اقتوعايدىڭ العاشقى كونتسەنتراتى الىندى
بيىل وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ارتىپ, وڭ باعىتتاعى وزگەرىستەرگە جول اشىپ وتىر, دەدى وبلىس اكىمى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋدى جەدەلدەتۋگە باسىمدىق بەرىلدى. پرەزيدەنت جاڭا يندۋستريانى قۇرۋمەن قاتار ءداستۇرلى بازالىق سالالاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان بولاتىن. بۇل ونەركاسىپ, كولىك, لوگيستيكا جانە قۇرىلىس سەكتورلارىن قامتيدى.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلى اقپان ايىندا اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىندا العاش رەت تاۋارلى مىس كونتسەنتراتى الىندى. جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋ جولىمەن باقىرشىق كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ التىن شىعاراتىن كەن ورنىنا 129 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, جىلىنا 2 ملن توننا كەن وڭدەلمەك. بۇل كومبينات كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق, تولىق تسيكلدى اۆتوزاۋىت پەن اۆتوبولشەك شىعارۋشى تەحنوپاركتىڭ قۇرىلىسى دا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. ياعني الداعى ۋاقىتتا قازاقستان اۆتوكولىكتەردى قۇراستىرۋدان اۆتوبولشەكتەر دايىنداپ, شىعارۋدىڭ كلاستەرلىك دەڭگەيىنە وتەدى. قازىرگى كەزدە ايماق ينفراقۇرىلىمىنا شەت ەل ينۆەستيتسياسىن ءتيىمدى تارتۋ ءۇشىن ازيا دامۋ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكتەرىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 7 ملرد تەڭگەگە باعالانعان ىشكى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءلازىم.
ءسۇت شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا سىزباسى
وتكەن جىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 46 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى باعىتتىڭ ءبىرى – تاۋارلى ءسۇت ءوندىرىسى.
وبلىستا 836 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەدى. بيىل ءوندىرىس كولەمى 900 مىڭ تونناعا دەيىن وسەدى. بۇل ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش, دەدى د.احمەتوۆ. شىعىس قازاقستانداعى ءسۇتتىڭ 70 پايىزى قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا وندىرىلەدى. سوندىقتان قوسالقى شارۋاشىلىقتى دامىتۋ – نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. شاعىن عانا وتباسىلىق شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان قاراپايىم ادامدار ءسۇتتى ساۋىپ, ساتۋمەن تابىس تابادى, وسى ارقىلى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى, دەدى ول. وسى ورايدا جەكەلەگەن قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن ءسۇت وڭدەۋشىلەر, زاۋىتتار اراسىنداعى ءتيىمدى كووپەراتسياعا قول جەتكىزۋ جانە ءسۇت شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى دا كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. شىعىس وڭىرىندە بۇل جۇمىس جۇيەلى اتقارىلۋدا. ماسەلەن, ءسۇتتى جيناۋعا ارنالعان امبەباپ بەكەتتەر قۇرىلىسى بويىنشا زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان ءمودۋلدى ءوندىرىس سالاسى دامىپ كەلەدى. بۇرىن ءبىز مۇنداي مودۋلدەردى قىتاي مەن رەسەيدەن ساتىپ الاتىن ەدىك. قازىر كورشى ەلدەرگە قاراعاندا, اناعۇرلىم ساپالى قۇرال-جابدىقتاردى وزىمىزدە شىعارۋدى جولعا قويدىق. ءبىز سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە 50-دەن استام ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن سالدىق. بۇل ورىندار ءسۇت زاۋىتتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى بايلانىستىرۋشى تەتىككە اينالدى. وسىلايشا, ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا سىزباسى قاللىپتاسىپ, وعان شارۋاشىلىق وكىلدەرىنەن بولەك, اۋىل اكىمدەرى, مال دارىگەرلەرى دە قاتىساتىن بولدى, ولاردىڭ ءرولى نىعايدى. بۇل حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋىنا دا يگى اسەر ەتىپ وتىر. كەلەشەكتە ءسۇت جيناۋ بەكەتتەرىنىڭ بارلىعى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرىلىپ, كەلەسى دەڭگەيگە – ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ اكتسيالانۋىنا قاتىسۋعا جەتۋى ابدەن ىقتيمال, دەدى وبلىس اكىمى. ءوڭىر باسشىسى اتالعان سالانى ورىستەتە بەرۋ ءۇشىن ءىرى ءداستۇرلى تاۋارلى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وبلىستا وسى كەزدە 41 جاڭا تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. سونىڭ ناتيجەسىندە جوعارى ساپالى ءسۇت ءونىمىنىڭ ۇلكەن كولەمىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە الامىز, دەدى ول. ءسۇت قابىلداۋ بەكەتتەرىندەگى ءسۇت شيكىزاتىنىڭ باعاسىن كوتەرۋ تۋرالى ساۋالعا ءوڭىر باسشىسى بۇل باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, بىراق ءسۇت شيكىزاتى باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى نارىقتىق تالاپتارعا ساي جۇزەگە اساتىنىن, الداعى ۋاقىتتا كورشى قىتاي نارىعىنا شىعۋ ارقىلى وتاندىق ءونىم قۇنىن كوتەرۋگە كۇش سالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونىمەن قوسا, وبلىستىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ونىمدەردى وڭدەۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, قىتاي ەلىنىڭ ستاندارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندىق ءونىمدى سەرتيفيكاتتاۋ زەرتحاناسىن اشۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا.
ءۇش مىڭنان استام مۇعالىم وقىتىلۋدا
سونداي-اق, ءوڭىر باسشىسى ءۇش تىلدىلىك ماسەلەسىنە دە توقتالدى. وبلىستا وسى ماسەلەگە وراي قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان بولاتىن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرگە جۇرگىزىلگەن بۇل جۇمىستىڭ الدىندا ايماقتاعى ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى تەكسەرىلىپ, ونىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەگەنىن جەتكىزگەن ءوڭىر باسشىسى بارلىعى 3400 اعىلشىن, قازاق جانە ورىس ءتىلى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى ءۇش جىل بويى وقىتىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بىلتىر اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى وقىدى. ال قازاق ءتىلىن ەڭ ۇزدىك پەداگوگتارىمىز وقىتىپ جاتىر. قازاق مەكتەبىندەگى ورىس تىلىنە قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ەگەر مىڭنان ءبىر ورىستىڭ بالاسى قازاق تىلىندە تازا سويلەپ تۇرسا قۋانامىز, ماقتانامىز. نەگە؟ قازاقتىڭ كوبى ورىس تىلىندە جاقسى سويلەسە دە ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايدى نەمەسە قۋانتپايدى ەمەس پە؟! ياعني, بۇل وزدىگىنەن بولاتىن قۇبىلىس. ويتكەنى, ۇلكەن قيىندىقتار ءوتتى, بىزدە باسقا ادىستەمە, وزگە باعدارلاما بولدى. ءبىز بارلىعىن وزگەرتتىك, ادىستەمەنى دە, باعدارلامانى دا اۋىستىردىق. بۇگىندە قازاق ءتىلىن ەنگىزۋ ادىستەمەسى تولىعىمەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعىلشىن ستاندارتتارىنا بەيىمدەلدى. اعىلشىن ءتىلى دە كەمبريدجدىك جۇيە بويىنشا جۇرگىزىلۋدە, دەدى وبلىس اكىمى. وسى رەتتە وبلىستا ەلىمىزدە العاش رەت لاتىن قارپىندەگى وقۋلىقتار شىعارۋعا قادام جاسالعانىن اتاپ ءوتتى.
سەمەيگە سەرپىن بەرەتىن جوبالار كوپ
دانيال كەنجەتاي ۇلى ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردى دا اتاپ ءوتتى. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ونكولوگيا, قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن 150 دارىگەر ءۇش جىل بويى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ۇزدىك ەمحانالاردا كەزەڭ-كەزەڭىمەن دايىندىقتان وتەدى. بىرلەسكەن شەبەرلىك ساباقتار مەن اشىق سەمينارلار وتكىزۋ ءۇشىن باتىس مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ۇزدىك پروفەسسورلارى مەن دارىگەرلەرىن شاقىرۋ جوسپارلانىپ وتىر, دەدى ول.
باق وكىلدەرى تاراپىنان ءوڭىر باسشىسىنا سەمەي قالاسى تۋرالى بىرقاتار ماڭىزدى سۇراقتار قويىلدى. سەمەي – وزىندىك ەرەكشەلىگى, جوعارى مادەنيەتى بار شاھار. وندا ءبىزدىڭ ۇلكەن قۇندىلىقتارىمىز ساقتالعان. قالا بيۋدجەتى 2014 جىلى 21 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بيىلعى جيىنتىق بيۋدجەتى 49 ملرد تەڭگەگە تەڭ. سەمەي قالاسىندا 10 ملرد تەڭگەگە اۋەجاي جوندەلىپ جاتىر. «اباي-ارەنا» سپورت كەشەنىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن اياقتاپ قالدىق. ارينە, سەمەيدىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە ەمەس. سوندىقتان بۇگىندە سۋاعار جۇيەلەرى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنۋدە, سۋ, جىلۋ جانە كارىز قۇبىرلارىن اۋىستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىلدىڭ وزىندە قالاداعى جول قۇرىلىسىنا, اعىمداعى جانە ورتا جوندەۋ جۇمىستارىنا 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وعان قالاداعى بارلىق جول-قۇرىلىس كومپانيالارى قاتىسۋدا. ودان وزگە سەمەيدە «قاراعايلى» اتتى زامان تالابىنا ساي جاڭا اۋداننىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل قالاداعى ساۋلەت-قالا قۇرىلىسى تالاپتارىنا بارلىق قىرىنان سايكەس كەلەتىن جاڭا اۋدان بولادى. سونىمەن بىرگە, سەمەيدە جانە وڭىردەگى باسقا قالالاردا جاڭادان سالىناتىن قۇرىلىستاردا ءار ءۇي مەن پاتەرگە 1,5 ورىننان كولىك تۇراعىن سالۋ ەسكەرىلىپ وتىر. سونداي-اق, بارلىق تۇرعىن ءۇي جانىنان الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرەدى. وبلىس باسشىسى اعىمداعى جىلى سەمەي قالاسىنىڭ ادام تانىماستاي وزگەرەتىنىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە وزەن جاعالاۋى, ورتالىق الاڭ سياقتى ءبىراز ورىندار وزگەرەدى. ول قالانىڭ پروبلەمالارى مەن ءالسىز تۇستارىن جاقسى بىلەتىنىن, جاقىن ارادا قالانىڭ جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا جاقسى سەرپىن بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن بىرگە, جولاۋشى تاسىمالداۋشىلار مەن شۇرىق تەسىك بولعان جول ماسەلەسىنىڭ جەكە قاداعالاۋىندا ەكەنىن جەتكىزدى. مەن تاسىمالداۋشىلارمەن كەزدەستىم. سەمەيدى ۇزاق جىلدان بەرى اۋرە-سارساڭعا سالىپ كەلە جاتقان جول ماسەلەسى تامىز ايىندا شەشىلەتىنىنە ءسوز بەردىم, دەگەن ءوڭىر باسشىسى قوزعالىس كەستەسى مەن ساپاعا بايلانىستى ماسەلەلەر بار ەكەنىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ ەشقايسىسى كولىگىن جوندەگىسى كەلمەيدى نەمەسە جاڭا, ساپالى اۆتوبۋس ساتىپ العىسى كەلمەيدى. قوزعالىس كەستەسى جوق. قولىندا GPS بولسا دا, كەستەسىنەن قالىپ كەلەدى. وبلىس باسشىسى وسى ورايدا وڭىردەگى تاسىمالداۋشىلارعا باسەكەلەستىك ورتا تۋدىرۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىز مۇنى باسەكەلىك نەگىزدە قۇرۋ ءۇشىن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى اياقتاپ قالدىق. «سەماز» زاۋىتىنان ەكى جۇزدەن استام اۆتوبۋس ساتىپ الىپ, شىنايى باسەكەلىك ورتا قۇرامىز, دەدى. وسىلايشا, جولدار جوندەلىپ, كولىكتەر ساپاسى جاقسارىپ, ءجۇرۋ كەستەسى جولعا قويىلىپ, بارلىعى ءبىر ىزگە تۇسكەن سوڭ قوعامدىق كولىكتەگى جولاقى قۇنى دا كوتەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ياعني, جولاقى قۇنى نارىق تالابىنا ساي بولۋى ءتيىس, دەدى.
ەكسپو قارساڭىندا ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان وبلىس باسشىسى بىرقاتار تۋريستىك نىسانداردى جاڭعىرتۋعا ماڭىز بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرى – الاكول. بيىل كول جاعالاۋىن اباتتاندىرۋعا 550 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىندى. 147 قوناق- ءۇيدىڭ قوجايىنىمەن عيماراتتاردى سانيتارلىق, ءورت قاۋىپسىزدىگى جانە باسقا دا تالاپتار بويىنشا قالىپقا كەلتىرۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ولار ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىندامايتىن بولسا, بيىلعى ماۋسىمدا قىزمەت كورسەتۋ قۇقىعىنان ايىرىلاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, بىلتىر 300 مىڭعا دەيىن تۋريست كەلسە دە جاعالاۋداعى كاسىپكەرلەر بار-جوعى 28 ميلليون تەڭگە سالىق تولەگەن. سوندىقتان سالىق ءتۇسىمىن رەتتەۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمايتىنىن جەتكىزدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
