(سوڭى.
باسى 77-80 نومىرلەردە)
ءۇندىستاندا ورتاازيالىق ءتۇركىلەر قۇرعان دەلي سۇلتاندىعى (1206-1526), كەيىن سۇلتاندىق ورنىنا كەلگەن ءامىر تەمىردىڭ ءشوبەرە-شوپشەگى بابىر قۇرعان ۇلى موعولدار يمپەرياسى تۋرالى بۇرىنعى كەڭەستەر كەڭىستىگىندە جازىلعان ەڭبەكتەر بولدى, ءبىراق ورتا ازيادان اۋىپ كەلگەن وسىناۋ ءىرى تاريحي تۇلعالار ىرگەسىن قالاعان مەملەكەتتەردىڭ جەرگىلىكتى حالقىنىڭ كىمدەر ەكەندىگى تۋرالى جۇمعان اۋىز اشىلمادى. ولاردى دراۆيدتەر, اندحرالار, تەلەگۋلەر, تاميلدەر, كاننارلار, مالاياليلەر دەپ جازباۋعا امال بولماعانمەن, ولاردىڭ تۇركىلەر ەكەنى بارلىق باسىلىمداردا مۇقيات ءوشىرىلىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ارگى تەكتەرى تۋرالى ادەيى بۇرمالانعان اقپارلار بەرىلدى. ەنتسيكلوپەديالار ولاردى افريكالىقتار, زاڭگىلەر, ءۇندىەۋروپالىقتار دەپ جازدى. ال ءۇندىستان توپىراعىندا مەملەكەت, يمپەريا قۇرعان تۇركى اۋلەتتەرى – باسقا توپىراققا جەر ارقاسى قياننان اۋىپ كەلگەن ۇركەردەي شاعىن توپ, جەرگىلىكتى حالىقتى توناپ, قاناۋشى دەپ سۋرەتتەلدى.
1600 جىلداردان باستالعان اعىلشىن, پورتۋگال, فرانتسۋز وتارشىلىعىنىڭ جاۋگەرشىلىك قارۋى الدىمەن وڭتۇستىك ولكەلەر مەن تەڭىز جاعالاۋىن مەكەندەگەن دراۆيد تۇرىكتەرىنە باعىتتالدى. بابىر نەگىزىن سالعان ۇلى موعولدار يمپەرياسى امىرلەرىنىڭ اسكەري كۇش-قۋاتى اعىلشىندارعا قارسى سوعىسقا جۇمىلدىرىلدى. ولار شەت ەل باسقىنشىلارىمەن ايانباي جاعالاستى. ۇلى موعولدار يمپەرياسىنىڭ سوڭعى ءامىرى سيراج-اد-دين ءباھادۇر اعىلشىندارعا قارسى حالىق كوتەرىلىسىن باس-
تاپ, 1858 جىلى وتارشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, بيرما تۇرمەسىندە ءولدى. الايدا, ءۇندى حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانپيداعا بارعان شىن كۇرەسكەردىڭ اتى ۇمىت بولدى.
اعىلشىندار قازىرگى كەزدە جانى دا, ءتانى دە, رۋحاني مۇراتتارى مەن ومىرلىك كوزقاراستارى ۇندىلەنىپ بىتكەن ارعى تەگى ءۇندىەۋروپالىق بولىپ سانالاتىن اري تايپاسى وكىلدەرىنە ايرىقشا ءىش تارتىپ, ولاردى انگليا وقۋ ورىندارىندا كوپتەپ وقىتىپ, ۇندىستانداعى ۇكىمەت باسقارۋ ىسىنە مولىنان قامتىدى. ءۇندىستان توپىراعىندا ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەر تىنباي ءجۇرىپ جاتقانمەن, 1896-1902 جىلعى اعىلشىن-بۋر, 1906 جىلعى اعىلشىن-زۇلىس سوعىسىندا نەگىزىنەن اري وكىلدەرىنەن تۇراتىن ءۇندىستان ۇكىمەتى اعىلشىندارعا كومەككە كەلدى. وسى جاعداي اعىلشىن وتارشىلارىنىڭ ۇندىلەرگە كوزقاراسىن وزگەرتتى, ولاردىڭ جاۋ ەمەس, دوس ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, ءوز-ءوزىن باسقارۋ قۇقىعىن بەرۋدى ويلاستىردى. سىرت كورىنىسى ءبىر بولەك, ىشكى ماعىناسى ءبىر باسقا بولىپ كەلەتىن اعىلشىننىڭ كولگىر ساياساتى اقىرى ءۇندىستاندى تاستاپ شىققانداي كۇن تۋسا, بيلىك تىزگىنىن اريلەردىڭ قولىنا بەرىپ كەتۋدىڭ قامىن قامداندى. ماحاتما گانديدىڭ تەگەۋرىندى قارسىلىقتارعا بارماي, كوشەلەردە ءيىرىلىپ وتىرۋ, بەيبىت شەرۋلەرى مەن پەتيتسيالىق كۇرەستەرى ارعى جاعىندا اعىلشىن ساياساتشىلارىنىڭ قولىمەن ۇيلەستىرىلگەن ارەكەت ۇشىعى بايقالادى. ۇزاق جىلدار كەرتارتپا كاستالىقتىڭ شىرماۋىندا بولىپ, ءۇندىستان ساياسي-الەۋمەتتىك ءومىرىندە بەلسەندىلىك كورسەتە الماعان اريلەردىڭ بەدەلىن اعىلشىندار قولدان كوتەرىپ, ۇكىمەت باسىنا ماحاتما گاندي مەن دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ كەلۋىنە جاعداي جاساپ, جول اشتى.
ۇزاققا سوزىلعان كۇرەستە دراۆيدتەر ۇلتتىق-تەرريتوريالىق شتاتتار قۇرۋدى تالاپ ەتتى. ولاردىڭ تالابى 1956 جىلى عانا جۇزەگە استى. ءسويتىپ, تاميلدەر مەكەندەيتىن ايماقتا – تاميلياد, تەلەگۋلار ايماعىندا – اندحرا-پرادەش, كاننارلار ايماعىندا – كارناتاكا, مالاياليلەر ايماعىندا – كەرالا شتاتتارى قۇرىلدى. 1995 جىلعى ساناق بويىنشا دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ وكىلدەرى تەلەگۋلەر – 51 ملن, تاميلدەر – 46 ملن, كاننارلار – 24 ملن, مالاياليلەر – 22 ملن, گوندتار مەن كاندحيلەر – 24 ملن, ال سوڭعى ساناق بويىنشا ولاردىڭ قاتارى اجەپتاۋىر مولايدى.
سونىمەن, قازىرگى لينگۆيست عالىمداردىڭ ساراپتاۋىنشا, ۇندىستانداعى تۇركى تىلىندە ءسويلەيتىن, جازاتىن دراۆيد قاۋىمى جەتى توپقا جىكتەلەدى: سولتۇستىك-باتىس توبى – براحۋيلەر, سولتۇستىك-شىعىس توبى – كۋرۋكح, مانگولار, ورتالىق ءۇندىستان توبى – كولام, پاردج, نايك, چادابالار, گونداۆان توبى – گوندى, كوندا, پەنگو, شاندا, كۋي, كۋۆيلەر, وڭتۇستىك شىعىس توبى – تەلۋگۋلەر, وڭتۇستىك-باتىس توبى – تۋلۋ, كوراگا, بەللارلار, وڭتۇستىك توبى – تاميل, مالايالي, كوننادا, تودا, كوتا, كوداگۋ جانە ت.ب. ءۇندىستاننىڭ استاناسى دەلي – ەجەلگى دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ وتانى بولىپ سانالادى. ءۇندىستان حالقىنىڭ 25 پايىزى تۇركىلەر, 260 ملن ادام. تۇركى تىلدەرىنەن ەڭ دامىعانى تاميل ءتىلى, تۇرىك ءتىلدى ادەبي شىعارمالار نەگىزىنەن وسى تىلدە جازىلادى. الايدا, نەشە مىڭداعان جىلدارمەن ولشەنەتىن زامانا اعىمىن باستان وتكەرىپ, نەشە ءتۇرلى مەملەكەتتىكتەر اياسىندا داۋىرلەپ, قۇلدىراپ, بىرىگىپ, اجىراعان ولاردىڭ بايىرعى سانالارىنىڭ قاي ءدارەجەدە ەكەنى كونەلىككە اۋەس ءداستۇرشىل قاۋىمداردى الاڭداتپاي قويمايدى.
سونىمەن, وسىناۋ ۇشان-تەڭىز, كول-كوسىر دەرەكتەردىڭ اياسىندا ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ەجەلگى شۋمەر داستاندارىنان تۋركيش, اسسيريا سىنا جازۋىنان تۋركي, ۋرارتۋ جازبالارىنان تۋرۋح سىندى جەكەلەنگەن اتاۋلاردى كەزدەستىرىپ, قيىر وڭتۇستىك ازيا توپىراعىنان ءتۇرىك ەتنوسىنىڭ ىزدەرىن سارىلا ءىزدەپ, سەنەر-سەنبەسىڭ ەكىۇداي شالاجانسار بولجامدار جاساپ كەلگەندەرى قازىر كۇلكىلى كورىنەدى. اتالمىش توپىراقتا اتا-بابالارىمىز جاساعان ۇلى ءمادەنيەت – ەلام-دراۆيد وركەنيەت وشاعى جاتقانىنا, ونىڭ ايشىقتى ىزدەرى ءالى دە جوعالماي جارقىراپ تۇرعانىنا ەندى عانا كوز جەتكىزۋ ءارى كۇيىنىشتى, ءارى قۋانىشتى. ەۋروتسەنتريستىك يدەولوگيا تۇرىككە قاتىستىنىڭ ءبارىن توپىراققا كومىپ, بەتىن مۇقياتتاپ جاۋىپ, جاسىرىپ تاستاعان. كوزگە كورىنەۋ كورىنىپ تۇرعانداردىڭ ءوزىن بۇرمالاي بايانداپ, تاريحي تۇرعىدان جەتىلمەگەن ءالجۋاز, بالاڭ ميىمىزدى شاتىستىرىپ, باسقا قيىرعا سالىپ جىبەرگەن. ەلامدى پارسىلىق مادەنيەت دەپ, دراۆيد تۇركىلەرىن اۋىزعا دا الماي, دراۆيد حرامدارىندا بۋلى جاتقان «پوتحي» جازۋلارىن زەرتتەۋدى كەرىگە ىسىرۋمەن كەلگەنى دە كوپە-كورىنەۋ. ونىڭ ارعى استارىن ءتۇسىنۋ دە قازىر قيىن ەمەس: ازيا مەن ەۋروپانىڭ مول تەرريتورياسىن قامتىعان اۋقىمدى تۇركىلىك ءمادەنيەت سەميتتەردىڭ دە, ءۇندىەۋروپالىقتاردىڭ جاساعان ارەالىن قۋسىرىپ, تىنىستارىن تارىلتا باستاعان-دى.
تاريح تاقىرىبىنا قالام تارتقان كوزدەرى قاراقتى قالامگەرلەردىڭ بار جىگەر-كۇشى ەۋروتسەنتريزم تەرىسىن اينالدىرىپ كيگىزىپ, بۇرا تارتقان قىڭىر قاعيدالارمەن ايانباي كۇرەسۋمەن وتەتىنى قازىردەن بەلگىلى بولىپ وتىر. سونىڭ تاعى ءبىر كورنەكتى مىسالى بىتەۋ قابىرعا بولىپ الدىمىزدا تۇر.
جوعارىدا ءبىز توپان تاسقىنى ساپىرىلىسىندا قيىر وڭتۇستىك ولكەلەردى جايلاعان ورال-التاي جانە ۇندىەۋروپا ءتىلدى حالىقتاردىڭ سۋ شايماعان بيىك ەۋرازيا قىرقاسىنا جوڭكىلگەنىن ايتقانبىز. وسى الەمدىك ءزىلزالا تۇسىندا الدىڭعى ازيانى جايلاعان ۇندىەۋروپالىقتاردىڭ دەنى بالقان تۇبەگىنە جىلجىعان دا, ازى ورتا ازيا توپىراعىنا كەلىپ, پامير تاۋلارى مەن ورتاازيالىق قوس وزەن اڭعارىندا كىدىر-
گەن. و باستان-اق بيىك تاۋلى ولكەلەرگە قونىستانعان ءۇندىەۋروپالىقتاردىڭ ءبىر تارماعى كارتاۆەل ءتىلدى ارميان, گرۋزيندەر ورىندارىنان قوزعالماعان. ب.ز.ب. 5-ءشى مىڭجىلدىقتا گيمالاي تاۋىنىڭ سىرتىنا ورنىققان توحارتايپالىق قاۋىمى داح, داك اتىمەن ورال تاۋى وڭىرىنە قۇيىلعان. شىنداپ كەلگەندە, ورال ءتىلدى حالىقتاردىڭ ۇيىسۋىنا وسى داحتار شەشۋشى اسەر ەتتى.
توح, توحار دا, داح, داكتار دا – ءارتۇرلى ديالەكتىلىك دىبىستالۋداعى ءبىر اتاۋ. «تاۋلىقتار» دەگەن ءسوز. گيمالاي تاۋلارىنىڭ بيىك جوتالارىن مەكەندەگەندىكتەن وسىلاي اتانعان. ەۋرازيا ومىرىندە ورىن العان وسىناۋ تاريحي پروتسەسس ورىس زەرتتەۋشىسى ۆ.ۆ. يۆانوۆتىڭ «توحارى» ەڭبەگىندە بىلايشا باياندالادى: « پروتوحارسكي يازىك ۆوسحوديت ك وسوبومۋ ديالەكتۋ وبششەيندوەۆروپەيسكوگو پرايازىكا. نا پوسلەدنەم گوۆوريلي وكولو V – IV تىس. دو ن.ە. پلەمەنا, وبيتاۆشيە سۋششەس-
تۆەننو زاپادنەە تسەنترالنوي ازي: ليبو ۆ سەۆەرنوم پريچەرنومورە,ليبو ۆ پريۆولجسكو-ۋرالسكيح ستەپياح. پري ليۋبوم يز پريۋروچەني يندوەۆروپەيسكوي پرارودينى وستاەتسيا نەسومنەننىم, چتو وتدەليۆشيس وت درۋگيح رودستۆەننىح ديالەكتوۆ, پراتوحارسكي دولجەن بىل پرودەلات وچەن بولشوي پۋت, پوسلەدني ەتاپ كوتوروگو ۆەدەت چەرەز سرەدنيۋيۋ ازيۋ ۆ ۆوستوچنىي تۋركەستان» (ۆوستوچنىي تۋركەستان ۆ درەۆنوستي ي راننەم سرەدنەۆەكوۆە. م., 1992. توحارى. 6 س.). اتالمىش قاۋىمنىڭ ءتۇپ تەگى ۇندىەۋروپالىق دەلىنۋى تالاستى بولعانمەن, ب.ز.ب. 5 مىڭىنشى جىلدارى ولاردىڭ ورال تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرى, ەدىل-جايىق ارالىعى, تام-تۇمداپ قاراتەڭىز وڭىرىنە يەك ارتقانى داۋ تۋعىزبايدى. دەمەك, ب.ز.ب. 5-ءشى مىڭجىلدىقتا گيمالاي توحارلارىنىڭ تەگەۋرىندى قالىڭ ىلەگى قازاق توپىراعىنىڭ باتىس ولكەلەرىنە كەلىپ قونىستانعان. ونى نۇقىپ كورسەتكەندەي بولىپ وتىرۋ سەبەبىمىز – باتىس ءوڭىر تايپالارىنىڭ قالىپتاسۋىندا وسى ەتنوستىڭ شەشۋشى ورنى بارىنا ءمان بەرۋ.
ورىس اعايىندار تەگى ءۇندىەۋروپالىق دەپ تالاس تۋدىرىپ وتىرعان توحار ءتىلى لينگۆيس-
تيكا ءىلىمىندە توحار-ساق ءتىلى دەپ اتالادى. سونىڭ ءبىر ءوزى-اق توحارلاردى ۇندىەۋروپالىق دەۋگە – ساقتىقپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ تۇرعان جوق پا؟ توحار ءتىلى تۋرالى زەرتتەۋلەر شىعىس تۇركىستاننان كەزىككەن تىلدىك جادىگەرلىكتەر نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. ونىڭ «ا», «ۆ» دەگەن ەكى ديالەكتىسى ساراپتالدى. ەجەلگى توحار ءتىلىنىڭ الدىڭعى ازيالىق حەت, لۋۆي, وڭتۇستىك ازيالىق ەلام, دراۆيد, قالا بەردى ورال تىلدەرىمەن جاقىندىعى انىقتالىپ وتىر. ەلام, دراۆيد, ورال تىلدەرىنىڭ تۇركى تىلدەرى توبىنا كىرەتىنىنىڭ باسى اشىق. تالاستى بولىپ وتىرعان الدىڭعى ازيالىق حەت, لۋۆي تىلدەرى. ەۋروپا, ورىس عالىمدارى ولاردى ۇندىەۋروپالىقتار قاتارىنا جاتقىزىپ بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ اۋرە. قۇدايلارىن «ءتاۋبا ءتۇپى» دەپ اتاپ, جاراتۋشى قۇدىرەتتەرىنە قۇماربي, استابي, تارحان, الانزۋ, حازي, كوتەن دەپ ءتۇركى تىلىندە ات قويىپ, سترابوننىڭ كۋالەندىرۋىنشە اتا-بابالارى ءوسىپ-ونگەن توپىراقتى «كەتەي» دەپ, سول تۋعان ولكەنى كەسىپ وتەتىن وزەندى «قايىق» دەپ اتاعان حەتتەردى قالايشا ۇندىەۋروپالىق دەۋگە بولادى (سترابون. گەوگرافيا. م., 1994. 581 س.). تاريحشى عالىمدار حەتتاردىڭ يەروگليف جازۋلارى بولعانىن قاقساپ ايتقانمەن, ونى ىزدەگەن, ءمان بەرگەن, قولعا تۇسكەن قيىندى, جارىقشاقتارىن اۋدارعان جان بالاسى بولعان جوق (يوسيف فلاۆي. يۋدەيسكيە درەۆنوستي. توم 1. مينسك, 1994. سىلتەمە – 91. 513 س.). حەتتەردىڭ ءتۇپ توركىنىن بۇلتارتپايتىن ول جازۋلار ءۇندىەۋروپالىقتاردىڭ جىرتىسىن جىرتۋشىلارعا قاجەت بولمادى.
تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋلىق قۇرىلىمىن زەرتتەگەن ن.اريستوۆ ارقىلى بىزگە جەتكەن كاناداداعى مونرەال ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجون كەمپبەلل سينايداعى جۇمباق تاڭبالاردى, باتىس ءۇندىستان مەن قابۋليستانداعى پارفيان, اريان-پالي جازۋلارىن حەتتەردىڭ مۇرالارى دەپ بىلەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا: ەجەلگى ەسكى زامانداردا تۇران تايپالارى اراسىنان وركەنيەتتى ەل دارەجەسىنە العاش جەتكەن حات, حەت قاۋىمى. ۇندىەۋروپالىقتاردىڭ تەگەۋرىندى قىسىمىنا شىداس بەرمەگەن حەتتەر بايىرعى وتاندارى الدىڭعى ازيانى تاستاپ شىعىپ, ب.ز.ب. VIII عاسىرلاردا سيريا, مەسوپوتاميا, باتىس ينديا جەرلەرىندە ءومىر سۇرگەن. اسسيريا پاتشاسى سارگوننان قاتتى جەڭىلىس تاپقانمەن, باتىس ءۇندىستان توپىراعىندا بۋددا ءدىنىن قابىلداپ, ءالى دە ۇزاق بيلىك جۇرگىزگەن. بۇل ءوڭىردى جايلانا جاستانعان ۇندىلىك اري براحماندارى بۋددا ءدىنىن تۇنشىقتىرىپ, تىنىشتىق بەرمەگەن سوڭ, گيمالايعا ۇزاپ, توحار ساقتارىنىڭ اراسىنا قونىستانعان (اريستوۆ ن.ا. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنيا وب يح چيسلەننوستي. س.-پەتەربۋرگ, 1897. 109 ب. سىلتەمە – 1.). مىنە, توحار تىلىندەگى حەتتىك ەلەمەنتتەر وسى كەزدە پايدا بولعان. حەتتەر ورتاازيالىق جانە ورتا سىبىرلىك ساق قاۋىمىنىڭ ىرگەلەنۋىنە ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزدى. توحار اراسىنداعى حەتتەردىڭ ءبىر قايراتتى توپتارى التاي ارقىلى سىبىرگە ءوتىپ, ءشۇي, بي, قاتۋن وزەندەرى بويىندا ايگىلى كەت سۋپەرەتنوسىن قالىپتادى. تۇرا-كەلە حيتيا اتانعان ولار ءبىرتىندەپ شىعىستاعى حينگان تاۋلارىنان اۋىپ, موڭعولداردىڭ بۇرمالاۋىمەن حيتاي اتانىپ, ولاردان جەتىسۋعا بولىنە كوشكەن ءبىر توبى قارا قىتاي اتىمەن بەلگىلى بولدى. تاريحتىڭ كەيدە جاقىنىڭدى جات ەتىپ جىبەرەتىنى بولادى. حەتتەر اقىر سوڭىندا وسىنداي كەپتى كيدى. الايدا, جەتىسۋعا اۋىپ كەلگەن قارا قىتايلار ورتاازيالىق سامانيدتەردەن قاراحاندىق تۇرىكتەردى قورعاپ, نايمانداردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ, قالعاندارى قىتاي قىپشاق اتانىپ كەتتى.
ن.يا. بيچۋرين: «قىتاي تاريحى ءۇيسىندەردى ەرتە كەزدەردە اۋعانستاندى مەكەندەگەن سە (ساق) حالقىنىڭ ءبىر تارماعى» دەپ جازعان (بيچۋرين (ياكينف). سرەدنيايا ازيا ي ۆوستوچنىي تۋركەستان. الماتى, 1997. 113 – 114 س.). بۇل شىن مانىندە توحار ساقتارى دەگەن بوپ تابىلادى.
بۇل ورايدا تىلگە تيەك دەرەكتەمەلەر جەتكىلىكتى. سوڭعى جىلدار زەرتتەۋلەرى توحارستاننىڭ اقارۋن تايپاسىمەن شىعىس تۇركىستاندىق اقيە (قاراشار), سارىارقالىق ارقا (يان) بەكتىگىنىڭ بايلانىستا دامىعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. توحارلىق ارقا ءسوزىنىڭ تۋرا ماعىناسى-اق. ءسويتىپ, ەسىل-نۇرا وزەندەرى بويىندا قالىپتاسقان ۇلىستىڭ حالقى ارگي, ۇلىستىڭ ءوزى ارقا اتانعانى بىرتىندەپ سىر اشا باستادى (ساراي ءا. بەس مەيرام. استانا,2016. 37 – 41 س.). ەندى كەپ, وسى گيمالايلىق داح, داكيلەردىڭ جۇرتىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ورال تاۋى ەتەگى, ەدىل-جايىق اراسىنا قونىس اۋدارعانىنا كۋا بوپ وتىرمىز.
وسىمەن, «قۇس جولى» بويلىعى حيكايالارى» اتتى تاريحي بايانىمىز
سوڭعى نۇكتەسىنە جەتتى. بۇل كەزەڭگە ادەيى ات باسىن بۇرىپ, توقتالا سارالاۋ سەبەبىمىز: ۇزارا سوزىلعان ەۋرازيا جوتاسىندا ەتەنە ءتان ەنيكالىق قاۋىمداردىڭ پايدا بولۋ قارساڭىندا حالىقتىڭ كوشىپ-قونىپ, جاڭادان قونىستانۋ ءتارتىبىن بايقاستاۋ ەدى.
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
