتىرىپ اكەتتى.
«شاحتەر» ستاديونى جاعىنان باستالعان بۇقارالىق شەرۋدە وڭىردەگى 20 وبلىستىق جانە ايماقتىق 36 ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى, قالىڭ قاۋىم قاتار قادام باستى. سان ۇلتتار مەن ۇلىستار ازاماتتارىنىڭ ءبىر اكە مەن شەشە بالاسىنداي ءتوس تۇيىستىرگەن قۇشاقتارى, باۋىرمالدىق پەيىلدەرى تۋىسقاندىقتى, سىيلاستىقتى تاعى ءبىر پاش ەتكەندەي ەدى. شىندىق سولاي. الىپ ءوندىرىستىڭ ىرگەتاسى قالانعان شاقتا, سوعىس جىلدارىندا سىنالعان, قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ دومنا پەشتەرى الدىندا شىڭدالعان, تاۋەلسىزدىك ارقاسىندا بەرىككەن دوستىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە, ءمانى اركىمگە ىستىق.
– مەن قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيمىن. كەن ينجەنەرى بولماق تالابىم بار. ءومىرىمدەگى ۇلكەن قۋانىشىم – مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىندىگىم. سونىڭ ارقاسىندا قازاقى ورتاعا سىيلىمىن. ماعان قاراپ قىزىعۋشىلار كوپ. قازاقشا ءسويلەي بىلۋگە قۇشتار. شامام كەلگەنشە قاتارىما تارتۋعا تىرىسامىن. بىرلىگىمىزدىڭ تىرەگى رەتىندە قادىر تۇتۋعا ۇندەيمىن, – دەدى نيكولاي سمولين.
كوڭىلدەرى كوكتەم شۋاعىنداي نۇرلى ورتادا شەتەلدىك مەيماندار دا از ەمەستىگى بايقالدى. كەزىندە گەرمانياعا قونىس اۋدارىپ, ەندى قايتا ورالۋ ويىنداعى پاۆەل فەلدەنىڭ: «مىنە, شىنايى سىيلاستىق دەپ وسىنى ايت. سونى ساعىنىپ قالىپپىز», دەۋى جۇرەكجاردى جالعىز سىر ەمەس-ءتى.
ايقىن نەسىپباي.
* * *
قوستاناي
«...سەندەگى سەمسە مىڭ جۇرەك, كەلگەندە قايتا كوكتەمىڭ, ءبۇر جارار تاعى دۇركىرەپ!» قوستانايدا اقىن ولەڭ وقىپ تۇرعانداي! ءساۋىردىڭ ارا-تۇرا سوعىپ تۇرعان وكپەك جەلى ساپ تىيىلىپ, كوك زەڭگىر اسپان شايداي اشىلعان. تال-قايىڭ كوك تورعىن ءشالى جامىلعانداي, جەردىڭ كوگى دە دۇركىرەي كوتەرىلگەن. تابيعاتتىڭ جىلدا قايتالانىپ, جىلدا تابىندىراتىن عاجاپ سۇلۋلىعى ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىمەن استاسقان سەكىلدى.
قوستاناي كوشەلەرىندە حالىق بىرلىگى مەرەكەسى سالتانات قۇردى. قولدارىنا شار, جالاۋشا ۇستاپ شىققان قوستانايلىقتار قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا جينالدى. ۇدەتكىشتەن شارتاراپتى شارلاعان ءان مەن اۋەن دە مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيدى اسپانداتتى. «قازاقستاننىڭ بىرلىگى جاساسىن!», «بەيبىتشىلىك, دوستىق, ەڭبەك!» دەگەن, تاعى باسقا دا ترانسپارانتتار, «نۇر وتان» حدپ جالاۋى حالىقتىڭ بىرلىگىن پاش ەتىپ تۇرعانداي. كوپشىلىك جۇرت ۇلتتىق كيىمدەر كيىپ كەلىپتى. ءار ۇلتتىڭ كيىمى وزىنشە ءساندى, ەرەكشە.
–قازاقستاندىقتاردى بۇگىنگى مەرەكە ولاردىڭ ۇلتىنا, تۇرىنە, ءدىلى مەن دىنىنە قاراماي ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرەدى. ەلىمىزدە سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ولاردىڭ ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن, سالتىن, مادەنيەتىن ۇمىتپاي دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. وسىنداي ءمۇمكىندىكتىڭ باعاسىن ءبىلۋ, دوستىقتى قاستەرلەۋ – ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز, – دەدى ايماق باسشىسى سەرگەي كۋلاگين.
– ءبىزدىڭ كەڭەس وداعى كەزىندە جوعالتقانىمىز كوپ بولدى. ءتىلىمىزدى, ءداستۇرىمىزدى ماقۇرىم ەتتىك. بىراق ەڭ ماڭىزدىسىن ساقتاپ قالدىق, ول – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز. ساردار ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىزگە راحمەت, – دەيدى ۋكراين حالقىنىڭ وكىلى, قۇرمەتتى كونسۋل اناتولي تاراسەنكو.
مەرەكە كۇنى قوستانايلىقتار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كۇشىمەن قويىلعان كونتسەرتتى تاماشالادى. ءان دە دوستىق ەلشىسى ەمەس پە؟
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
* * *
قىزىلوردا
«ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەيدى ءبىزدىڭ جۇرت. ەلدىككە, بىرلىككە, ىنتىماق پەن تاتۋلىققا شاقىراتىن, حالىقتى ۇيىستىراتىن, ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىستىراتىن داستۇردەن قاشۋدىڭ قاجەتى جوق. كەڭەس زامانىنداعى سونداي مەرەيلى مەرەكەنىڭ ءبىرى – 1 مامىر بولاتىن. جۇرت تايلى-تۇياعى قالماي الاڭعا شىعاتىن ەدى. بار اسەم كيىمدەرىن كيىپ, جالاۋشالارىن الىپ, ءماز-مەيرام كۇي كەشەتىن. دەگەنمەن, بۇل سالت سول زامانمەن بىرگە تاريح قويناۋىنا كەتكەندەي-ءتىن. بىراق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن بيىلدان باستاپ, ۇزىلگەن ءداستۇر جالعاسىن تاپتى. سولايشا, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى بۇكىل وبلىس كولەمىندە كەڭ سالتاناتپەن اتالىپ ءوتتى.
كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە سالتاناتتى شەرۋ باستالدى. تالاي زۇلماتتى كوزبەن كورگەن, ەلى ءۇشىن ەتىگىمەن قان كەشكەن ارداگەرلەر باستادى شەرۋدى. ءاردايىم الدىڭعى شەپتەن كورىنەتىن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ىدىرىس قاليەۆ اقساقال باستاپ شىقتى. ونان كەيىن «قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرمەتتى» ازاماتتارى ساپ تۇزەدى. وسىلايشا سالتاناتتى شەرۋ باستالىپ كەتتى.
قازاقستان – ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ بالاسى مەكەن ەتكەن قۇت قونعان ولكە. الاۋىزدىقتان ادا, بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى جاراسقان جۇرتىمىز بۇگىندە ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي بولىپ كۇن كەشىپ جاتىر. شەرۋدى وبلىستاعى 11 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ وكىلدەرى جالعاستىردى. ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, «قازاقستان – دوستىق شاڭىراعى» دەپ ۇرانداعان ۇلت وكىلدەرى مەرەكەنىڭ مەرەيىن اسىردى. جالپى, شەرۋگە 4 مىڭنان اسا ادام قاتىستى. اۋقىمدى ءىس-شاراعا وبلىس شەڭبەرىندەگى ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بارلىعى دەرلىك اتسالىستى. ال سالتاناتتى شەرۋدى ايماق باسشىلارى قابىلداپ الدى.
قىزىلوردا جەرىندەگى سالتاناتتى ءىس-شارا ونان سوڭ مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى. 80-جىلدارداعى انگە بيلەگەن حالىق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ اندەرىن تىڭداپ, تارقاستى.
ەرجان بايتىلەس.
* * *
ورال
ورال وڭىرىندە 1 مامىر قارساڭىنداعى كۇندەر دە, بىرلىك مەرەكەسىنىڭ ءوزى دە الۋان ءتۇر مەن تەرەڭ مازمۇنعا تولى بولدى. ءدال وسى تۇستا وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى كەڭەسى مەن دوستىق فەستيۆالى وتكىزىلىپ, وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا قول جەتكەن قۇندىلىقتاردى قادىرلەۋ جانە ونى ودان ءارى بايىتۋ تۋرالى وي-پىكىرلەر قوزعالدى.
ال 1 مامىر كۇنى ورال قالاسىندا ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ ۇلكەن شەرۋى ءوتكىزىلدى. ول بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ بارلىق كورىنىستەرى اقجايىقتا سالتانات قۇرعانىن پاش ەتكەندەي اسەر قالدىردى.
– قازاقستاندىقتاردى العا باستايتىن, جەڭىستەرگە جەتەلەيتىن, ءارى ولاردى ورتاق ماقساتقا توپتاستىرا الاتىن قۇدىرەت اسقاق رۋح پەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم دەپ تۇسىنەمىن. وسى ەكەۋىنىڭ شوعىن ۇرلەپ وتىرۋ قاي كەزدە دە قاجەت. بۇل تۇرعىدا ءدال بۇگىنگىدەي ءسانى مەن سالتاناتى, ءمانى مەن مازمۇنى كەلىسىم تاپقان شەرۋلەر وتكىزۋ وتە قاجەت دەپ سانايمىن, – دەيدى 87 جاستاعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى قادىر عايسين.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناستارى نىعايا ءتۇستى. بۇل فاكتورلار ەل ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. مۇنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قازاقستاندى ءوز وتانىم دەپ سانايتىن ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمى بولماعان جەردە, العا باسۋ دا بولمايدى, – دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى اناتولي اۆيلوۆ.
وسىنداي بىرلىگى بار ەلدىڭ بولاشاعى دا تۇعىرلى, باياندى بولماق.
مىنە, ىنتىماعى جاراسقان ورال ءوڭىرىندە كەڭىنەن اتالىپ وتكەن 1 مامىر مەرەكەسى جونىندە باتىسقازاقستاندىقتار وسىلاي تولعانادى. شىن جۇرەكتەن ايتىلعان وسىناۋ اق-ادال پىكىرلەر تۇسىنىك بەرۋ مەن قانداي دا ءبىر بولماسىن جۋرناليستىك ءتۇيىن جاساۋدى قاجەت ەتپەيدى.
تەمىر قۇسايىن.
* * *
وسكەمەن
وزەندەر ورنەكتەگەن وسكەمەن ەرەكشە تۇرلەنىپ, رەسپۋبليكا الاڭىنا جۇرت سىيماي كەتكەن. كەنەت مەرەكەلىك شەرۋدى جۇرگىزۋشى قايرات لۇقپانوۆتىڭ داۋىسى جاڭعىرتىپ جىبەردى.
«التى الاشتىڭ بالاسى,
قاۋىمداسقان كۇنى – بۇل.
ءبىر-بىرىمەن جاراسىپ,
باۋىرلاسقان كۇنى – بۇل!
كوك اسپاندا تۋلاردىڭ,
جەلبىرەيتىن كۇنى – بۇل.
ەلىم دەگەن ۇلداردىڭ.
ەلجىرەيتىن كۇنى – بۇل!».
سول-اق ەكەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن «مەن – قازاقستان پاتريوتىمىن» اتتى مەرەكەلىك شەرۋ باستالىپ كەتتى. ول ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. رەسپۋبليكا الاڭىنا كوپتەن بەرى حالىقتىڭ وسىنشاما مول جينالعانىن كورمەگەن ەدىك. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى مەرەكە شەرۋى جاڭا ۇلگىدە, جاڭاشا سيپاتتا ءوتتى. ءار ۇجىم, مەكەمە, كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار وزدەرى شىعاراتىن ونىمدەر جايلى پلاكاتتار مەن سۋرەتتەردى كوتەرىپ العان, «كازتسينك», تيتان-ماگني, «ءۇلبى مەتاللۋرگيا» زاۋىتتارىنىڭ ەڭبەككەرلەرى جىل باسىنان جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ديكتور ءار ۇجىم مەن مەكەمەلەر جايلى داۋىس كۇشەيتكىش قۇرال ارقىلى حاباردار ەتىپ تۇردى.
شەرۋ اياقتالعان سوڭ وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ جينالعانداردى قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان وڭدى ىستەرمەن تانىستىردى.
دوستىق ۇيلەرى مەن ونەرپازدار ساحنا تورىنە شىعىپ, ءان مەن بيدەن شاشۋ شاشتى. ءبىر مىڭنان استام جاس «قاراجورعانى» بيلەدى.
وڭداسىن ەلۋباي.
* * *
پاۆلودار
قاي ۇلت وكىلى بولسىن جەردىڭ, ەلدىڭ بىرلىگىن جاراستىرعان, ارينە, دوستىق, تاتۋلىق دەپ جاۋاپ بەرەرى ءسوزسىز. جالپى, اۋەلدەن ورىس پەن قازاعى ارالاس تۇرىپ كەلە جاتقان پاۆلودار وبلىسى دوستىقتىڭ, تاتۋلىقتىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. ءبىر بۇگىن عانا ەمەس, بۇرىننان بەرى قالىپتاسقان دوستىق, قازاق حالقىنىڭ باۋىرمالدىعى بۇگىندە, مىنە, وسىنداي ۇلكەن مەرەكەگە ارقاۋ بولعانداي.
ال وبلىس ورتالىعىنداعى بارلىق مەرەكەلەر قاسيەتتى ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى ورتالىق الاڭنان باستاۋ الادى. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى دە وسىلاي شىمىلدىعىن اشتى. ەرتەڭگىلىك تۇپ-تىنىق بولىپ جاتقان اعىپ وزەن جاعالاۋىمەن جەڭىل اتلەتتەر «دەنساۋلىق جولىندا» اتتى مەرەكەلىك شەرۋ – سپورتتىق جارىسقا شىقتى. جالپى, ءارتۇرلى تاقىرىپتى قامتىعان شارالار اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. اينالا اسەم بەزەندىرىلگەن. مەرەكە دەپ وسىنى ايت دەگەندەي اسەر بەرەتىن كورىنىستەر.
مىنە, ناعىز دۋمان, مەرەكە تۇسكە قاراي باستالدى. «ارمىسىزدار, ارداقتى اعايىن! بىرلىك پەن بەرەكە مەرەكەسى قۇتتى بولسىن! تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شاڭىراعى بەرىك بولسىن!» دەگەن كوككە اۋەلەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ داۋىسى مىناۋ ەلدىڭ, جەردىڭ يەسى كوكتەن سويلەپ تۇرعانداي ساڭق-ساڭق ەستىلەدى. كەڭ ەكراندى مونيتوردان ۇلتتار دوستىعىن پاش ەتكەن كورىنىستەر بەرىلىپ جاتىر.
دوستىق مەرەكەسىنىڭ شەرۋىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداستارى – وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر باستادى. «مەن وسى شەرۋگە قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن, ويتكەنى, بىزدەر, 1991 جىلى تۋعان جاستار ءوزىمىزدى ەلىمىزگە ەگەمەندىك الىپ كەلگەندەي سەزىنەمىز», – دەيدى ستۋدەنت سالتانات نىسانبەكوۆا. ۇلكەن شەرۋدىڭ ءسانى مەن ءمانى بولىپ, ءدال ورتاسىندا ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى كەلە جاتىر. بۇل كۇندە وبلىستا 19 وسىنداي ەتنومادەني بىرلەستىك بار. «بۇل مەرەكەنىڭ ءجونى بولەك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىزگە وسىنداي قۇرمەت كورسەتىپ, دوستىق رۋحىن كوتەردى, – دەيدى چۋۆاش گالينا ەگەروۆنا. مەن جاسىم 80-گە كەلسە دە وسى مەرەكەنى كورۋگە ارنايى كەلدىم».
فاريدا بىقاي.
* * *
پەتروپاۆل
بىرلىك مەرەكەسى بيىل پەتروپاۆلدا ەرەكشە ءسان-سالتاناتپەن, كەڭىنەن اتاپ ءوتىلدى. مەيرام قارساڭىندا قالاداعى دوستىق ۇيىندە قازاقستان حالقى وبلىستىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى باس قوسىپ, ولارعا ءوڭىر باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ جىلداعى داستۇرمەن سىي-قۇرمەت كورسەتتى. سودان كەيىن ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى وبلىس اكىمىنىڭ «20 يگى ءىس» باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, قازاقستان كونستيتۋتسياسى كوشەسى بويىنا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزدى. مەرەكەلىك سالتانات ن.پوگودين اتىنداعى وبلىستىق ورىس دراما تەاترى عيماراتىندا جالعاسىن تاۋىپ, وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ كەڭەيتىلگەن ءحVى سەسسياسى بولىپ ءوتتى. وندا قىزىلجار ءوڭىرىندە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ ءجۇرگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى ماراپاتتالىپ, سوڭى مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى.
1 مامىر كۇنى پەتروپاۆلدىڭ ورتالىق الاڭىنا مىڭداعان قالالىقتار مەن مەيماندار جينالىپ, مەرەكەلىك ۇلكەن باعدارلامانى تاماشالادى. وبلىس اكىمى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارىنىڭ قۇتتىقتاۋ لەبىزدەرىنەن كەيىن ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن, سالت-داستۇرلەرىن بەلسەندى ناسيحاتتاۋشى ونەرپازدار مەن وسى كۇنى ۇلتى مەن ءدىنى باسقا بولسا دا ماحاببات قۇدىرەتىمەن قوسىلىپ, نەكەلەرى قيىلعان جاس جۇبايلاردىڭ بىرنەشە جۇبىنا باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. سودان سوڭ قىزىلجار وڭىرىندە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى وزدەرىنىڭ اسەم اندەرىن اۋەلەتىپ, مىڭ بۇرالعان بيلەرىن ورىنداپ, دۋماندى قىزدىرا ءتۇستى. ءاسىرەسە, العاش رەت 200-دەن استام ورىمدەي جاس قىز-جىگىتتەر بيلەگەن «قاراجورعا» ءبيى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ شوقتىعىن ءبىر بيىكتەتىپ تاستادى.
ءومىر ەسقالي.
* * *
سەمەي
ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى ۇلىلار ەلىندە دە ءوز مانىندە سالتاناتتى تۇردە اتالىپ ءوتتى. ورتالىق الاڭدا باستالعان شەرۋ قالانىڭ ورتالىق بولىگىن تۇتاستاي دەرلىك قامتىدى. وعان 2,5 مىڭنان استام ادام قاتىستى. ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, شىرقاتا ءان سالعان ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى قالانى سانگە بولەدى. شەرۋگە قالا جاستارىنىڭ دا كوپتەپ قاتىسۋى مەرەكە اجارىن اشا ءتۇستى. سولايشا ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى كوكتەم, جاستىق مەرەكەسىنە دە اينالدى.
ودان كەيىن مەرەيلى مەرەكە ەركە ەرتىس جاعاسىندا ءوز جالعاسىن تاپتى. مۇندا دا ءتۇرلى تىلدە اندەر مولىنان شىرقالىپ, ۇلتتىق ويىندار كورسەتىلدى. كىتاپ كورمەلەرى مەن مەرەكەلىك ساۋدا دا جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىقتى. «ەرتىس بويىنداعى, جالپى قازاقستانداعى ۇلتتاردىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنگەندەي. قاشاندا وسى جاراستىقتان ايىرماسىن», دەيدى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى عابدۋلحاق احۋنجانوۆ.
قالا ورتالىعى مەن ەرتىس جاعاسىندا وتكەن دوستىق مەرەكەسىن شامامەن 30 مىڭعا جۋىق سەمەيلىكتەر قىزىعا تاماشالادى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
* * *
تاراز
قازاقتىڭ «ءبىر كۇن ۇرىس بولعان ۇيدەن قىرىق كۇن ىرىس كەتەدى» دەگەن ءسوزى وت باسى, وشاق قاسىنداعىلاردى عانا تاتۋلىققا شاقىرمايدى, سونىمەن بىرگە, ىرگەلى ەل, مارتەبەلى مەملەكەتتى مەكەندەگەن حالىقتى دا بەيبىتشىلىك پەن بىرلىككە ۇندەيدى. قۇدايعا شۇكىر, حالىق دانالىعىنا نەگىزدەلگەن سارابدال ساياسات قازاق ەلىندە, مىنە, جيىرما جىل بويى سالتانات قۇرىپ كەلەدى.
ال 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى قازاقستاندىق وسى ۇلى دوستىقتىڭ ۇلاعاتتى ءۇردىسىن جەر-جاھانعا تاعى جاريا ەتتى. دوستىق دەمەكشى, وبلىس ورتالىعىنداعى الاڭنىڭ «دوستىق» اتانىپ, ال ونىڭ تورىندە الىس-جاقىنمەن اندالاسىپ وتكەن ساقى مىنەز بايدىبەك ەسكەرتكىشىنىڭ تۇرۋى بىرلىك پەن تىرلىكتىڭ ۇلگىسىندەي سەزىلەدى ەكەن.
كوپ ۇزاماي بەرەكەلى ەلدىڭ مەرەكەسىن ۇلىقتاعان بەيبىت شەرۋ دە باستالعان. مامىر مەرەكەسىنە ساي توتىداي تارانعان الاڭعا «بىرلىك», «دوستىق», «ىنتىماق», «مير», «درۋجبا» دەگەن جاقسى سوزدەرمەن كومكەرىلگەن 20 موتوتسيكلشى شىقتى. ولاردان كەيىن 20 ۆەلوسيپەدشى ساپ تۇزەدى كومپوزيتور ا.جۇبانوۆتىڭ «اق كوگەرشىن» ءانى الديلەگەن اق كويلەكتى 20 قىز مىڭ بۇرالىپ «كوگەرشىندەر» بيىنە كىرىسكەن. انە, ءاننىڭ قايىرماسى شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلەر ءساتتە گۇلگە تولى سەبەتتەن اق كوگەرشىندەر اسپانعا سامعادى. قۇس قاناتتارىنىڭ استىندا «جاساسىن جاسامپاز قازاقستان!», «اسپاندا بەيبىتشىلىك كوگەرشىندەرى سامعاي بەرسىن!», «گۇلدەنە بەر, كوركەيە بەر, كەڭ بايتاق – قازاقستانىم!» دەگەن ۇراندار ساڭقىلدادى...
بەيبىتشىلىك, بىرلىك شەرۋىن تاماشالاۋعا كەلگەن حالىقتى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعان جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە تىگىسى سوگىلمەگەن, ءتىنى اجىراماعان وسى حالىق دوستىعىن تاماشا جەتكىزە ءبىلدى.
...شەرۋدەن سوڭ ءشول باسۋ ءۇشىن قايرات رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباقتىڭ قاسىنداعى قىمىزحاناعا باس سۇققانبىز. قازاقستانداعى, ونىڭ ءبىر ايماعى جامبىل جەرىندەگى دوستىقتى جاريا ەتكىسى كەلگەندەي, سۆەتا اتتى سارى شاشتى قىز «قىمىز ىشەسىز بە, الدە شۇبات اكەلەيىن بە؟» دەپ قازاقشا ءتىل قاتتى. بۇرىن قانداي ەدى!؟.
بۇدان كەيىن ەلدى – ەل دەپ ەمىرەنبەۋ, سول ەلدى بىرلىك پەن تىرلىككە ۇيىمداستىرعان ەردى – ەر دەپ تەبىرەنبەۋ, ءاي, مۇمكىن ەمەس-اۋ!..
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
* * *
تالدىقورعان
الماتى وبلىسى. ىنتىماق پەن بىرلىك مەرەكەسى تالدىقورعان قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدە, وزگەشە ءسان-سالتاناتىمەن ءوتتى. جەتىسۋدىڭ جاۋھار قالاسىن مەكەندەگەن جۇزدەگەن ۇلت وكىلدەرى ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, ءان مەن جىر توگىپ, شاھاردى گۇل جايناتىپ جىبەردى. تاۋەلسىزدىك كوشەسىمەن الاڭعا بەتتەگەندەردى اسەم گۇل كومكەرگەن كوكوراي شالعىندى سايىن دالامەن عانا سالىستىرۋعا بولاتىن ەدى.
مەرەكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرامىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, حالىقتىق ونەر ۇجىمدارى, «ۇلاعات» اقساقالدار القاسى مۇشەلەرى مەن جەر ءجانناتى جەتىسۋ وڭىرىندە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ بىرلىكتى تۋ ەتىپ جاتقاندىعىن تاعى ءبىر ايعاقتاپ, كوڭىلدەردە ورىندى ماقتانىش سەزىمىن وياتتى دەۋگە بولادى.
ورتالىق الاڭ كوز تارتارلىقتاي بەزەندىرىلگەن. اسىرەسە, قازاقتىڭ قاسيەتتى شاڭىراعىن بەينەلەيتىن كورىنىس ەرەكشە نازار اۋدارارلىق. قاسيەتتى شاڭىراق قازاقستان بولسا, مەرەكەگە بار ءسان-سالتاناتىمەن قاتىسقان ۇلتتار وكىلدەرى وعان تىرەك بولعان ۋىق ىسپەتتى. ءۇي بوساعاسىنىڭ بەرىكتىگى تاتۋلىققا بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. تۇجىرىمدى دالەلدەگەندەي, ءار ۇلتتىڭ تىلىندەگى قۇتتىقتاۋلار شادىمان شاتتىقتى شالقىتتى.
جينالعان حالىقتى وبلىس اكىمى انسار مۇساحانوۆ قۇتتىقتاپ, شىنايى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, ۇلتارالىق سىيلاسىم مەن جاراسىمدى ارداق تۇتقان كوپۇلتتى مەملەكەتىمىز ءۇشىن بۇل مەيرامنىڭ ءمانى زور ەكەنىنە ەكپىن بەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى سەرپىندى دامۋ ءۇستىندە ەكەندىگىنە, ەلىمىزدىڭ مۇنداي ۇلكەن جەتىستىككە حالىقتىڭ بىرلىگى ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنىنە توقتالدى.
قۇتتىقتاۋدان سوڭ شارا «ماقساتتار بىرلىگى – رۋح بىرلىگى» اتتى مەرەكەلىك شەرۋمەن جالعاسسا, ول قىزىقتى كونتسەرتكە ۇلاسىپ, كەشكىسىن جاستاردىڭ بي كەشىمەن ءتامامدالدى.
كۇمىسجان بايجان.
* * *
شىمكەنت
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىنە وراي وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىستىق اسسامبلەيا حاتشىلىعى ۇيىمداستىرعان اكتسيا “قازاقستانعا ىستىق ىقىلاسپەن” دەپ اتالدى. بىرلىك كۇنىنە ورايلاستىرىلعان شاراعا شاقىرىلعان بۇرىنعى وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ قىرىققا جۋىعى كەلدى. ءوز تاريحي وتانىنا, وزگە جەرلەرگە قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قازاقستانعا دەگەن ۇلى ساعىنىش جاتىر ەكەن.
بۇگىندە ماسكەۋ قالاسىندا تۇراتىن جازۋشى اناتولي كيمنىڭ تۋعان جەرى – تۇلكىباس اۋدانىنداعى سەرگەەۆكا اۋىلى. “مەنىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا جولىم ءتۇستى. كەدەندىك راسىمدەۋدە ءتولقۇجاتىمدى ەجىكتەپ وقىپ, قازاقستان جايلى سۇرار ەدى. مەن تۇلكىباستا تۋدىم. كەيىن, ەكى جاسقا تولعانىمدا ءۇشتوبە قالاسىندا تۇراتىن اعايىندارىمىزعا كوشىپپىز. كورەيلەر – ەڭبەكقور حالىق. قيىر شىعىستا باۋ-باقشاسىن, ەگىستى القابىنىڭ ءونىمىن ەندى جيناپ الىپ جاتقان كورەيلەردى 1937 جىلى ەشقانداي جۇكسىز, مال ارتاتىن ەشەلوندارعا تيەپ, قازاقستانعا جەر اۋدارىپتى. اتا-انامىز: ء“بىزدىڭ ءتىرى قالۋىمىزعا قازاقتار سەبەپكەر بولدى. قولىنداعى ءدامىن ءبولىستى. جانىنان جاي بەردى. وسىنى ۇمىتپاڭدار”, دەپ وتىراتىن. ءبىز مۇنى ۇمىتا المايمىز. وڭتۇستىكتەن شاقىرتۋ كەلگەندە, شارۋامنىڭ ءبارىن جيناپ تاستاپ, وسىندا اسىقتىم», دەيدى ول. وسىنداي لەبىزدەردى ىنتىماق كۇنى ءار ۇلت وكىلدەرىنەن ەستىدىك.
ءال-فارابي اتىنداعى الاڭعا 1 مامىر كۇنى حالىق كوپ جينالدى. وبلىستاعى 21 ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرى ءسان-سالتاناتىمەن كوپشىلىك الدىنان شەرۋ جاساپ ءوتتى. سوڭى كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاستى.
باقتيار تايجان.
